Qurylys kodeksi: eń aldymen – halyq múddesi

Bul – qoǵamnyń suranysy

Qurylys – ekonomıkanyń eń qarqyndy damyp kele jat­qan salalarynyń biri. Onyń tıim­di júzege asyrylýy tek mate­rıal­dyq-tehnıkalyq bazaǵa ǵana emes, normatıvtik-quqyqtyq tetik­terdiń tıimdi jetildirilýine de tikeleı baılanysty.

Búginde elimizde sáýlet-qu­ry­lys qyzmetin retteıtin 2,5 myń­­nan astam qujat bar. Sa­rap­shylardyń pikirinshe, bul zańnamalyq qujattarda birizdilik joq. Normalary shashyrańqy. Álsiz tustary kóp. Sapasyz qury­lystyń kóbeıýi, zańsyz nysan­dardyń salynýy, naryqqa óz paı­dasyn ǵana kózdeıtin alaıaq kom­pa­nııalardyń emin-erkin kirýi – sonyń aıqyn dáleli. Mine, osyn­daı olqylyqtardyń ornyn tolty­ryp, kem-ketikti túzeý úshin Memleket basshysy 2022 jyly Úkimetke múldem jańa qujat – Qurylys kodeksin qabyldaýdy tapsyrǵan edi. «Bul júıe ábden qaǵazbastylyqqa kómilgen. Jem­qorlyq az emes. Eski qurylys stan­darttary men normalary áli de qoldanylady» deı kele Pre­zıdent árbir qalanyń jer telim­deri men kommýnaldyq jeliler­diń shemasy kórsetilgen fýnksıo­naldy ınteraktıvti kartasyn qosa jasaýdy tapsyrǵan bolatyn.

Sol sátten bastap, Kodeksti naryq pen qoǵamnyń suranysyna saı jobalaý, halyqaralyq talap­tarǵa saı keletindeı etip qa­lyptas­tyrý baǵytynda aýqymdy jumystar qolǵa alyna bastady. «Joba Májiliske alǵash tús­ken kezde onyń mazmuny áli de pisip-jetilmegen, tolyqqandy júıe­lik qujat deńgeıine jetpegen edi. Quqyqtyq olqylyqtar, qaı­shylyqty normalar, shala tujy­rymdar kóp boldy. Degen­men Májilis qabyrǵasynda túıt­kildermen betpe-bet kelgende úl­ken jumys bastaldy. Jumys top­tarynda qoǵam ókilderi naqty usy­nystaryn bildirip, jobaǵa ómir­men úndes mazmun qosa tústi» deı­di «Egemen Qazaqstan» gazetine jaz­ǵan maqalasynda Májilis depýtaty Marhabat Jaıymbetov.

Qurylys kodeksiniń noba­ıyn jasaý barysynda jumys tobyna el azamattarynan, belgili qu­ry­lys, arhıtektýra mamandarynan, qoǵam qaıratkerleri­nen myńdaǵan usynys-pikir kelip túsken. Sonyń bári zań jobasyn jasarda eskerilgen eken. Májilis depýtaty Murat Ábenovtiń aıtýynsha, jumys tobyna kelip túsken birde-bir usynys nazardan tys qalmaǵan. Áleýmettik jelilerdegi pikirler de zerdelenip, Kodekstiń normalaryn ózgertýge septigin tı­gizgen. «Qurylys kodeksi – búkil qoǵamǵa qatysty mańyzdy qu­jattardyń biri. Sebebi aza­mat­­tardyń ómir súrý sapasy men jaı­lylyǵy, qaýipsizdigi qu­ry­lys salasyna, turǵyn úı ny­san­­daryna tikeleı baılanys­ty. Son­dyqtan biz zań jobasyn­da qurylys salýshylardyń emes, el azamattarynyń múddesin al­dyń­ǵy qatarǵa qoıdyq. Jalpy, Qu­rylys kodeksi – qurylys bıznesin qorǵaý týraly qujat bolmaýy kerek, ol eń aldymen azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa qyzmet etýge tıis» deıdi depýtat.

Josyqsyz qurylysty jónge keltiredi

Qoǵam belsendileriniń qury­lys máselesinde qarapaıym tur­ǵyn­dardy qorǵaıtyn normalardy birinshi kezekke shyǵarýy beker emes. Búginge deıin osy salada jyldar boıy jınaqtalyp qalǵan júıeli problemalar az bolǵan joq. Ásirese qurylys sapasy – jıi synǵa ushyraıtyn máseleniń biri. Munyń sebebin sarapshylar qurylys sapasyna beriletin kepildik merziminiń qysqarýynan kóredi. «Osydan biraz jyl bu­ryn belgili bir toptardyń yqpa­lymen qurylysqa kepildik berý merzimi 10 jyldan 2 jylǵa deıin qys­qartyldy. Bul ózgeris qury­lys naryǵynda túbegeıli betbu­rys jasady. Sonyń saldary­nan qurylysshynyń uzaqmerzimdi jaýapkershiligi joıyldy, sapa­ǵa degen talap tómendedi, tir­nek­tep jınaǵan aqshasyn baspa­naǵa quıǵan azamattardyń qaýip­sizdigi. Osyn­daı keleńsiz máseleler jaıyna qaldy naryq­tyń zańy emes, júıedegi qate she­shimniń nátıjesi ekeni aıqyn. Sapa kepildigi qysqarǵan saıyn, qurylys sapasy da quldy­raıtyny anyq», deıdi M.Ábenov.

Qurylys sapasynyń tómen­deýine áser etken taǵy bir júıeli sebep – memlekettik baqylaýdyń kúrt qysqarýy. «Bıznesti qoldaý» degen ýájben buryn 100 pa­ıyz memlekettik saraptamadan óte­­tin jobalardyń úlesi 14 pa­ıyzǵa deıin tómendegen. Qu­ry­lysy aıaqtalǵan nysandar­dy paı­dalanýǵa berýdegi memlekettiń qabyldaý rásimi de is júzinde joıylǵan, ıaǵnı memleket qury­lys úderisiniń eń mańyzdy kezeń­derinen shettetildi. Al ba­qylaý bolmaǵan jerde jaýap­kershilik te álsireıdi. «Qurylys – synaq alańy emes. Munda árbir qatelik­tiń artynda adam taǵdyry, onyń densaýlyǵy men qaýipsizdigi tur. Sondyqtan bizge qurylys salasyndaǵy teńsizdikterdi rettep, sapany qaıtaratyn, eldiń úmitin aqtaıtyn zań kerek. Osy turǵydan Qurylys kodeksi salada qordalanyp qalǵan túıtkildi máselelerdiń basty sheshimi boldy», deıdi depýtat.

Qujattyń qabyldanýy – jańa kezeńniń bastalýy

Májilis depýtaty Baqytjan Ba­zarbek Qurylys kodeksiniń qa­byl­danýymen júıede jańa ke­zeń bastalǵanyn aıtady. Kodek­s­tegi jańa­shyldyqtarǵa toqtalǵan de­pý­tat aldymen adamnyń muń-muq­­ta­jyn nazarǵa alǵanyn jet­kizdi.

Búginge deıingi zańdyq normalarda qurylys salýshylarǵa edáýir jeńildikter jasalyp kelgeni málim. Mysaly, kez kelgen qurylysqa, ǵımaratqa kepildik merzimi beriledi. Qurylysy aıaqtalǵan turǵyn úıge nebári 2 jyl kepildik berilip keldi. Osy merzim bitkennen keıin qury­lystaǵy kemshilikterdi turǵyn­dar óz esebinen jóndeýi kerek. Al Qurylys kodeksinde bul merzim 10 jylǵa uzartyldy. Naqtyraq aıtsaq, úıdiń tirek konstrýksııalaryna, shatyr, qasbet pen irgetasqa – 10 jylǵa, qurylys nysanyna kepildik berý ýaqyty 5 jylǵa uzardy.

Qurylys kodeksi aıasynda qoǵam úshin aıryqsha mańyzdy birqatar sheshimniń biri – seıs­mıkalyq qaýipti aýmaqtarǵa qurylys júrgizýge tyıym sa­ly­nýy. «Osy turǵyda kóp jyl­­dan beri almatylyqtardy alań­­datyp kele jatqan, talaı már­­te aı­tylǵan, biraq naqty sheshi­min tappaǵan másele zań deń­geıinde bekitildi. Taý bók­ter­lerinde, sel jáne laı kóshkini qaýpi bar aýmaqtarda qurylys salýǵa tyıym salyndy. Bul – jaı ǵana shekteý emes, halyqtyń jyldar boıy jınalǵan muń-muq­ta­­jyna berilgen naqty jaýap. Qala qaýipsizdigi birinshi orynǵa shyqty. Budan bylaı sel, kóshkin qaýpi bar taýly aımaqtarda kópqa­batty turǵyn úılerdiń salynýy­na jol berilmeıdi», deıdi depýtat.

Seısmıkalyq qaýipti aýmaq­tar men kóshkin qaýpi bar jerler arnaıy kartaǵa da engiziletin boldy. Bul kartalar endi formaldy qujat emes, qurylys sheshimderin qabyldaýda negizge alatyn basty qujatqa aınalmaq.

Depýtattardyń aıtýynsha, bul talaptar tek Almaty qalasymen shektelmeıdi. Seısmıkalyq jáne tabıǵı qaýpi joǵary alty óńirde – Jambyl oblysynda, Túrkistan oblysynda, Almaty, Shymkent qalalarynda, Jetisý oblysynda – qurylys júrgizýge qatań shekteýler engiziledi.

Sonymen qatar zańnama­ǵa alǵash ret «tektonıkalyq buzy­lys» degen uǵym engizilip otyr. Bul – qurylys qaýipsizdigin baǵa­la­ýda jańa, mańyzdy ǵylymı ólshem.

Kodekste belgilengen ekinshi mańyzdy baǵyt – azamattardy paı­da­kúnem qurylys kompanııa­larynan qorǵaý. Qurylys salasynda halyqtyń senimin paıdalanyp, qarjysyn jınap alyp, nysandy aıaqtamaı ketetin ja­ýapsyz kompanııalar az emes. Osy olqylyqtyń aldyn alý úshin qurylys kompanııalarynyń arnaıy reestri engiziledi. Eger sot sheshimimen kompanııanyń zańbuzýshylyǵy dáleldenip, úkim zańdy kúshine ense, ol kompanııa úsh jyl boıy qurylys júrgizý jáne azamattardyń qarajatyn qurylysqa tartý quqynan aıyrylady.

Saıabaqtar men rekreasııalyq aımaqtardy qorǵaý máselesi de Kodekste mańyzdy sala retinde engizilip otyr. Depýtat Baqytjan Bazarbektiń aıtýynsha, keıingi jyldary kóptegen saıabaq, jasyl aımaq, demalysqa arnalǵan jerler túrli kompanııalardyń yǵynda ketip, olardyń ornyna turǵyn úı qurylystary júrgizilgen. Endi bul tájirıbege zańmen tyıym salyndy. Rekrea­sııalyq aımaqtardy turǵyn úı qurylysyna aýystyrýǵa jol berilmeıdi.

Mańyzdy taǵy bir jańa­lyq – bas josparlar men egjeı-teg­jeı josparlaý qujattarynyń taǵdyry. Budan bylaı bul qujat­tardy qurylys kompanııalary óz múddesine qaraı ózgerte almaıdy. Qala qurylysy sheshimderi mindetti túrde qoǵamdyq tyńdaý­lardan ótedi, halyqtyń pikirin, muń-muqtajyn eskere otyryp qabyldanady. Tek qaǵaz júzinde emes, qurylys barysynyń ózinde de qoǵamdyq baqylaýlar bolady. «Kez kelgen eldi mekenniń bas jospary bolýǵa tıis, qalǵan jobalar osyǵan sáıkes júzege asýy kerek. Búginge deıin bas josparlar qurylys kompanııalardyń paıdasyna qaraı ózgertile ber­gen. Sonyń zardabyn qazir qara­paıym halyq tartyp otyr. Qala­larda qaptaǵan qurylys nysan­dary bar, biraq qasynda balabaq­sha, mektep joq. Jurt balalaryn alysqa tasýǵa májbúr. Endi eg­jeı-tegjeı josparlaý jobasy bir­den 5 jylǵa daıyndalady. Bu­ryn bir jylda eki retten ózger­tile bergen. Endi eki jylda bir ret qana ózgertýge ruqsat etiledi, onyń ózinde dáleldi sebepteri bolýy kerek», deıdi depýtat.

Qurylys úderisiniń barlyq kezeńin – bastapqy jospardan bastap nysandy paıdalanýǵa berý kezeńine deıin qamtıtyn Biryńǵaı qurylys portaly iske qosylatyny da belgili boldy. Qurylys salasyndaǵy mamandardy mindetti sertıfıkattaý jáne barlyq úderisti biryńǵaı sıfrlyq reestr arqyly baqylaý da qujatqa engizilip otyr.

Sonymen qatar múmkindigi shekteýli azamattardyń ınfraqu­rylym men ǵımarattarǵa kedergi­siz kirýi úshin qoıylatyn talaptar da qatańdatyldy. Saraptamalyq qyzmet naryǵyn retteý salasyna da baqylaý ornatyldy. Endi adamdar kóp jınalatyn nysandarǵa qatysty saraptamany júrgizý quqyǵy tek memlekettik organnyń quzyrynda bolady.

Qurylys kodeksi qurylys qoǵam­dastyǵyna da, kásipkerlerge de ońaıǵa tımegen syńaıly. «Qurylys kodeksiniń joba­syn talqylaý men ázirleý kezinde bızneste birqatar norma qury­lys sapasynyń artýyna emes, úderisterdiń kúrdelenýine, ákim­shilik kedergilerdiń ósýine ákeledi degen alańdaýshylyq bol­dy. Sala úshin baqylaý tetik­te­riniń sany emes, olardyń tıim­diligi men boljamdylyǵy mańyz­dy», deıdi «Atameken» UKP bas­qar­ma tóraǵasynyń orynbasary Nazıra Úsenova.

Jańa Qurylys kodeksi bıyl­ǵy jyldyń 1 shildesinen bastap kúshine enedi. Onyń is júzinde qanshalyqty tıimdi jumys isteı­tini memleket pen qoǵamǵa baılanysty, deıdi sarapshylar.