Aǵaıyndar arasy jaqyndaı tústi

*Oqıǵaǵa oraılas oı Endi bizge «Dordoı» sııaqty úlken bazar kerek  Qyrǵyz Respýblıkasynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe bolýyna baılanysty osy eldiń Qazaqstanmen aradaǵy kedendik shekaralary ashylmaq. Kórshiles halyqtardyń qarym-qatynastaryn jaqsartýǵa eleýli septigin tıgizetin osynaý mańyzdy sharaǵa Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Qyrǵyzstan Prezıdenti Almazbek Atambaev qatysty. Tómende osy oqıǵaǵa baılanysty Qyrǵyz elimen shekaralas Qazaqstannyń Jambyl oblysynyń birqatar turǵyndarynyń pikirlerin oqyrmandar nazaryna usynyp otyrmyz. Elimizdiń dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolýy otandyq kásipkerlerdiń aldyna úlken mindet­ter qoıyp otyr. Birinshiden, kez kelgen memlekettiń atalǵan uıymǵa óte almaıtyny jaýapkershilikti arttyra tússe, ekinshiden, ekonomıkalyq úderistiń baıaýlap qalmaýy úshin básekelestikti kúsheıtý degen másele týyndaýda. Saýda uıymyna qosylýymyzdyń artyqshylyǵy da bar. Qazirden qam-qareket jasap, qamdanatyn máseleler de joq emes. Solardyń ishinde eń mańyzdysy – otandyq ónimderdiń básekege qabilettiligi. Sapaly ónim qashanda suranysqa ıe bolatyny belgili. Jáne ekologııalyq jaǵynan alǵanda, taza, qospasy az tabıǵı taǵam ónimderiniń bási joǵary turatyny aıan. Sondyqtan, ónim óndirýshiler osyǵan basa mán berýi kerek. Osy aptada Qyrǵyzstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kirýine baılanysty eki el arasyndaǵy keden beketteri ashylyp, bul Qazaqstanmen aradaǵy taýar aınalymynyń ondaǵan esege artýyna septigin tıgizip otyr. Menińshe, saýda-sattyq deńgeıin kóterýdiń taǵy bir joly – iri qalalarda jáne oblys ortalyqtarynda kóterme baǵamen taýar usynatyn bazar salý. Jasyratyny joq, búginde Tarazdaǵy kóptegen saýda oryndarynda, qalaberdi birqatar aýdandardyń bazarlarynda satylymǵa shyǵarylyp jatqan taýarlar kórshi qyrǵyz eliniń astanasy – Bishkek qalasyndaǵy «Dordoı» bazarynan kóterme baǵamen satyp alynǵan. Onyń ishinde eksporttyq jáne Qyrǵyzstanda jasalǵan ónimder de bar. Baǵasy sapasyna qaraı. Dese de, kóterme baǵamen alatyn bolǵandyqtan, saýdagerlerge «Dordoıdan» tasyǵan tıimdi. Bizge de sondaı bazar kerek. Sonda aýyldyq jerlerdegi kásipkerler Bishkekke sabylmaı, keregin tıimdi baǵamen Tarazdan-aq satyp alyp, aınalymǵa shyǵara beretin bolady. Ras, qyrǵyz aǵaıyn Dúnıejúzilik saýda uıymyna bizden buryn múshe boldy. Sondyqtan, saýda-sattyqta jı­naǵan tájirıbesi edáýir. Bishkek qa­lasy kólemi jaǵynan shaǵyndaý bolǵa­nymen, onda birneshe úlken bazar bar. Sol iri saýda nysandaryndaǵy satý­shylardyń kóbi taýardy «Dor­doı­dan» alady. Kóterme baǵamen sa­typ alyp, ústine ústeme qosyp, saý­­da­laýda. Sonyń ózinen-aq tabys taýyp, nápa­qasyn aıyrýda. Bastysy – salyq­qa tólenetin tıyn óz elderinde qalýda. Saýda saıasatynda básekelestik alda júredi. Taýar aınalymynda iri, usaq degen dúnıe bolmaıdy. Ma­ńyz­dysy – ónimniń suranysqa ıe bo­lýy. Baǵanyń qoljetimdiligi de úlken ról atqarady. Jelilik saýdaǵa kósh­ken iri sýpermarketter muny jaqsy biledi. Sol úshin eki-úsh aı ara­latyp, jeńildikter aksııasyn uıymdastyryp otyrady. «Qymbat taýar alsań, ekinshisin jeńildikpen satyp ala alasyń» degen jarnamanyń satyp alýshynyń sanasyna qalaı áser etetinin ańǵarǵandyqtan da solaı isteıdi. Bul jerde tutynýshy da, satýshy da utylmaıdy. Muny ýaqyttyń ózi dáleldegen. Sondyqtan, Tarazda «Dordoı» sekildi bazar ashylsa, onyń tutynýshylary kóp bolatyny anyq. Syrym NURTAI, Jambyl oblysynyń turǵyny, baılanys salasynyń ardageri. Jambyl oblysy.

Qazaq pen qyrǵyz bir týǵan

Shynynda aýyly aralas, qoıy qoralas jatqan kórshi qyrǵyz elimen alys-beris, barys-kelis jyldan-jylǵa damyp keledi. Eki el arasyndaǵy 716 shaqyrym shekara syzyǵynda 7 kedendik baqylaý pýnkti ornalasqan. Kedendik qurylymdardyń bergen statıstıkalyq málimetterine qaraǵanda, Jambyl oblysynyń Qyrǵyzstanmen taýar aınalymy 2015 jyldyń qańtar-maýsymyn­da 2014 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 11,1 paıyzǵa artyp, 117,9 mln. AQSh dollaryn quraǵan nemese jalpy taýar aınalymynyń 53,7 paıyzy, onyń ishinde eksport – 58,7 mln. AQSh dollaryn (jalpy eksporttyń 67,9 paıyzy), ımport 59,2 mln. AQSh dollaryn quraǵan (jalpy ımporttyń 44,5 paıyzy). Jalpy alǵanda, qyrǵyz elinde óndiriletin elektr energııasynyń 90 paıyzǵa jýyǵy Qazaqstanǵa eksporttalady. Sondaı-aq, aıyr qalpaqty aǵaıyndar eksporttaıtyn sút ónimderiniń shamamen 60-70 paıyzy da bizdiń naryqqa jóneltiledi. Al, Qazaqstan tarapynan astyq jáne astyq ónimderiniń shamamen 100 paıyzy Qyrǵyzstanǵa jetkiziledi. Osy el syrttan alatyn kómirdiń 70-80 paıyzy da Qazaqstannan keledi. Iаǵnı, ózara saýda-sattyq durys jolǵa qoıylǵan. Resmı málimetterge qarasaq, búginde Qyrǵyzstanda qazaqstandyq kapıtaldyń qatysýymen – 272, al Qazaqstanda qyr­ǵyzstandyq kapıtaldyń qatysýymen 125 kásiporyn jumys isteýde eken. Endi, mine, shekarasyz, taýarlardyń, qyzmet pen jumys kúshiniń erkin aınalymynda ekonomıkalyq yntymaqtastyq deńgeıi áldeqaıda joǵarylaı túsedi. Qazaqstan men Qyrǵyzstan saýda naryqtarynyń esigin asha otyryp, el ekonomıkasyn damytýǵa mol múmkindik jasap otyr. Qazirdiń ózinde Qyrǵyzstanǵa Qa­zaqstannan quıylǵan ınvestısııa­nyń aýqymy atap óterlik, endi, Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaqtyń arqasynda bul kólem birneshe esege ósetin bolady. Bul, sóz joq, eki eldiń, onyń ishinde, kórshiles jatqan Jambyl oblysynyń damýyna tyń serpin beretini anyq. Búginde Qyrǵyz Respýblıkasyna bıdaı, arpa, tuqym, gıps, áktastyq flıýs, usaq tas, qıyrshyq tas, shaǵal, portlandsement, kómir, mıneraldy tyńaıtqyshtar, múıizdi iri qara terisi eksporttalsa, Qyrǵyz Respýblıkasynan sút ónimderi, jemis-jıdek, kókónis, shyryn, balmuzdaq, qurylys materıaldary, kıim, aıaq kıim, óńdelgen tas, shyny, temir buıymdary, jylytý qazandyǵy jáne jıhaz ımporttalýda. Sondaı-aq, aımaqta Qyrǵyz Respýblıkasynyń eńbek mıgranttarynyń jumys isteýine de jaǵdaı jasalǵan. Kóshi-qon máselesine kelsek, bú­gingi kúni Jambyl oblysynda Qyr­ǵyzstannan kelgen jalpy 7579 adam turǵylyqty tirkelgen. Olardyń 5000-nan astamy oblys ortalyǵynda saýda-sattyqpen aına­lysýda. Kóshi-qon polısııasynyń de­regi boıynsha, Qordaı jáne Merki aýdan­daryndaǵy beketter arqyly kún­delikti 30 myńnan astam adam ári-beri ótedi. 2011 jylǵy 20 maýsymda Bish­kek qalasynda Qazaqstan halqy Assam­b­leıasy men Qyrǵyzstan halqy Assamb­leıasy arasyndaǵy yntymaqtastyq qarym-qatynas týraly kelisimge qol qoıyldy. Osy kelisimderdiń nátıjesinde ótken jyly «Dostyqta joq shekara» atty shekaralas yntymaqtastyq festıvali aıasynda Qyrǵyz Respýblıkasynan 54 adamnan quralǵan delegasııa keldi. Bul kezdesýler eki eldiń óner ujymdarynyń qatysýymen uıymdastyrylǵan úlken festıvalmen aıaqtaldy. Bul jumystar jalǵasyn tapty. Jambyl oblysy Assambleıasynyń delegasııa­sy kórshiles Talas oblysynyń 70 jyldyǵyna oraılastyrylǵan is-sharalaryna qatysyp qaıtty. Shynynda, eldiń tynyshtyǵy, yntymaǵy, birligi otbasynyń berekesinen bastalsa kerek. Búginde Jambyl oblysynda 25 oblystyq, 47 aýdandyq etnomádenı birlestik 80-nen astam etnostyń basyn biriktirip otyr. «Yntymaq barda yryzdyq bar» degen, barlyǵy Áýlıeata jerinde urpaq órbitip, tatý-tátti tirshilik kóshin jalǵastyrýda. Eki el arasyndaǵy barys-kelistiń, alys-beristiń jańa bir beleske kóterilýi óńirde shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń qanatyn jaıyp, óńir turǵyndarynyń ál-aýqatyn arttyra túsetini anyq. Budan basqa da paıdaly ister men ıgilikterdiń halyq úshin kóp bolatynyna kúmán joq. Ádilbek ÁLIShEV, Jambyl oblysy boıynsha memlekettik kirister departamen­tiniń basqarma basshysy. Jambyl oblysy.

Sapaly ónim qashanda suranysqa ıe

Men Qyrǵyz Respýblıkasynda týyp-óstim. Búginde Qazaqstanda turaqtap, osynda el ıgiligi úshin eńbek etip jatyrmyn. Tal-teregi jaıqalǵan Taraz qalasynda biraz jyl turdym. Sóıtip, ózime yńǵaıly kásippen aınalysýǵa bel baıladym. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń kásipkerlikke bet buryp, nesıe alyp, jumysymdy jandandyra túsýime kóp kómegi tıdi. Osynyń arqasynda Jýaly aýdan ortalyǵynan «Kalıı» jeke kásipkerligin ashyp, Jumyspen qamtý ortalyǵynan bir mıllıon alty júz myń teńge nesıe aldym. Mine, bul isti kásip etkenime de on jyldyń júzi bolyp qalypty. Qazir aıaq kıimdi jóndeýmen qatar, er jáne áıel aıaq kıimderiniń ondaǵan túrin tigip, saýdaǵa shyǵaryp júrmiz. Sapasynda min joq. Al, sapaly ónim qashanda suranysqa ıe. Eń bastysy, jastardy osy kásipke baýlydym. Endeshe, osy isti bas­taýyma qoldaý kórsetken oblys, aýdan basshylaryna, Jumyspen qamtý ortalyǵyna aı­tar alǵysym sheksiz. Qazaqstan – kóp­ult­ty memleket. Osyndaǵy barlyq ult pen ulys­tyń birligin uıytyp otyr­ǵan Elba­symyz, sara saıasatker ­Nur­­sultan Nazar­baevtyń qoldaýyn biz qaıda júrsek te sezinýdemiz. Bizdi bóle jarma­­ǵany úshin qazaq baýyrlaryma, Elba­syna shyn júrekten alǵys aıta­myn. О́zimniń ekinshi Otanyma aınalǵan qazaq eliniń kórkeıýine úlesimdi qolym­nan kelgenshe qosa bermekpin. Endi, mine, Qyrǵyzstannyń Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaqqa kirýine baılanysty eki el arasyndaǵy shekara ashylyp jatyr. She­karasyz, taýarlardyń, qyzmet pen ju­mys kúshiniń erkin aınalymynda ­eko­nomıkalyq yntymaqtastyq deń­geıi ál­­de­qaıda joǵarylaı túsetinine senimim mol. Búgingi tańda qoǵamnyń eń álsiz toby – jetimder men múmkindigi shek­teýli azamattar. Meniń osy kásipti ashqandaǵy maqsatymnyń ózi osy toptaǵy azamattardy jumyspen qamtý bolatyn. Jasyratyny joq, kóp kásipkerler múmkindigi shekteýli azamattardy mańyna jolatpaıdy. Bizdiń kásiporyndaǵy jumysshylar eki birdeı múmkindigi shekteýli jas jigitti qasyna alyp, aıaq kıim jóndeý men tigýdi úıretip jatyr. Munda múmkindigi shekteýli azamattar men aıaǵynyń kemistigi bar adamdarǵa arnalǵan aıaq kıimder de tigiledi. Ol tapsyrys berýshi azamattyń qalaýyna qaraı oryndalady. Sondaı-aq, malshylarǵa, kókparshylarǵa arnap tigilgen qonyshty etikter men kúndelikti turmysqa arnalǵan aıaq kıimder sánimen kóz tartady. Etik tigýge sıyr terisinen jasalǵan jáne basqa da sapaly qaıystar paıdalanylady. Sheberhanamda Muhamed Ábıbýl­­lauly men Berik Alımjanov jumys istep, ustazynan aıaq kıim tigýdiń qyr-syryn úırenýde. Olar ózderiniń jumys istep, qoǵamǵa paıdasyn tıgizip jatqandaryna qýanyshty. Osy kásipti úıretip júrgen ustazdaryna degen alǵystary da sheksiz. Endi, kásipkerligimdi keńeıtip, jumys­shy sanyn eki esege arttyrýdy kózdep otyrmyn. Osy aradan tigin sheberhanasyn salý da oıda bar. Onyń bári bolashaqtyń isi. Taǵy 2017 jyly ótetin EKSPO-ǵa kórme daıyndasam degen josparym bar. Qııalymda turǵan týyndyny is júzinde dúnıege ákelsem, sony kórmege qoısam, bul meniń ustalyq ónerdegi jeńisim bolmaq. Men sol úshin eńbek etip, kásipkerligimdi jandandyra túsetin bolamyn. Rahısh ChARǴYNOV, «Kalıı» jeke kásipkerliginiń ıesi. Jambyl oblysy, Jýaly aýdany.