Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Turkistan» gazetine bergen «Qazaqstan jańǵyrýdyń jańa kezeńine qadam basty» atty suhbaty eldiń qazirgi damý kezeńin sıpattaıtyn baǵdarlamalyq saıası-qoǵamdyq qujat deýge tolyq negiz bar. Bul suhbatta Memleket basshysy el damýynyń jańa sapalyq satysyna ótý logıkasyn, ınstıtýsıonaldyq reformalardyń ózara baılanysyn jáne uzaqmerzimdi strategııalyq basymdyqtardy aıqyn, pragmatıkalyq turǵyda kórsetedi. Eń bastysy, jańǵyrý uran retinde emes, basqarý júıesin, qoǵamdyq sanany jáne sheshim qabyldaý mádenıetin túbegeıli ózgertýge baǵyttalǵan uzaqmerzimdi úderis retinde qarastyrylady.
Prezıdent atap ótken negizgi ıdeıalardyń biri – ekonomıkany ártaraptandyrý, tehnologııalyq táýelsizdik jáne adam kapıtalyn damytý máseleleri UǴA qyzmetiniń naqty baǵyttarymen tikeleı sabaqtas. Memleket basshysy shıkizattyq modeldiń shekteýli ekenin ashyq aıtyp, ǵylymdy, ınnovasııany jáne qoldanbaly zertteýlerdi ekonomıkalyq ósimniń negizgi draıveri retinde kórsetedi. Bul – ǵylym ekonomıkanyń shetinde emes, onyń dál ortasynda turýǵa tıis degen sıgnal. Osy logıka aıasynda Ulttyq ǵylym akademııasy ǵylymı-tehnologııalyq basymdyqtardy qaıta qarap, fragmenttelgen jobalardan nátıjege baǵdarlanǵan flagmandyq ǵylymı baǵdarlamalarǵa kóshý baǵytyn tańdady.
Akademııanyń keıingi jyldardaǵy ınstıtýsıonaldyq transformasııasy Prezıdent suhbatynda aıtylǵan ıdeıalardyń praktıkalyq jalǵasy ispetti. Ǵylymı saraptama ınstıtýtyn kúsheıtý, forsaıttyq zertteýlerdi júıeleý, ǵylymı saıasat pen memlekettik basqarý arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý – munyń bári «jańa jańǵyrý logıkasynyń» naqty kórinisi. Basty maqsat – esep úshin júrgiziletin zertteýlerden arylyp, ulttyq múddege qyzmet etetin, ólshenetin nátıjesi bar ǵylymı júıe qalyptastyrý.
Prezıdent suhbatynda aımaqtyq damý men teńgerimdi saıasat máselesine de erekshe mán beredi. Bul baǵytta Ulttyq ǵylym akademııasynyń naqty qadamdary bar. Akademııa bastamasymen respýblıka kóleminde 70-ten astam óńirlik forsaıt-sessııa ótkizildi, olardyń nátıjesinde 220 perspektıvaly mindet anyqtalyp, salalyq mınıstrliktermen kelisilgen 65 ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrma ázirlendi. Bul – óńirlerdiń damýyn jalpy deklarasııa deńgeıinde emes, naqty ǵylymı negizde josparlaýǵa kóshý degen sóz. Ǵylym tek Astanada nemese Almatyda shoǵyrlanbaýy kerek, ol óńirlerdiń naqty máselesine sheshim usynýǵa tıis degen ustanym osy jerde iske asýda.
Suhbattaǵy Prezıdent atap ótken basty máseleniń biri – elimizdiń sıfrlyq derjavaǵa aınalý qajettigi. Bul – qazirgi jańa tehnologııa dáýirinde órkenıetti el bolyp qalýdyń birden-bir joly. Osyǵan oraı akademııa «Korea Institute of Science and Technology Information» (KISTI) ınstıtýtymen birlesip «AI SilkNet» ǵylymı-tehnologııalyq forsaıt jáne boljamdy taldaý ortalyǵyn quryp, ózara memorandým jasaldy. Bul ortalyq ǵylymı jarııalanymdar, patentter, tehnologııalyq trendter týraly úlken derekterdi biriktirip, olardyń arasyndaǵy jasyryn baılanystardy anyqtaıdy. «AI SilkNet» júıesi jahandyq úrdisterdi taldap, ǵylym men tehnologııadaǵy keleshek basym baǵyttardy aldyn ala boljaýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar Ulttyq ǵylym akademııasy Qytaı ǵylym akademııasymen birlese otyryp «Keńistiktik-ýaqyttyq jasandy ıntellekt jáne turaqty damý zerthanasyn» qurdy. Zerthana aıasynda qazaqstandyq «DeepBas» úlken jasandy ıntellekt modeli jasalyp, tabıǵı resýrstardy, qalalardy jáne ınfraqurylymdy basqarýǵa arnalǵan keńistiktik-ýaqyttyq analıtıka damytylady. Joba ekzaflops klasty sýperkompıýterlerdi, ıntellektýaldy drondar men robottalǵan júıelerdi qoldanýdy kózdeıdi. Mundaı quraldar geosaıası týrbýlenttilik pen tehnologııalyq jarys kúsheıgen kezeńde strategııalyq sheshim qabyldaýdyń sapasyn arttyrady.
Prezıdent atap ótkendeı, kólik-logıstıka áleýetin arttyrý – Qazaqstan úshin strategııalyq mańyzdy mindet. Geografııalyq artyqshylyqty tıimdi paıdalana otyryp, elimizdi Eýrazııanyń negizgi kólik-logıstıka haby retinde qalyptastyrý – osy salanyń basty maqsaty. Osy baǵytta Ulttyq ǵylym akademııasy janynan Kólik ǵylymdary men tehnologııalary ınstıtýty qurylýda. Instıtýttyń negizgi maqsaty– kólik júıeleriniń qaýipsizdigi men tıimdiligin arttyrý úshin sıfrlyq jáne ıntellektýaldy tehnologııalardy, ekologııalyq ári energııa únemdeıtin sheshimderdi damytý. Sonymen qatar Qazaqstannyń halyqaralyq kólik dálizderindegi tranzıttik áleýetin kúsheıtip, sala úshin bilikti otandyq kadrlar men jas ǵalymdardy daıarlaý kózdeledi.
Prezıdent suhbatynda jastarǵa zor senim bildire otyryp, jastarymyz – kúsh-qýaty mol, azamattyq sana-sezimi joǵary, bolashaqqa zor úmitpen umtylatyn otanshyl býyn retinde baǵa beredi. Jas ǵalymdardy qoldaý maqsatynda akademııa bastamasymen 2024 jyly Jas ǵalymdar keńesi qurylyp, ol qazirgi ýaqytta belsendi qyzmet atqaryp, «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańǵa jas ǵalymdardyń mártebesine qatysty naqty usynystar ázirledi. Sonymen qatar mektep oqýshylary arasynda alǵashqy Jas zertteýshiler forýmy ótkizilip, akademııa aıasynda «Jas zertteýshiler akademııasy» quryldy. Bul – Prezıdent aıtqan adam kapıtalyn damytý qaǵıdasynyń naqty iske asýy.
Tutastaı alǵanda, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Qazaqstan jańǵyrýdyń jańa kezeńine qadam basty» atty suhbaty – aldaǵy jyldarǵa arnalǵan saıası baǵdar ǵana emes, ǵylymǵa súıengen basqarý modeline kóshýdiń naqty kórinisi. Bul suhbatta aıtylǵan ıdeıalar Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń naqty qyzmetimen tyǵyz baılanysyp, ǵylymdy el damýynyń ózegine aınaldyrý mindetin aıqyn kórsetedi. Qysqasy, elimizdiń bolashaǵy ıntýısııaǵa emes, dálelge, boljamǵa jáne ǵylymǵa súıengen memleket qurýmen ólshenedi.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık