Múgedektigi bar azamattardy qoldaý mańyzdy

Birikken Ulttar Uıymy 1992 jyly 3 jeltoqsandy Halyqaralyq múgedekter kúni dep belgiledi. Álemde ınklıý­zıvti qoǵam qurýdyń mańyz­dy ekeni árdaıym kóteriledi. Erekshe qajettilikteri bar azamattarǵa qoldaý tanytý – eldik is. Aınalasyna izgiliktiń, meıirimdiliktiń shýaǵyn shashyp júretin jandar memleket­tiń irgesin nyǵaıtýǵa óz úlesin qosýdy azamattyq paryzy sanaıdy.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrli­giniń málimetinshe 743,9 myń múgedektigi bar azamattyń  414 myńy (55,7%) – eńbekke qabiletti jasta, 212,9 myń adam (28,6%) – zeınetker. Sonymen qatar  117 myń adam (15,7%) – kámelet jasyna tolmaǵan bala. Múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn arttyryp, olardy áleýmettik turǵydan qoldaý maqsatynda memleket tarapynan keshendi sharalar qabyldanyp, júıeli jumystar atqarylyp keledi. Múgedektigi bar adamdardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etý Áleýmettik kodeks aıasynda júzege asyrylady. 

«Elimizde múgedektigi bar adamdar men múgedektigi bar balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylar­dyń máselelerin sheshý jolǵa qoıylǵan. Tıisti mınıstrlik janynda múgedektigi bar jandardy áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy úılestirý keńesi jumys isteıdi. Keńestiń negizgi maqsaty – memleket pen azamattyq qoǵam arasynda dıalogtik alań quryp, múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan naqty usynystar men usynymdardy ázirleý. Budan syrt ortalyq memlekettik organdardyń basshylary men oblys, qala, aýdan ákimderiniń janynda múgedektigi bar adamdar máseleleri jónin­degi keńesshiler ınstıtýty bar. Instıtýtta 140-tan astam keńesshi jergilikti deńgeıde erekshe qajet­tilikteri bar azamattardyń máse­lelerin sheship, olardyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa arnal­ǵan usynystary júzege asýyna septesedi», deıdi eńbek jáne ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý mı­nıstri­niń keńesshisi Zahıra Begalıeva.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ınklıýzıvti saıasat tujyrymdamasyn bekitti. Bul qujat medısınalyq-áleý­mettik úlgiden áleýmettik-quqyq­tyq úlgige kóshýdi kózdeıdi. Tu­jyrymdamanyń basty maqsaty – elimizdegi múgedektigi bar adam­dardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý. Jobany júzege asyrý árbir azamat óziniń damý erek­shelikterine qaramastan, laıyq­ty ómir súrip, óz áleýetin tolyq iske asyra alatyn qoǵam qalyptastyrýǵa jol ashady.

Búginde múgedektik ese­binen memlekettik áleýmettik jár­demaqy alýshylardyń sany – 542,8 myń adam. Jyl basynan beri atalǵan járdemaqyny tóleýge respýblıkalyq bıýdjetten 424 mlrd teńge bólindi. Buǵan qosa, jyl basynan beri 114,5 myń adam múgedektigi bar balany kútýge arnalǵan járdemaqy aldy. 53,3 myń adamǵa birinshi toptaǵy múgedektigi bar adamdy kútimge alǵany úshin járdemaqy tólendi. Bıylǵy 10 aıda 99 myńnan astam adamǵa eńbekke qabilettiliginen aıyrylýyna baılanysty áleýmettik tólem aýdaryldy. Bul áleýmettik tólemniń ortasha mólsheri – 72 003 teńge. Múgedektigi bar adamdardy jumyspen qamtýǵa járdem­desý – memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyttarynyń biri. Bıylǵy qańtar-qazan aılary ara­lyǵynda múgedektigi bar 111 myń adam jumyspen qamtylǵan. Bul – eńbek­ke qabiletti jastaǵy múge­dektigi bar azamattardyń 30%-y degen sóz. Áleýmettik kodeks­ke sáıkes, jergilikti atqarýshy organdar múgedektigi bar adamdar­dyń jumys oryndaryna 2–4%-ǵa deıingi kvota belgileıdi. Osy jyldyń úshinshi toqsanynda kvota sheńberinde múgedektigi bar 7,1 myń adam jumysqa ornalas­ty. Sondaı-aq múmkindigi bar azamattar jumyspen qamtýǵa jár­demdesýdiń sharalaryna qatysýda da belsendilik tanytyp keledi. Jyl basynan beri 4,8 myń adam turaqty jumys oryndaryna ornalastyryldy. Sonymen qatar 538 adam – Jastar praktıkasy aıasynda, 538 adam – áleýmettik jumys oryndaryna, 5,7 myń adam – qoǵamdyq jumystarǵa, 758 adam – «Kúmis jas» jobasymen, 120 adam – «Alǵashqy jumys orny» jobasy aıasynda, 9 adam «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy arqyly jumysqa ornalasty. Múgedektigi bar azamattar jeke kásibin ashýǵa ynta tanytsa, memleket 400 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde (1,6 mln teńge) grant beredi. Bıyl 1,4 myńnan astam azamat osy granttyń ıgiligin kórdi.

Múgedektigi bar adamdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý, qoljetimdi orta qalyptastyrý maqsatynda óńirlerde áleýmet­tik ınfraqurylym nysandaryn beıimdeý jumystary júr­gizilip jatyr. 2023–2027 jyldar aralyǵynda Interaktıvti qoljetimdilik kartasyna engizil­gen 43 myńnan astam nysandy beıimdeý josparlanǵan. Qazirgi ýaqytta elimizde 25 myńnan astam nysan tolyq beıimdelgen.

2023 jyldan beri áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy memlekettik ınspektorlar ınstıtýty jumys isteıdi. Olar múgedektigi bar adam­dardy áleýmettik qorǵaý salasyn­daǵy zańnamanyń saqta­lýyn memlekettik baqylaý ar­qyly qadaǵalaıdy. Bıyl jyl basy­nan beri áleýmettik ınspektorlar 1 356 tekserý júrgizgen. Olardyń 461-i – jospardan tys, 558-i – profılaktıkalyq baqylaý aıasynda, 337-si prokýratýranyń talap etýimen júzege asty. Tekserý nátıjesinde anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıýǵa 701 nusqama berildi.

Múgedektigi bar adamdardyń qoǵamdyq isterge belsendi aralasyp, múmkindigin arttyryp, týyndaǵan máseleni eńserý maqsatynda arnaıy áleýmettik qyzmet túrleri de usynylady. Qyzmet túrleri stasıonarlyq, jartylaı stasıonarlyq jaǵ­daıda ári úıde kútimge alý formatynda kórsetiledi. Arnaıy áleýmettik qyzmet azamattardyń jeke qajettilikterine baılanys­ty birneshe baǵytta usyny­lady. Negizinen áleýmettik-turmys­tyq, áleýmettik-medısı­nalyq, áleýmettik-psıholo­gııalyq, áleý­mettik-pedagogı­kalyq, áleý­met­tik-eńbek, áleýmet­tik-mádenı, áleý­mettik-ekonomı­kalyq, áleý­mettik-quqyqtyq baǵytty qamtıdy.

Bıylǵy qańtar aıynan arnaıy áleýmettik qyzmetter kórsetý júıesin transformasııa­laý kúsheıtilip, ortalyqtarǵa lısenzııa berý arqyly jan basyna qarjylandyrý iske qosyldy. Lısenzııalaýdyń basty maqsaty – kórsetiletin qyzmetterdiń sapa­syn arttyryp, qyzmet alýshy­lardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Qazirde 94 myńnan astam adamǵa qyzmet kórsetetin uıym­darǵa 582 lısenzııa berildi.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda 2027 jyldyń sońyna deıin 12 óńirde múgedektigi bar adam­darǵa arnalǵan zamanaýı ońal­tý ortalyqtary salynady. Naq­tylap aıtqanda, Abaı, Aqmola, Aqtóbe, Atyraý, Jetisý, Jambyl, Batys Qazaqstan, Pavlodar, Túrkistan oblystary men Almaty, Shymkent, Astana qalalarynda boı kóteredi. Búginge deıin Semeı, Taraz, Kentaý, Oral qalalarynda 4 ońaltý ortalyǵy ashyldy. Jyl sońyna deıin Atyraý oblysynda taǵy 1 ortalyq paıdalanýǵa beriledi. Qalǵan 7 ortalyqtyń qurylysy júrgizilip jatyr.

«Qamqorlyq» bastamasy­nyń úshinshi kezeńin iske asyrý sheńberinde aýtızm spektriniń buzylýy men basqa da psıhıka­lyq aýytqýlary bar balalarǵa arnal­ǵan kúndizgi aýysymdyq orta­lyqtar ashý qolǵa alyndy. Búginde mundaı ortalyqtar Aqtóbe, Qostanaı, Pavlodar, О́skemen, Taldyqorǵan, Taraz, Shymkent qalalarynda azamat­tardyń ıgi­ligine aınaldy. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstrligi «Qazaqstan halqyna» qorymen birlesip, múgedektigi bar balalardy úı jaǵdaıyn­da ońaltý jumysyna serpin beredi. Innovasııa­lyq ońaltý­dyń tehnıkalyq quraldarymen qamta­masyz etý jobasy iske asyp keledi. Búginge deıin jobaǵa 489 bala qatysqan, nátıjesi de kóńil qýantarlyq. Ilkimdi istiń sharapaty tıip, 353 balanyń qımyl-qozǵalys daǵdylary edáýir jaqsar­ǵan, onyń ishinde basty tik us­taý, otyrý, eńbekteý, turý qabilet­teri jaqsaryp, 21 bala ózdiginen júre bastady.

Qoǵamnyń damýyna múgedektigi bar azamattardyń da qosar úlesi zor. Almaty oblysy, Qarasaı aýdanyndaǵy «Qaskeleń oqý-óndiristik» kásipornynyń basshysy, I top múgedegi Baýyrjan Pirimjanov múgedektigi bar aza­mattarǵa memleket árdaıym qol­daý tanytyp, qamqorlyq kórse­tetinin aıtady.

«Qazaq soqyrlar qoǵamyna» qarasty bizdiń kásiporynda múgedektigi bar azamattar eńbek etedi. Olar memleketten beriletin áleýmettik járdemaqy men zeınetaqyǵa arqa súıep otyrmaıdy. Otbasyn asyraý jolynda talmaı eńbek etip, qosymsha qarajat jınaıdy. Biz de osylaı memlekettik damýyna ózindik úlesimizdi qosyp kelemiz», deıdi Baýyrjan Aqanuly.

On eki múshesi saý, tepse temir úzer zińgitteı keı azamattar­dyń syltaýǵa súıenýi eshqandaı aq­taýǵa kelmeıdi. Múgedektigine moıymaı, kerisinshe, eldiń damýy­na erekshe úles qosyp júrgen qaısar jandardan úlgi alsa edi deımiz biz.