2015 jyldyń 28 shildesi kúni Shveısarııanyń astanasy – Jeneva qalasynda Dúnıejúzilik saýda uıymynyń Bas keńesiniń otyrysynda Qazaqstan Respýblıkasy Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolyp resmı túrde qabyldandy. Bul shyn máninde táýelsiz memleketimiz úshin tarıhı oqıǵa boldy. Barlyq qazaqstandyqtardy búgingi tańdaǵy aıtýly da mańyzdy oqıǵamen shyn júrekten quttyqtaımyn! Endi egemendi elimiz álemniń 161 memleketimen erkin halyqaralyq saýda-sattyq jasaý múmkindigine qol jetkizdi.
Qazaqstan Respýblıkasy 1996 jyly Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolýǵa nıet bildirgen edi. Sodan beri mine, 19 jyl ótipti. Osy jyldar ishinde Qazaqstan 50-den astam jańa zańdar jáne Keden odaǵy men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda qabyldaǵan 10-nan astam halyqaralyq kelisimderge ózgerister engizdi.
1995 jyldyń 1 qańtarynan bastap jumys isteı bastaǵan Dúnıejúzilik saýda uıymy (DSU) – halyqaralyq saýda erejelerin lıberalızm qaǵıdattaryna súıene otyryp retteıtin halyqaralyq ekonomıkalyq uıym bolyp tabylady.
Alǵashqy kezeńde DSU-ǵa 77 memleket múshe bolyp kirse, qazir Qazaqstan osy uıymnyń 162-shi múshesi bolyp qabyldandy. DSU-nyń basty mindeti – álemdegi memleketter arasynda toqtaýsyz jáne irkilissiz halyqaralyq saýda-sattyq jasaýǵa múmkindik ashý.
Dúnıejúziniń damyǵan memleketteriniń bastamasymen qurylǵan atalǵan uıym kedergisiz halyqaralyq saýda-sattyq jasaý arqyly memleketterdiń ekonomıkasynyń órkendeýine jáne adamdardyń turmys-tirshiligin kóterýge yqpal etedi. DSU-nyń basty mindetteri halyqaralyq júıede memleketter arasynda saýda jónindegi kelisimsharttardy belgileý jáne ony qadaǵalaý, memleketter arasynda daý-damaılardy sheshýde kómegin tıgizý jáne saýda-sattyq qarym-qatynastardy uıymdastyrý bolyp tabylady. Osy qyzmetter negizinde DSU-nyń halyqaralyq saýda saıasatyn retteıtin 60-tan astam kelisimsharttary qarastyrylǵan. Mundaı kelisimsharttardyń qaǵıdattaryna halyqaralyq saýdada qysymshylyqtyń joqtyǵy, erkin saýda sharttary, básekelestikti keńeıtý jáne damýshy elderge qosymsha jaǵdaılar jasaý jatady.
Búgingi tańda álemdik saýda júıesi negizgi 5 ustanymǵa sáıkes kelýi tıis:
1) Saýdada esh kemsitýshiliktiń bolmaý sharty, ıaǵnı birde-bir memleket qaısybir memleketke eksport pen ımportqa shekteýshilik qoıýǵa quqyǵy bolmaıdy;
2) saýda kedergilerin azaıtý nemese qaısybir eldiń naryǵyna sheteldik taýarlardyń kelýine kedergi keltiretin faktorlardy joıý, olarǵa birinshi kezekte kedendik alymdar men ımporttyq kvotalar jatady, basqasha aıtqanda, ımportqa qoıylatyn shekteýlerdi joıý;
3) turaqtylyq pen saýda shartynyń aldyn-ala boljamdylyǵy, bul sheteldik kompanııalar, ınvestorlar men úkimetter qoldanystaǵy saýda sharttarynyń kenetten jáne bir taraptyń erkimen ózgerilmeıtinine kepildik beredi;
4) halyqaralyq saýdadaǵy básekelestikti yntalandyrý, ıaǵnı túrli elder fırmalarynyń teń quqyqty básekelestigi úshin «ádiletsiz» tásilderdi joıý;
5) joǵary damymaǵan memleketter úshin halyqaralyq saýdada jeńildikter jasaý. Naq osy ustanym joǵaryda kórsetilgen ustanymdarǵa kereǵar keledi, alaıda, ol álemdik saýda naryǵyna nashar damyǵan elderdi tartý úshin qajet boldy. Bul elder alǵashqy kezeńde damyǵan memlekettermen básekelese almaıtyny aıdan anyq, sondyqtan da nashar damyǵan elderge erekshe jeńildikter qarastyrý «ádiletti» bolar dep esepteledi.
Álemdik ekonomıka men dúnıejúzilik saýdanyń damý tendensııalary bir ortaq ǵalamdyq erkin naryq bolýyn talap etedi. Árıne, bul baǵyttaǵy Dúnıejúzilik saýda uıymynyń áreketi eń mańyzdy bolyp tabylady.
DSU-ǵa kirý Qazaqstan úshin nesimen jaǵymdy bolady?
Birinshiden, basty qazaqstandyq óndirýshilerdiń álemdik naryqtardyń keńeıýine baılanysty bolashaqtaǵy ósý perspektıvalary kúsheıe túsedi. Ekinshiden, elimizdiń taýar óndirýshileriniń álemdik naryqqa kirýin jeńildetip, DSU músheleriniń halyqaralyq saýda-sattyqta artyqshylyqtaryn qoldaný múmkindigine ıe bolady. Qazaqstannyń taýar óndirýshileri óz qyzmetteri men taýarlaryn eksporttaýǵa múmkindik alady. Qazaqstanda shyǵarylǵan taýarlardyń sapasy halyqaralyq standarttarǵa sáıkes bolýyna yqpal etedi.
Qazaqstan úshin qandaı múmkinshilikter beredi?
Birinshiden, joǵary deńgeıde iri damyǵan memlekettermen óz taýarlaryn satý arqyly qarym-qatynas ornatýǵa múmkindik týady.
Ekinshiden, ekonomıkamyz shıkizattyq baǵyttan qaıta óńdeý baǵytyna aýysýǵa múmkindik alady.
Úshinshiden, bizdiń elimiz shetel memleketterimen saýda-sattyq salasynda tájirıbe almasady, kadrlar daıyndaý salasynda mol múmkindikterge jol ashylady.
Tórtinshiden, memleketimizdiń ekonomıkasyna jańa tehnıka men tehnologııalar alý múmkindikteri paıda bolady.
Besinshiden, egemen elimiz álemdik naryqta naqty baǵalyq saıasat júrgize alady.
Altynshydan, táýelsiz memleketimizdiń ekonomıkasyna jańadan shetel ınvestısııalaryn tartýǵa mol múmkindikter ashylady.
Atalǵan múmkindikterdi júzege asyrýda Qazaqstannyń basymdyǵy qandaı?
Birinshiden, elimizde shıkizat tolyq qamtylǵan.
Ekinshiden, memleketimiz Eýropa men Azııa aralyǵynda qolaıly ornalasqan.
Úshinshiden, el ekonomıkasynyń óte joǵary qarqynmen damýy.
Tórtinshiden, memleketimizdegi turaqty saıası jaǵdaı.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýi tómendegi maqsattardan týyndaıdy:
- memlekettiń ekonomıkalyq qaýipsizdigi men múddelerin qamtamasyz etý;
- kedendik shekara arqyly taýar aınalymyn jedeldetýge járdemdesetin jaǵdaılar jasaý;
- halyqaralyq uıymdarmen saýda-sattyq salasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytý;
- irkilissiz halyqaralyq saýda-sattyqqa múmkindikter jasaý.
Qazirgi kezde búkil órkenıetti memleketter basqa eldermen ekijaqty jáne kópjaqty ekonomıkalyq, saýda, keden isi salasyndaǵy yntymaqtastyqty qarqyndy túrde damyta bastady. Onyń birden-bir sebebi, birqatar jahandyq problemalardy birlesken kúshtermen sheshýdiń qajettiligi, álemdegi tabıǵı resýrstardy jáne ınfraqurylymnyń birlesken nysandaryn tıimdi paıdalanýdyń qajettiligi bolyp tabylady. Bul qajettilik memleketter, kásiporyndar jáne zańdy tulǵalar deńgeıinde de álemdik ıntegrasııanyń barlyq nysandaryn júzege asyrýmen órnekteledi.
Álemdik qaýymdastyqtyń materıaldyq jáne rýhanı suranystarynyń meılinshe tolyq qanaǵattandyrylýyna barynsha yqpal etý osyndaı birlestirýshi kúshterdiń nátıjesi bolyp tabylady. Jańa ǵasyr álemniń barlyq memleketterin halyqaralyq yntymaqtastyq arqyly ekonomıkalyq ósýdi jan-jaqty tıimdi qamtamasyz etetin jáne halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartatyn aýqymdy álemdik naryq qurýǵa jeteleıdi.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýi aıtýly tarıhı oqıǵa bolyp tabylady. Bul aıtýly oqıǵa –Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń jemisi. Bul tarıhı oqıǵa – birligi jarasqan, tatý-tátti ómir súrip jatqan kópultty qazaqstandyqtardyń jemisi!
Qaldarbek QÝANDYQOV,
T.Rysqulov atyndaǵy Jańa Ekonomıkalyq Ýnıversıtetiniń «Keden isi» oqý baǵdarlamasynyń dırektory, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent.