El damýynyń negizi

Elbasy «Nurly Jol – bolashaqqa bas­tar jol» atty Joldaýynda «Máńgilik El» bolýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. 2015 jyly elimizde resmı túrde tórt merekeniń ótkiziletinin atap ótti. Ár merekeniń el tarıhynda alatyn orny erekshe. Solardyń biri – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵy. Konstıtýsııa elimizdiń ulttyq saıası-quqyqtyq júıesiniń máıegi, onyń memlekettiligi men egemendiginiń zańdyq negizi. Respýblıkanyń sózsiz jetistikteri men Elbasy kórsetip bergen órshil maqsat – Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý jolynda odan ári údemeli damý úderisi arqa tireıtin irgetas bolyp tabylady. Búgingi bizdiń Ata Zań – «Qa­sym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», Áz Táýkeniń «Jeti jarǵysynyń» zańdy jal­ǵasy. Ata Zań – táýelsiz el eken­digin tanytatyn, azattyǵyńdy bildiretin, quqyǵyńdy saqtaıtyn qujat. Uly dalanyń Tóbe bıleri bolyp tanylǵan úsh bı: uly júz­de – Tóle bı, orta júzde – Qazy­bek bı, kishi júzde – Áıteke bı halyqtyń sot bıligi men dana­ly­ǵynyń, turaqtylyǵy men taban­dy­lyǵynyń, tutastyǵy men teń­diginiń naqty nyshany bola bildi. Konstıtýsııa – Qazaqstannyń turaq­ty damýy men gúldenýiniń berik negizi. Sondyqtan, búginde qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń áleýetin barynsha paıdalaný qajettigine erekshe nazar aýdarylyp otyr. Osy arqyly Elbasynyń durys demokratııalyq memleket qurýdaǵy róli aıqyndala túsýde. О́ıtkeni, Qazaqstannyń jetistikteri – Elbasynyń eńbegi. Konstıtýsııa – babalardyń danalyǵy men qazirgi zamannyń rýhyn birlestirip, úılestirgen, júzden asa ulttar men ulystardyń teńdigin tegine qaramastan bekitken uly qujat boldy. Prezıdent N.Nazarbaev óziniń «Qazaq­stan joly» atty kitabynda: «Konstıtýsııany qabyldaý qarsańynda uzaq merzimdi qyzý jumystar atqaryldy. Kóptegen konstıtýsııalar, ásirese HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qabyldaǵandary muqııat saraptaýdan ótkizildi. 1995 jylǵy Konstıtýsııa taqyr jerde paıda bolǵan joq. Egemen Qazaqstanda konstıtýsııalyq qurylys ornatý úshin burynnan jınaq­talǵan tájirıbeler, sondaı-aq bizdiń jaǵdaıymyzǵa sáıkes keletin eń progresshil sheteldik tájirıbeler barynsha tolyq paıdalanylǵan edi», – dep kórsetti. Qazirgi kúrdeli de qaıshylyqqa toly jahandanǵan álemde túbi­rinen jańa táýelsiz jáne kúshti kásibı memleket bul búkil halyq­tyń jáne onyń Tuńǵysh Prezı­denti N.Nazarbaevtyń kópqyrly jemisti eńbeginiń nátıjesi. Sóı­tip, kúshti prezıdenttik basqarý formasy táýelsiz Qazaqstannyń saıası júıesiniń shynaıy ózegi bolyp tabylady. «Bizdiń Kons­tıtýsııamyz, – dedi Prezıdent N.Nazarbaev, – bul Qazaqstan halqynyń óz qalaýy. Baǵalaýǵa jáne qurmetteýge turarlyq tańdaý. Konstıtýsııa boıynsha ómir súrý – bul barlyǵymyz ıgerýge mindetti demokratııanyń joǵary mektebi, al bul mektepti ıgerýge biz mindettimiz». Kons­tıtýsııanyń 1-babynda eń qym­bat qazyna – adam jáne adam­nyń ómiri, quqyqtary men bos­tandyqtary dep belgilengen. Sonymen qatar, adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary, halyq birligi jáne ortaq tarıhy taǵdyrlas barlyq ult ókilderin qazaq jerinde biriktirý bolyp tanylǵan. Konstıtýsııanyń «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaq­stan halqy…» dep bastalýy tegin emes. Búgingi tańda qoǵamdyq kelisim men halyq­tyń birligi – elimizdiń bas baılyǵy jáne ózge­lerge úlgi bolarlyq eń qymbat qazynasy. Ata Zańda barlyq qazaq­stan­dyqtarǵa ortaq qundylyqtar bekitilgen. Bul – júzdegen etnos, ártúrli dinı qaýym ókilderi tatý-tátti, dostyq pen kelisimde ómir súrip jatqan qazaq jeriniń qasıettiligi men birtutastyǵy. Sonymen qatar, azamattardy ulty, tili, dini nemese kez kelgen ózge jaǵdaılar boıynsha kemsitýge qatań tyıym salynǵan. Osy qundylyqtardyń negizinde basty konstıtýsııalyq qaǵıdattar – beıbitshilik pen turaqtylyq, búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý qamtamasyz etiledi. Ulttyq quqyqtyq júıeniń básekege qabilettiligin qamta­masyz etý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Olar álemdik quqyqtyq keńistikte bolyp jatqan zamanaýı qubylystar men úderisterge saı keletin ulttyq zańnamanyń jańa býynyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Búgingi Qazaqstan «demokratııa», «naryq», «quqyqtyq memleket» degen uǵymdar dástúrine aınalǵan memleket bolyp tabylady. Sonyń nátıjesinde jańa saıası-quqyqtyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq qurylym, memlekettik saıasat jáne egemendi memlekettiń qyzmeti men damýynyń strategııalyq baǵyttary qalyptasty. Elimiz táýelsizdiginiń alǵashqy kúnde­rinen-aq Memleket basshysy – Elbasy N.Nazarbaev júrgizip otyrǵan konstı­týsııalyq saıasat arqasynda Qazaqstan búgingideı jetistikterge jetkeni barshaǵa aıan. Osy jyldar ishinde Qazaqstanda jasalǵan ıgi isterdiń bári de Konstıtýsııa qaǵıdalary saqtala otyryp jasaldy. Memlekettik saıasattyń bir túri re­tinde quqyqtyq saıa­sat mem­­lekettik organdar men aza­­mattyq qoǵamnyń eldiń kons­tı­týsııalyq damýyn konstı­týsııalyq-quqyqtyq retteý­diń, ońtaılandyrýdyń tıimdi tetigin qurý jónindegi ǵylymı negiz­delgen, dáıekti jáne júıe­li túrdegi qyzmeti bolyp taby­­lady. Ol strategııalyq jospar­dyń zańdyq ıdeıalary men prın­sıpterin ázirleý men iske asyrýdan, Konstıtýsııa men konstıtýsııalyq zańnamany qabyldaýdan, jetildirýden jáne júzege asyrýdan turady. Mem­lekettiń Ata Zańy memlekettiń Konstıtýsııalyq saıa­satyn júzege asyrý quraly bolyp tabylady. О́z kezeginde, konstıtýsııalyq retteý men onyń ádisteriniń ereksheligine qaraı Konstıtýsııa normalary tikeleı jáne janamalaı qoldanylady. Eger kons­tıtýsııalyq retteýdiń joǵary deń­geıinde, ádette, konstıtýsııalyq normalar jetkilikti bolyp jatsa, memlekettik organdar men azamattar arasyndaǵy konstıtýsııalyq quqyqtyq qatynastarda olardyń quqyqtary men mindetteri kóbirek aıqyndalyp, belgilenýi qajet. Konstıtýsııalyq normalar konstıtýsııada kózdelgen zańnamalyq aktilerdi shyǵarý túrinde de qoldanylýy múmkin. Ata Zań qundylyqtar júıesin bekitip, olardy quqyqtyq retteý­di, iske asyrý jáne qorǵaý kepil­dikterin belgileýdi zań shyǵarý­shynyń aıryqsha quzyretine jatqyzady. Bul konstıtýsııalyq jańa­shyldyq josparly túrde iske asyrylýda, Qazaqstannyń tarıhynda alǵash ret aýdandyq mańyzy bar qalalar men aýyl­dardyń ákimderin saılaý ótti. Eldegi ákimderdiń 91 paıyzy balamaly túrde saılanady. Jergilikti memlekettik basqarý men jergilikti ózin-ózi basqarýǵa qatysty zań olardyń óz fýnksııalaryn tıimdi atqarýy úshin olarǵa qosymsha ókilettik pen qajetti qarjylyq jáne ózge de resýrstar beredi, sondaı-aq halyqtyń jergilikti memleket basqarý organdarynyń qyzmetine baqylaý jasaýyn kózdeıdi. Memleket pen qoǵamnyń qyzmeti sybaılastyqpen kúre­sýge jumyldyrylǵan, bul baǵyt­ta sybaılastyqqa qarsy zań­nama únemi jetildirilip, memlekettik qyzmetti qaıta iske qosý júrgizilýde. Dáıektilikpen júrgizilip otyrǵan jáne aldyn ala boljaýǵa keletin syrtqy saıasat –ulttyq múddeni ilgeriletý, óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý – Strategııanyń mańyzdy basymdylyǵy bolyp tabylady. Qazir qoldanylyp júrgen, 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıa­sat tujyrymdamasynda quqyqtyq qundylyqtardy, Konstıtýsııanyń ıdeıa­lary men qaǵıdattaryn, eń aldymen, memlekettik bılik organdary men onyń laýazymdy adamdarynyń qyzmetinde tolyqqandy iske asyrý, bul rette Konstıtýsııany tikeleı qoldanýmen qatar, onyń áleýetin qamtamasyz etý quqyqtyq negizgi mindet retinde aıqyndalǵan. Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵa­my ıdeıasynyń túp negizinde Konstıtýsııada árkimniń eńbek etý bostandyǵy, qyzmet túri men mamandyǵyn erkin tańdaý quqyǵy, kásipkerlik bostandyq pen óz múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyzmet úshin paıdalaný quqyǵy jáne taǵy basqalar jatady. Konstıtýsııa adamdardyń ál-aýqatynyń qaınar kózi jasampaz eńbekten bastalady dep esepteıdi. Ulttyq quqyqtyq júıeni odan ári jańǵyrtýdyń strategııa­lyq maqsaty Konstıtýsııamen úndes jáne olardyń básekege qabilettiligin qamtamasyz etý, quqyq qorǵaý júıesiniń tıimdiligin arttyrý, Konstıtýsııanyń quqyq qorǵaýshy­lyq áleýetin odan ári júzege asyrýǵa baǵyt­talǵan sharalar kesheni júzege asýda. Ata Zańymyzdyń aıbynyn asqaqtatyp, qoǵamdaǵy ró­lin aıqyndaýda osy saladaǵy mamandarǵa kóp júk artylary sózsiz. Zań salasynyń mamandaryn daıyndaýda M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıteti de ózindik úles qosyp keledi. Oqý ornynda «Quqyqtaný» mamandyǵy bo­ıynsha mamandar daıarlanady. Kafedra janynda «Krımınalıst» ǵylymı úıirmesi men «Zań klınıkasy» jumys jasaıdy. Zań klınıkasy negizinde stýdentter halyqqa quqyqtyq suraqtar bo­ıynsha tegin kómek kórsetedi. Kafedra janynda «Krımınalıstıka» oqý kabıneti, sot májilisiniń oqý zaly jáne sot prosesteri oıyndaryn ótkizýge arnalǵan qajetti atrıbýttar da bar. Aıta ketsek, ýnıversıtettiń uıymdastyrýymen Qazaqstan Respýb­lıkasy Konstıtýsııasy­nyń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­týsııasynyń qalyptasý kezeńderi men quqyq­tyq márte­besi» atty aımaqtyq ǵylymı-táji­rıbelik konferensııa ótkizildi. Oǵan Atyraý, Aqtóbe jáne Reseı Federasııa­synyń Orynbor qalalarynan ǵalymdar men barlyq quqyq qorǵaý organ­dary­nyń ókilderi kelip qatysyp, utymdy oılarymen bólisti. Orynbor memleket­tik ýnıver­sıtetiniń ǵalymy, pedagogıka ǵylym­darynyń kandıdaty Elena Maksemenko: «Eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq-saıası baılanystardyń negizi Konstıtýsııa negizderinen bastaý alady. Qazirgi tańdaǵy Eýrazııalyq Odaq sheńberinde jasalynyp jatqan birqatar sharalardyń júzege asýy bul QR Ata Zańynyń bedeldigi. Erkin ekonomıkalyq aımaqta turaqty jumys jasap jatqan shet­el kompanııalarynyń barlyq quqyqtyq jaǵynan qorǵalýyna da negiz bolǵan osy Konstıtýsııa. Búginde burynǵy KSRO-dan bólinip shyqqan memleketter arasynda Qazaqstannyń saıası arenada bedeli zor», – dep atap ótken bolatyn. Konstıtýsııa kúnine oraı osyndaı sharalar ótkizý ýnıversıtetimizde dástúrge aınalyp otyr. Memleketimizdiń Konstıtýsııasy – bizdiń birligimiz ben tatýlyǵymyzdyń kepildigi. Ashat IMANǴALIEV, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory.