Karta ne shot jabylyp qalsa, bul «aqshańyzdan aıyryldyńyz» degen sóz emes. Qarjy naryǵyn retteý men damytý agenttiginen (QNDRA) «Mundaıda ne isteýge bolady?» dep suraǵan edik.
Dúkende aqsha aýdarmaq edińiz, tólem ótpeı qaldy, kartańyz jumys istemeı tur. Mundaı jaǵdaı kóp adamnyń basynan ótedi. Osyndaı sátte «bank nege buǵattady?» degen suraq týyndaıdy. Agenttiktiń aıtýynsha, ádette bank kartasy nemese shoty birneshe sebepke baılanysty buǵattalady. Eń jıi kezdesetini – kredıt nemese basqa mindettemeler boıynsha merzimi ótken qaryzdar, sot sheshimderi, iri nemese tym jıi aqsha aýdarymdary, ásirese shetelden keletin qarajat. Sonymen qatar PIN-kodty birneshe ret qate engizý, kartanyń jaramdylyq merziminiń ótýi nemese banktiń tehnıkalyq aqaýlary da buǵattaýǵa sebep bolýy múmkin.
«Mańyzdy bir nárseni túsiný kerek, buǵattaý kóbine qaýipsizdik maqsatynda jasalady. Iаǵnı bank sizdi jazalaýǵa emes, qarajatty qorǵaý nemese memlekettik organdardyń talaptaryn oryndaýǵa qatysty áreket etedi. Sondyqtan eń bastysy – buǵattaýdyń sebebin anyqtap, shekteýdi qalaı alýǵa bolatynyn bilý», dep túsindiredi QNDRA Áleýmettik jobalar jáne qarjylyq ınklıýzııany damytý basqarmasynyń basshysy Bella Chıkanova.
Keı jaǵdaıda buǵattaý memlekettiń talabymen qoıylady. Mysaly, sot sheshimi shyqsa, sot oryndaýshysy qaýly joldasa nemese alıment, salyq, aıyppul boıynsha bereshek bolsa, bank mundaı talaptardy oryndaýǵa mindetti.
«Bul jerde bank óz betinshe sheshim qabyldamaıdy, ol resmı talapty oryndaıdy. Sol sebepti siz eshqandaı kúmándi áreket jasamaǵan bolsańyz da kartańyz buǵattalýy múmkin», deıdi maman.
«Mundaı buǵattaý qashan alynady» degen saýalymyzǵa Agenttik «mindetteme oryndalǵanǵa deıin» dep jaýap qatty. Iаǵnı qaryz ótelse nemese buǵattaý týraly sheshim resmı túrde joıylsa ǵana shot qaıta ashylady. Mysaly, sot oryndaýshysynyń isi bolsa, bereshek tolyq jabylǵan soń. Salyqqa qatysty bolsa, tólem jasalyp, Memlekettik kirister komıteti rastaǵannan keıin.
Aıtqandaı, keıbireý «jalaqy kartasyn buǵattaı almaıdy» dep oılaıdy. Bul – qate túsinik. Jalaqy kartasy da – kádimgi bank kartasy. Eger zańdy negiz bolsa, ol da buǵattalady. Jalaqynyń túsýi kartany avtomatty túrde qorǵamaıdy. Memlekettik organdardyń talaby nemese banktiń ishki qaýipsizdik sharalary bolsa, operasııalar ýaqytsha toqtatylýy múmkin.
«Sonymen birge buǵattaýǵa bolmaıtyn, qorǵalǵan shottar bar ekenin bilý mańyzdy. Oǵan memlekettik járdemaqylar men áleýmettik tólemderge, alımentke arnalǵan shottar, múgedektik boıynsha tólemder, bala týýǵa baılanysty járdemaqylar, bilim berý jınaqtaý shottary men turǵyn úı jınaq shottary jatady. Bul shottardaǵy qarajatqa tyıym salynbaıdy», deıdi B.Chıkanova.
Buǵattaýdyń jıi kezdesetin sebepteri de bar. Mysaly, bank tarapynan alaıaqtyqqa kúdik týǵanda kartany ýaqytsha jabýy múmkin. Ádetten tys iri somalar, qysqa ýaqytta kóp aýdarym, ásirese sheteldik operasııalar, munyń bári qaýipsizdik júıesin iske qosady. Bul klıentti de, bankti de qorǵaý maqsatynda jasalady. Keıingi kezde «dropperlik» shemalarǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Basqa bireýdiń aqshasyn óz kartańyz arqyly ótkizý, kartany úshinshi tulǵalarǵa berý – qaýipti. Mundaı kúdik týyndasa, bank barlyq shotty birden buǵattaı alady. Bul jerde qylmystyq jaýapkershilikke deıin barýy múmkin.
Taǵy bir qarapaıym, biraq jıi bolatyn sebep – PIN-kodty birneshe ret qate engizý. Keı bankterde 3 ret qate terseńiz, karta avtomatty túrde buǵattalady. Keıde bankomat kartany ustap qalady. Mundaıda bank bólimshesine baryp, jeke basyńyzdy rastaý kerek nemese kartany qaıta shyǵartasyz. Keıde eshqandaı qaryz da, kúdik te bolmaıdy. Buǵattaý tehnıkalyq sebepterge baılanysty qoıylýy múmkin. Mysaly, júıe jańartylyp jatyr, derekter sáıkes kelmeıdi nemese jeke kýáliktiń merzimi ótip ketken. Bul – ýaqytsha másele, bankke júginseńiz, ońaı sheshiledi.