Qazaq qoǵamy keıingi onjyldyqta túrli nesıe shyrmaýyna táýeldi bolyp qaldy desek, artyq aıtqandyq emes. Turǵyn úı, avtokólik, dástúrli toı-tomalaq turmaq, turmystyq tehnıkadan bastap, kıim-keshek, azyq-túlikke deıin nesıege alý qalypty ómir saltyna aınaldy. Alaıda bul «qalyptylyqtyń» artynda 8,5 mıllıonǵa jýyq ekonomıkalyq belsendi halyqtyń qaryzǵa batýy, onyń ishinde 1,5 mıllıonnan astam adamnyń tólem merzimin 90 kúnnen asyryp alýy sııaqty keleńsiz statıstıka tur.
Osy turǵyda «Amanat» partııasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń iske qosylǵanyna úsh jylǵa jýyqtady. Bastapqyda, 2023 jyly qanatqaqty rejimde birneshe óńirde ǵana bastalǵan joba qysqa merzim ishinde óziniń ózektiligin dáleldedi, áleýmettik jobadan úlken ulttyq baǵdarlamaǵa aınaldy. Biregeı jobanyń basty maqsaty – halyqty qarjylyq saýattylyqqa oqytý arqyly qaryz qursaýynan shyǵýdyń joldaryn kórsetý, azamat-tardyń nesıe júktemesin azaıtý.
Memleket basshysy 2023 jylǵy 1 qyrkúıektegi «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty halyqqa Joldaýynda «Qaryzsyz qoǵam» jobasyna arnaıy toqtalyp, «Jobanyń arqasynda elimizdiń 8 aımaǵynda 20 myńnan astam adam qarjylyq saýatyn arttyrdy. Olardyń kópshiligi – 10 jáne odan da kóp nesıe alǵan adamdar. Bul joba az ýaqytta óziniń tıimdiligin kórsetti. Úkimetke «Amanat» partııasymen birlesip, onyń aýqymyn keńeıtýdi tapsyramyn», degen bolatyn.
Jaqynda ótken «Qaryzsyz qoǵam» jobasyn júzege asyrý barysyn qorytyndylaýǵa arnalǵan jıynda Májilis spıkeri, «Amanat» partııasynyń tóraǵasy Erlan Qoshanov: «Qaryzsyz qoǵam» jobasy qalypty damý jolynan ótti. Shaǵyn ǵana partııalyq bastamadan aýqymdy memlekettik baǵdarlamaǵa aınaldy. Prezıdenttiń, halyqtyń qoldaýyna ıe boldy. Bul joba – túrli jaǵdaıǵa tap bolǵan adamdarǵa kórsetilgen naqty kómek. О́ıtkeni sheshimin tapqan ár máseleniń artynda myńdaǵan adamnyń taǵdyry tur. Eń bastysy, azamattardyń úmiti oıanyp, senimi nyǵaıyp keledi. Joba muqtaj jandarǵa keshendi kómek kórsetýdiń birtutas júıesin qurýǵa múmkindik berdi», dep atap ótti.
Búginde «Qaryzsyz qoǵam» jobasy jańa deńgeıge kóterilip, qarjylyq qıyndyqqa tap bolǵan azamattarǵa keshendi qoldaý kórsetetin masshtabty ekojúıege aınaldy. Bıylǵy mańyzdy oqıǵa – 18 naýryzda qarjylyq monıtorıng jónindegi memorandýmǵa qol qoıyldy. Bul mámile azamattardy zańsyz mıkroqarjy uıymdary, qarjylyq pıramıdalar men qumar oıyndardan qorǵaýǵa baǵyttalǵan jańa quraldardy iske qosty. Memlekettik organdar, qarjy sektory, azamattyq qoǵam arasyndaǵy ózara is-qımyldy kúsheıtti.
«Amanat» partııasy atynan jobany júzege asyryp jatqan «О́ńirlerdiń ekonomıkasyn turaqty damytý» qoǵamdyq qorynyń dırektory Oljas Ordabaev usynǵan derekterge súıensek, byltyr 780 myńnan astam, bıyl 862 084 adamnyń qaryzyna qatysty jumystar júrgizildi. Jumystar elimizdiń barlyq óńirindegi, onyń ishinde Almaty, Astana, Shymkent qalalaryndaǵy qaryz merzimi 90 kúnnen asqan D, E sanatyndaǵy azamattardy qamtydy. Áleýmettik-demografııalyq málimetter boıynsha, qaryzdar áıelder – 517 689 (60,05%), erler – 344 395 adam (39,95%). Jas toptary: 18–35 jasta – 40,8%, 36–49 – 35,9%, 50–63 – 19,4%, 64+ – 3,9%. Aýyldyq turǵyndar – 53%, qalalyq – 47%. Jumys isteıtinder men kásipkerler – 59,5%. Áleýmettik osal top – 24%, jumyssyzdar – 12%, zeınetkerler – 4,46%.
Barlyq qaryzdy retteýge qatysty júıeli jumystar júrgizildi. 422 421 azamattyń qaryzy qaıta qurylymdaldy, 258 625 azamattyń shottary men múlikteri buǵattan alyndy, 145 347 azamatqa jumysqa ornalasý, kollektorlarmen jumys, memlekettik organdarǵa júginýge kómek kórsetildi. Alaıaqtyq jóninde 892 aryz tirkeldi, onyń 15-i sotqa jiberildi. Sotsyz bankrottyq rásiminen 34 483 adam, sot arqyly bankrottyq rásiminen 345 adam ótti. 862 adamnyń tólem qabileti qalpyna keltirildi. Jalpy, 85% ótinishter bankrottyq rásiminsiz sheshildi.
Jobanyń qoljetimdiligin arttyrý maqsatynda aýyldyq aımaqtarda mobıldi toptar jumys isteı bastady. Sıfrlyq ınfraqurylym qogamfin.kz platformasy 350 000 adamǵa arnalǵan, 84 beınesabaq bar. Kúndelikti AI-bottar WhatsApp pen Telegram arqyly qyzmet kórsetedi, Call-sentr 500 myń ótinishke deıin óńdeı alady, munda 180 qyzmetker, onyń ishinde 130 óńirlik úılestirýshi, 50 zańger jumys isteıdi. Memlekettik baǵdarlamalar jóninde 3825 adam keńes aldy. Platformalyq ekonomıka qyzmetkerleri 95 294 adamǵa quqyqtyq kómek kórsetti.
Joba jetekshileriniń aıtýynsha, qatysýshylardyń basym bóligi – kópbalaly analar, aýyl turǵyndary, jumyssyz jastar. Olardyń kópshiligi nesıe kelisimshartyna qol qoıǵanda qarjylyq termınderdi túsinbeıtin, sharttaryn oqymaıtyn deńgeıde bolǵan. Jobanyń nátıjelerin barlaý barysynda biz ekonomıster men áleýmettanýshylardyń túrli derekkózderdegi pikirlerine úńildik. Bilikti mamandar máseleniń túp-tórkini tek qarjylyq saýatsyzdyqta emes ekenin alǵa tartady. Ekonomıst-sarapshylardyń pikirinshe, halyqtyń nesıege batýynyń basty faktory – naqty tabystyń ınflıasııaǵa ilese almaýy.
– Biz «tutynýshylyq nesıe» degende, kóbine jańa iPhone nemese qymbat kólik alǵandardy elestetemiz. Biraq «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń aıasynda jınalǵan derekter basqa shyndyqty kórsetti. Aıtalyq, aýyl-aýdandardaǵy, shaǵyn qalalardaǵy adamdar nesıeni kómir alýǵa, balalaryn mektepke kıindirýge, tipti azyq-túlikke de ala beredi. Osy oraıda adamdarǵa qarjylyq saýattylyqty úıretý óte mańyzdy, biraq eger kiris shyǵysty jappasa, eń saýatty ekonomıstiń ózi qaryzǵa batýǵa májbúr bolady, – deıdi qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetov.
Áleýmettanýshylar máseleniń mentaldy jaǵyna basa nazar aýdarady. Máselen, qazaq qoǵamyndaǵy toı mádenıeti nesıe júktemesine aıtarlyqtaı áser etip otyr. «Kóptegen adam elden qalmaımyn dep, qaltasy kótermese de nesıege toı jasaıdy. Joba aıasyndaǵy trenıngterde psıhologııalyq bloktar da bar. Adamdarǵa óz múmkindigine qaraı ómir súrýdi úıretý ekonomıkalyq dáristen de mańyzdyraq bolyp tur», deıdi joba mentorlary.
«Qaryzsyz qoǵamnyń» eń úlken jetistigi tek oqytý emes, zań shyǵarýshy organdarǵa yqpal etýi boldy. Joba barysynda jınalǵan shaǵymdar men naqty keıster negizinde 2024 jyly «Kredıtteý kezinde táýekelderdi azaıtý jáne qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zań qabyldandy. Zańnyń birqatar artyqshylyqty tusy bar. Aıtalyq, eger azamat nesıesin 90 kún boıy tóleı almasa, bankter men mıkroqarjy uıymdary oǵan paıyzdar men turaqsyzdyq aıybyn esepteýdi toqtatýǵa mindetteledi. Bul – boryshker qaryzynyń geometrııalyq progrespen ósip ketýin toqtatatyn tetik. Sonymen qatar azamattardyń qaryzyn kollektorlyq agenttikterge satýǵa eki jylǵa deıin moratorıı engizildi, keıinnen erejeler qatańdatyldy. Bul boryshkerlerdi psıhologııalyq qysymnan qorǵaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq alaıaqtardyń bóten adamnyń atyna nesıe rásimdeýin toqtatý maqsatynda endi onlaın nesıe alý kezinde bıometrııalyq sáıkestendirý mindetteledi.
«Qaryzsyz qoǵam» jobasy jumys barysynda taǵy bir qaýipti derttiń betin ashty. Nesıege belshesinen batqan jastardyń edáýir bóligi, sondaı-aq aqyl toqtatqan egde adamdardyń ózi qarajatty tutynýǵa emes, býkmekerlik keńseler, onlaın-kazınolar syndy qumar oıyndarǵa jumsaǵan. Sarapshylardyń dereginshe, lýdomanııa men nesıelik táýeldilik egiz uǵymǵa aınalǵan. Ońaı oljaǵa kenelý úmitimen nesıe alǵandar utylǵan soń, ony jabamyn dep taǵy nesıe alady. Joba aıasynda zańgerler osyndaı azamattarmen, olardyń otbasylarymen kúrdeli jumystar júrgizdi. Nátıjesinde, lýdomanııamen kúres zańnamasy da qatańdatyldy. Sondaı-aq qarjylyq kıber-alaıaqtyq qurbandaryna quqyqtyq kómek kórsetildi. Joba zańgerleri 100 myńnan astam azamatqa tegin keńes berip, olardyń birazynyń shottaryn buǵattan shyǵarýǵa, tólem kestesin yńǵaıly merzimge aýystyrýǵa kómektesti.
Jobanyń kelesi bir kezeńi – qarjylyq mádenıetti ınstıtýttandyrý. Qazirde «Qaryzsyz qoǵam» oqýlyqtary ázirlenip, mektepter men joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamasyna engizile bastady. Bul – strategııalyq qadam. «Biz qazirgi eresek býynnyń qaryzyn retteýmen aınalysyp jatyrmyz. Bolashaqta mundaı keleńsizdik qaıtalanbasyn desek, búgingi mektep oqýshysy aqshanyń qunyn, jınaq pen ınvestısııanyń mańyzyn bilip ósýi kerek», deıdi joba úılestirýshileri.
Sonymen qatar Enbek.kz portaly arqyly kýrsty bitirgen jumyssyz azamattarǵa bos jumys oryndary usynylady nemese shaǵyn kásip ashýǵa 2,5% jeńildetilgen nesıe, granttar beriledi.
– Jobanyń jaqyn josparlary negizinen onyń aýqymyn keńeıtýge, qoljetimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Biz keler jyly sıfrlyq platformalardy jetildirý arqyly 350 myń azamatqa qarjylyq, quqyqtyq bilim berý, aýyldyq jerlerde mobıldi toptardy iske qosý arqyly qoljetimdilikti arttyrý, azamattardy zańsyz mıkrokredıt uıymdarynan, qarjylyq pıramıdalardan, alaıaqtyq áreketterden qorǵaý, joǵary oqý oryndarynyń quqyqtyq klınıkalaryn tartý arqyly azamattarǵa bankrottyq pen quqyqtyq máseleler jóninde qoldaý kórsetý, aqparattyq naýqandar men trenıngter ótkizý arqyly qarjylyq saýatty arttyrý jumystaryn jalǵastyrýdy josparlap otyrmyz, – dep túıindedi «О́ńirlerdiń ekonomıkasyn turaqty damytý» qoǵamdyq qorynyń dırektory O.Ordabaev.
«Qaryzsyz qoǵam» – elimiz tarıhyndaǵy eń aýqymdy ári naqty nátıjege baǵyttalǵan áleýmettik jobalardyń biri. Ol búginde bılik pen qoǵam arasyndaǵy ashyq dıalog alańyna aınaldy. Sonyń arqasynda halyqtyń qarjylyq saýaty artty. Bankter men mıkroqarjy uıymdarynyń qatal saıasatyna zań júzinde tosqaýyl qoıyldy. Qoǵamdaǵy «qaryz alý – qalypty jaǵdaı» degen túsinik «qaryz – jaýapkershilik» degen kózqarasqa aýysa bastady.
Degenmen bul joba barlyq máseleni bir sátte sheshe salatyn sıqyrly taıaqsha emes. Sarapshylardyń sózimen túıindesek, «Qaryzsyz qoǵam» jobasy halyqqa qarjylyq saýattylyqty úıretti, quqyqtyq qorǵalý tetikterin bekemdedi. Endigi kezekte qalypty jumys isteý, tabysty arttyrý – ár azamattyń jeke jaýapkershiligindegi másele. Túptep kelgende, qaryzsyz qoǵam – memlekettik saıasattyń, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń basty baǵyty, naqty ustanymy, al qaryzsyz adam – sol qoǵamnyń qarym-qabileti qalypty, oıy ornyqty, isi kelisti, tolyqqandy múshesi.