Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaıdyń V otyrysynda rýhanı túıindi taqyryptar da kóterildi. Memleket basshysy qaı kezde de qoǵamdy kitap oqýǵa úndep keledi. Astana men Almatyda prezıdenttik kitaphanalardyń qurylysy bastalatynyn aıtty. Ulttyq quryltaıdaǵy taǵy bir jańalyq – Úkimet eldegi kitaphanalardyń kitap qoryn tolyqtyrý maqsatynda arnaıy komıssııa qurýy múmkin. Quryltaı aıasynda ótken jıynda Vıse-premer – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva kitaphanalarda oqyrman suranysyn óteıtin kitaptar az ekenine toqtaldy. Osy oraıda kitaphana qoryn kóbeıtý týraly sol salanyń mamandaryna suraq joldaǵan edik. Kezekti qonaqtarymyz – Ulttyq kitaphana dırektory Ǵazıza Qudaıbergen, Abaı atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq balalar kitaphanasynyń dırektory Baıan Ýataeva, Jambyl atyndaǵy jasóspirimder kitaphanasynyń dırektory Baný Dáýletbaeva, Arqalyq qalasy ortalyqtandyrylǵan kitaphana júıesiniń dırektory Dámet Qusaıyn.
– Ulttyq quryltaıda kitaphana qoryn tolyqtyrý maqsatynda komıssııa qurylýy múmkin ekeni aıtyldy. Buǵan ne deısiz? Kitaphana qoryn jańartý baǵytynda arnaıy bir tizbe kerek pe?
Ǵazıza Qudaıbergen:
– Kitaphana qoryn jańartý, júıeli tolyqtyrý maqsatynda arnaıy komıssııa qurylýy – naqty ári oryndy usynys. Mundaı komıssııa barlyq deńgeıdegi kitaphanalardaǵy qajettilikti saralap, basym baǵyttardy anyqtaýǵa múmkindik beredi. Komıssııanyń jumysy tek qana kitaphana qorynyń kólemin ulǵaıtýǵa emes, onyń sapalyq jaǵyn da qamtamasyz etýge tıis. Árıne, qordy tolyqtyrýǵa oraı arnaıy tizbe bolýy óte qajet. Bul tizimge memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptar, ǵylymı jáne salalyq ádebıetter, sondaı-aq oqyrman suranysyna saı basylymdar engizilgeni durys. Qazirde kitaphana qoryn tolyqtyrý tek kitappen shektelmeı, merzimdi basylymdardy, ásirese óńirlik baspasózdi de qamtysa jón. Ulttyq kitaphanaǵa arnaıy zań aıasynda mindetti dana retinde ár basylymnyń bir danasy berilýi – bul júıeniń negizi. Qaǵaz nusqasy ǵana emes, elektrondy nusqasynyń da kelýi óte mańyzdy, sebebi sıfrlyq formatta qordy saqtaý men izdeýdi jeńildetedi, zertteýshiler men oqyrmandarǵa qoljetimdilikti arttyrady. О́ńirlik merzimdi basylymdardyń Ulttyq kitaphana qoryna júıeli kelýi úlken mánge ıe. Birinshiden, kitaphanaǵa kelýshilerdiń basym bóligi, ásirese ǵylymı-zertteý baǵytyndaǵy oqyrmandar men zertteýshiler, jergilikti ómir, mádenıet, tarıh taqyrybyndaǵy materıaldarǵa suranys bildiredi. Ekinshiden, óńirlik baspasózdi júıeli jınaý ulttyq mádenı murany saqtaý men keleshek zertteýlerge mańyzdy aqparattyq baza qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Baný Dáýletbaeva:
– Kitaphana qory zamannyń suranysyna saı jańaryp otyrýy kerek. Álem tańdaǵan kitaptardy bizdiń de balalar oqyǵany jón. Adamzattyq deńgeıde oılana alýǵa tıis. Tereń oılaýdy kitap qalyptastyrady emes pe?
Baıan Ýataeva:
– Búginde kitap basyp shyǵarý kásiptiń bir túri bolǵandyqtan, naryqta túrli kitaptar bar ekeni belgili. Ony iriktep, tańdaý tikeleı kitaphanashylardyń quzyretinde bolý kerek. Arnaıy komıssııa sol kitaphananyń ózinde qurylǵany durys. Basqa jaǵdaıda bıýrokratııalyq tejeýishter áser etýi múmkin. Iаǵnı arnaıy komıssııa qurmaı, kitaphana qoryn tolyqtyrý, saqtaý jónindegi normatıvtik qujatqa qordy tolyqtyrýǵa sáıkes arnaıy taraý engizip, onda jasaqtaý derekkózderin, talaptaryn atap ótse jón bolar edi. Al arnaıy tizbege qarsymyn. Qazaq jáne álem ádebıetiniń marjandaryn tizip jazý múmkin bolar, biraq bul jumys ta ońaıǵa soqpaıdy. Zamanaýı qalamgerlerdiń shyǵarmalaryn tizimge engizip, kim tolyqtyryp otyrady? Elimizdegi kitaphanalar tek otandyq baspa ónimderimen ǵana emes, alys-jaqyn shetelde jaryq kórgen qujattarmen tolyǵyp otyrady. Bul másele qalaı sheshilmek? Jalpy, tizbe quratyn adamnyń sýbektıvti kózqarasy basym bolýy múmkin, birneshe adam jasasa da, kópshiliktiń talǵamyn eskerý múmkin emes.
Dámet Qusaıyn:
– Búginde kitap naryǵynda sapasyz dúnıe kóbeıip ketti. Kez kelgen adam kórkemdik deńgeıi tómen, jeke otbasylyq turmysyn ǵana baıandaıtyn kitaptar shyǵara beredi. Bul oqyrman talǵamyna keri áser etip, kitaptyń qundylyǵyn tómendetedi. Sondyqtan kitap qoryn tolyqtyrý kezinde mazmuny men kórkemdik sapasyn baǵalaıtyn arnaıy komıssııa qurylýy qajet. Mundaı komıssııa ádebı, ǵylymı jáne mádenı turǵydan qundy eńbekterdi iriktep, oqyrmanǵa sapaly kitaptardyń jetýin qamtamasyz eter edi.
– Kitaphana qoryn tolyqtyrý júıesine qatysty qandaı usynysyńyz bar?
Baıan Ýataeva:
– Búginde kitaphana qoryn tolyqtyrý júıesi óz máninde júrgizilip keledi. Osydan birneshe jyl buryn kitapty memlekettik satyp alý portaly arqyly baǵa suranysy tásilimen satyp alý týraly jańalyq engizilgende, kóp kitaphanashylar kúmánmen qarap, qor durys jasaqtalmaı qalýy múmkin degen oı týǵan edi. Biraq barlyq kitaphana osy tásilde sátti jumys atqaryp otyr. Kitaphana qoryn sapaly qujattarmen tolyqtyrýda mindetti túrde kitaphananyń baǵdary men qyzmet kórsetý aýdıtorııasy eskerilýge tıis. Balalar ádebıetine qoıylatyn talaptardyń erekshe bolatyny sózsiz jáne ol «Balalar men jasóspirimderge arnalǵan kitap jáne jýrnaldardyń basylymdary» memlekettik standartyna saı bolýy qajet. Iаǵnı mazmuny men jas ereksheligine saı kitap qaǵazy men shrıfti, ıllıýstrasııasyna asa kóp mán berilýi kerek. Kitaphana sórelerinde tek kórkem ádebıet qana emes, bilim-ǵylym salalary boıynsha ádebıetterdiń kóp bolǵany abzal. Búginde balalarǵa ǵylym salalary boıynsha qazaq tilindegi zamanaýı basylymdar jetispeıdi. Álemdik tájirıbede baspalardyń tapsyrysy boıynsha jazylatyn kitaptar da bolady. Bizdiń otandyq baspalar óz qarajatyna osy baǵyttaǵy kitaptardy jazý maqsatynda mamandardy shaqyryp, tanymdyq kitaptar da shyǵarsa degen usynysymyz bar.
Ǵazıza Qudaıbergen:
– Aldaǵy ýaqytta respýblıkalyq bıblıografııalyq kollektor jumysyn jańasha formatta qaıta jandandyrýdy mańyzdy strategııalyq baǵyttardyń biri retinde qarastyrýǵa bolady. Biz usynatyn bul bastama – respýblıkalyq elektrondy bıblıografııalyq kollektor qurý. Onyń negizgi máni – elimizdegi barlyq baspada jaryq kórip jatqan kitaptardyń biryńǵaı, ortalyqtandyrylǵan elektrondy tizimin qalyptastyrý. Iаǵnı árbir jańa basylym shyqqan sátten bastap sol kitap týraly tolyq bıblıografııalyq derek bir ortaq platformaǵa engizilip, barlyq kitaphanaǵa qoljetimdi etilse? Mundaı júıe iske qosylǵan jaǵdaıda, kitaphanalar qoryn tolyqtyrý úderisi múlde jańa deńgeıge kóteriledi. Birinshiden, qaı baspadan, qaı óńirden, qandaı taqyryptaǵy, qandaı avtordyń eńbegi shyqqany jedel ári naqty kórinedi. Ekinshiden, kitaphanalar óz profıli men oqyrman suranysyna sáıkes qajetti basylymdardy sol elektrondy kollektor arqyly aldyn ala tańdap, tapsyrys berý múmkindigin ıelenedi. Bul qordy josparly, maqsatty jáne tıimdi tolyqtyrýǵa jol ashady. Sondaı-aq qaıtalanatyn satypalýlar azaıyp, qarjy tıimdi jumsalady, al sırek nemese suranysy joǵary basylymdardy óńirler arasynda teńdeı taratýǵa bolady.
Baný Dáýletbaeva:
– Qurylatyn komıssııa kórkemdik keńes sııaqty formatta jumys isteıdi dep oılaımyn. Jaqynda ǵana «Kitaphanany basqarý isi» boıynsha Amerıka Qurama Shtattarynda «Bolashaq» baǵdarlamasymen bilimimdi jetildirip keldim. Ol jaqta bir ǵana grek jańǵaǵyn ósirýge qatysty myńdaǵan kitap bar. Tipti ıttiń kútimine de júzdegen kitap arnalǵan. Tehnologııanyń atasy sanalatyn Kalıfornııanyń ózi gadjetterge emes, qolǵa ustap oqıtyn kitapqa basymdyq beretinine qaıran qaldym. Biz ıt-mysyqtyń kútimi týraly myńdaǵan kitap shyǵarýǵa jetpesek te, oqyrmannyń eń negizgi – medısına, kitaphana isi, ınjenerııa, taý-ken isi, tarıh, fılosofııa, óner, kórkem ádebıet sııaqty suranystaryn tolyq óteıtin jaǵdaıǵa jetsek deımin.
– Memlekettik tapsyryspen taralatyn shyǵarmalar barlyq kitaphanalarǵa tolyq jete me? Jalpy, osy kitaptar kóp oqyla ma?
Dámet Qusaıyn:
– Memlekettik tapsyryspen shyqqan kitaptyń barlyǵy oqylady dep aıtý qıyn. Sebebi, qazirgi oqyrmannyń talǵamy ózgergen, suranysy basqa. Sondyqtan ol kitaptardy irikteýde oqyrman suranysy, mazmun sapasy, kórkemdik deńgeıi eskerilse deımiz.
Ǵazıza Qudaıbergen:
– Buny bir ǵana ólshemmen baǵalaý durys bolmas. Keıbir basylymdar birden jıi suralatyn kitaptardyń qataryna ense, endi birqatary uzaq merzimge arnalǵan, turaqty, biraq baıaý aınalymdaǵy qor retinde qyzmet etedi. Kitaphana tájirıbesinde mundaı kitaptar jyldar boıy suranystan túspeı, ár býyn oqyrmanyna qaıta-qaıta qajet bolyp otyrady. Olar bir sáttik qyzyǵýshylyqpen emes, úzdiksiz, júıeli túrde paıdalanylatyn ıntellektýaldyq resýrsqa aınalady. Qazirde kitaphana sórelermen shektelmeıtinin de eskerý kerek. Elektrondy katalogter, sıfrlyq qyzmetter, qashyqtan oqý múmkindikteri arqyly memlekettik tapsyryspen shyqqan kitaptardyń qoljetimdiligi artyp, olardy paıdalanýshylar qatary da keńeıip keledi.
Baıan Ýataeva:
– Memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptardyń sapasy men mazmuny keıingi bes jylda birshama jaqsardy, balalar ádebıetine kóp kóńil bóline bastady. Búginde osy baǵdarlama boıynsha shyqqan ádebıetter ártúrli janrdy qamtıdy, ıaǵnı ertegiden bastap, ensıklopedııalyq basylymdarǵa deıin. Mysaly, kitap berilimine taldaý jasaı kele, Zıra Naýryzbaeva men Lılıa Kalaýstyń «Altyn tostaǵandy izdeý: Batý men onyń dostarynyń bastan keshkenderi» kitaby men Deıl Karnegıdiń «Dos tabý jáne adamdarǵa yqpal etý óneri» oqyrman arasynda tanymal ekenin bildik.
Baný Dáýletbaeva:
– Memlekettik tapsyrys ta kitaphana suratqan kitaptardan paıda bolýy kerek negizi. Kitaphanalar suranystaǵy kitaptardy memleketke jiberedi. Sosyn sol kitaptarǵa memleket tapsyrys jasaıdy. Demek, oqyrman ózi suratqan kitaptardy alady.
– Oqyrman suranysyn óteýge búgingi kitaphana qorlary jetkilikti me? Izdegen kitap sórede joq bolatyn jaǵdaı kezdese me?
Ǵazıza Qudaıbergen:
– Búgingi kitaphana qorlary oqyrman suranysyn óteýge tolyq jetkilikti. Kitaphanalarda kórkem ádebıetten bastap, oqý, ǵylymı jáne salalyq ádebıetterge deıin keń aýqymdy qor bar. Degenmen, bul qor oqyrmannyń barlyq suranysyn tolyqtaı qamtamasyz etedi degendi bildirmeıdi. Keıde oqyrman izdegen kitaptar sórelerde bolmaýy múmkin, ásirese avtorlar shyǵarmalaryn jeke baspalardan shyǵaryp, kitaphanalarǵa ótkizýge biraz ýaqytqa deıin asyqpaǵan jaǵdaıda.
Baný Dáýletbaeva:
– Árıne, bolady. Alaıda kitaphananyń mindeti – oqyrman suranysyn qanaǵattandyrý, barynsha oqyrmanǵa qaltqysyz qyzmet etý. Dál sol suraǵan kitap tabylmasa da, sol taqyryptaǵy basqa dúnıelerdi usynyp, oqyrman kishkentaı ǵana bolsa da aqparat, bilim alyp ketýine barynsha tyrysamyz.
Baıan Ýataeva:
– Oqyrman suranysy tolqyn tárizdes. Bir kezde motıvasııalyq kitaptar kóp oqylsa, bir ýaqytta A.Krıstıdi oqıtyndar sany artady. Bul, árıne, jasóspirimder arasyndaǵy ózara talqylaý, oı bólisý nátıjesi, ne ǵalamtor jelisiniń jarnamasynan shyǵýy múmkin, ne shynaıy bestseller bolýy múmkin. Suranys artqanda, oqyrman kezekke turyp oqıtyn kezder de kezdesedi. О́ıtkeni kitaphanalar bir kitaptyń eń kóp degende 5 danasyn ǵana alady, al keı jaǵdaıda odan da az bolýy múmkin. Bul kitaptyń qunyna tikeleı baılanysty. Keı kitaphanalarǵa bólinetin qarjy somasynyń azdyǵy kitap danasyn azaıtý arqyly, túrliligin kóbeıtýge mán berýine májbúrleıdi. Mysaly, balalar unatatyn komıksterdiń bir danasy 7–8 myń teńge turady, al ony kóp alýǵa bıýdjetten bólingen qarjy jetpeýi múmkin.
– Búgingi oqyrmannyń talǵamy qandaı? Kim ne oqıdy?
Ǵazıza Qudaıbergen:
– Adamdar ádebı shyǵarmalardy tek kóńil kóterý nemese dem alý úshin ǵana oqymaıdy, rýhanı baılyqqa kenelý, oı-pikirin keńeıtý, ózindik dúnıetanymyn qalyptastyrý maqsatynda da kórkem ádebıetke júginedi. Sol sebepti kitaphana qyzmetin uıymdastyrǵanda kórkem ádebıettiń ártúrli janry – klassıkalyq shyǵarmalardan bastap, zamanaýı prozalyq jáne poetıkalyq eńbekterge deıin – oqyrman suranysyna sáıkes júıeli túrde usynylýy mańyzdy. Salalyq ádebıet suranysy da kórkem ádebıet sııaqty turaqty, biraq ózine tán erekshelikke ıe. Olar ýaqyt óte mańyzdy aqparat kózi bolyp, bir mezette emes, uzaq merzimge paıdalanylatyn qor retinde qyzmet etedi.
Baıan Ýataeva:
– Kitap tańdaý da adamnyń jasyna, áleýmettik jaǵdaıyna, qyzyǵýshylyǵyna, maqsatyna oraı ózgerip otyrady. Baldyrǵandar ádettegideı, ertegiler, óleńder, shaǵyn áńgimelerdi unatady. Árıne, olarǵa belgili bir kitapty oqýǵa ata-analary keńes beredi. Mektep jasyndaǵy balalar kitapty ózdiginen tańdaıdy. Bul jasta balalar kóbinese qyzyqty sıýjetteri men jarqyn keıipkerleri bar kitaptardy jaqsy kóredi. Balalar detektıvterine, komıkster men fentezıge qyzyǵýshylyq tanytady. О́se kele, qııal-ǵajaıyp oqýdy jalǵastyryp, klassıkalyq ádebıet pen zamanaýı romandardy, non-fıkshn jáne motıvasııalyq kitaptardy oqýdy unatady. Mysaly, 10-11-synyp oqýshylary arasynda Ken Mogıdiń «Ikıgaı», Azamat Skakovtyń «Sen», Qaırat Joldybaıulynyń «Kemel adam», Martın Zýsaktyń «Knıjnyı vor» kitaptary búginde kóp suranysqa ıe. Bastaýysh mektep jasyndaǵy balalar Sara Gıýrbıýz Ozerenniń «Bir mıkrobtyń kúndeliginen», «Sý tamshysynyń álemdi aralaýy» men álemdik bestseller Rýal Dahldiń «Charlı jáne shokolad fabrıkasyn» izdep oqıdy.
Baný Dáýletbaeva:
– Bir qyzyq dúnıeni baıqadym. Endi árip tanı bastaǵan bala ertegi oqıdy eken. Sosyn mektepke barǵannan keıin 5–6-synypqa deıin tanymdyq ádebıetke qumartady. Kórkem ádebıetten góri birdeńe úıretetin, bilimin shyńdaıtyn dúnıelerdi oqıdy. Sosyn eseıgen ýaqytta qaıtadan kórkem shyǵarmaǵa den qoıady. Buǵan saýalnama jasap, zerttep baryp kóz jetkizdim. Oqyrman talǵamy da ózgergen. Qundylyqtary da. Kitaphanadaǵy kitap klýbtarynda tyń oılardy estip qalamyn. Keıipkerdi taldaǵan kezde jastardyń qundylyqtary men dúnıege kózqarasy múlde basqa ekenin baıqaımyn. Sondyqtan olardy jazýshylarmen jıi kezdestirýge tyrysamyz. Kitaphana degen oqyrman men avtordyń arasyndaǵy altyn kópir ǵoı. Jazýshylar da zamana baǵytyn ańdasyn deımiz.
– Zamanaýı kitaphananyń sıpaty qandaı bolýy kerek?
Baný Dáýletbaeva:
– Zamanaýı kitaphana kez kelgen ýaqytta kelip, jaılanyp otyryp, kitap álemine ene alatyn, tipti kitap oqymasa da basqa aqparat alyp, kóńil kókjıegin keńeıtetin oryn bolýy kerek. Ekologııalyq taza, zııansyz qurylys materıaldarynan salynyp, barynsha qaıta óńdeletin jıhazdardy paıdalansa. Mysaly, qaǵazdy únemdep, elektrondy qujat aınalymyn qalyptastyryp, qoqysty da suryptaýy kerek. Esigi barshaǵa ashyq, pandýs, lıft, Braıl qarpimen jazylǵan kitaptar, tolyp jatqan aýdıokitaptar, balalar men qarttarǵa yńǵaıly orynǵa aınalsa quba-qup.
Baıan Ýataeva:
– El kitaphanalary da álemdik deńgeıdegi kitaptarmen tolyǵyp keledi. Kitaphana – bilim alý men jumys jasaýǵa yńǵaıly oryn, keńistikke aınalǵan. Sondaı-aq balalardyń tulǵa bolyp qalyptasýyna, qoǵamǵa beıimdelýine yqpal etip, mádenı-aǵartýshylyq qyzmetti atqaratyn birden-bir mekeme.
Ǵazıza Qudaıbergen:
– Zamanaýı kitaphananyń sıpatyn sıpattaǵanda, eń aldymen onyń dástúrli mıssııasyn saqtaý mańyzdy ekenin atap ótý kerek. Kitaphana – ǵasyrlar boıy qalyptasqan bilim men mádenıet qory, aqparattyq ortalyq retinde oqyrmanǵa qyzmet kórsetýdiń negizgi baǵytynan aınymaýǵa tıis. Jasandy ıntellekt, sıfrlyq platformalar, elektrondy katalogter, onlaın kitaphana qyzmetteri – osynyń barlyǵy kitaphana qyzmetin keńeıtip, oqyrmanǵa yńǵaıly etýdiń tıimdi joldary ekeni anyq. Mysaly, jasandy ıntellekt negizindegi izdeý júıeleri oqyrmanǵa qajetti aqparatty tez taýyp beredi, elektrondy qorlar men mobıldi qosymshalar kitaphananyń fızıkalyq keńistikke táýeldiligin azaıtady, al vırtýaldy oqý zaldary men onlaın semınarlar qazirgi oqyrmannyń bilim alý múmkindigin arttyrady.
– Pikirlerińizge rahmet.
Dóńgelek ústeldi daıyndaǵan –
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»