Sırek sýret

respýblıkalyq О́ner mýzeıinde emes, oblystyq murajaıda tur Kózi tirisinde qazaq beıneleý óneriniń negizin salýshylardyń biri retinde moıyndalǵan Ábilhan Qasteevtiń talantyna bas ımeıtin jan kemde-kem. Ol Máskeý qalasyndaǵy Krýpskaıa atyndaǵy kórkemsýret stýdııasyn­da oqyp, N.Hlýdov, I.Brodskıı sekildi bilim­pazdardan dáris alǵan. Osylaısha tabıǵı darynyn teorııalyq jaǵynan tolyqtyryp, beıneleý óneriniń qyr-syryn tereń meńgerip shyqqan. Keskindeme, grafıka janrlary boıynsha bir myńnan astam kórkem dúnıeler qaldyryp, ózindik qoltańbasymen daralanǵan. Onyń Memlekettik óner murajaıynyń altyn qorynda saqtaýly Jambyl Jabaev, Abaı Qunanbaev, Amangeldi Imanov, Shoqan Ýálıhanov, Kenesary Qasymov sekildi qazaq halqynyń birtýar uldary jaıly polotnolary shedevrler galereıasyna qosylady. Osylardyń arasynda júz jasaǵan Jambyl: «Meniń pirim – Súıinbaı, sóz sóılemen syıynbaı», dep qanatty sóz arnaǵan, Muhtar Áýezov: «Jetisý aqyndarynyń altyn dińgegi», dep baǵalaǵan, eldikti, erlikti, birlikti jyrlap ótken ataqty aqyn Súıinbaı Aronulynyń halyqtyq bolmysyn túpnusqaǵa uqsastyryp búgingi shyndyqpen bederleýi áıgili sýretshiniń epıkalyq qarym-qabiletin aıǵaqtasa kerek. Endi negizgi áńgimege oralaıyq. Bizdi qyzyq­tyrǵany osy portrettiń Soltústik Qazaqstan oblystyq beıneleý óneri murajaıynda saqtalýy boldy. Onyń kelý «tarıhyn» mekemeniń qyzmetkeri Jibek Júzenova aıtyp berdi . – Qazaqstannyń halyq sýretshisiniń ult-azattyq kóterilisiniń kósemi Amangeldi Ima­novtyń portretin qalaı salǵany jaıly ańyzǵa bergisiz áńgimeler kóp. Jurttyń esinde qalǵan batyrdy salý úshin Torǵaı elin birneshe aı boıy aralap, derekter jınaǵan. Kózkórgen zamandastarymen kezdesken. Abaıdyń beınesin keskindegende Shyńǵystaýǵa birneshe márte barǵan. Ol jaıynda bıyl «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Qasteevtiń beımálim týyndysy» maqalasynda Semeıdegi Abaı murajaıy dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary Meıramgúl Qaırambaeva jaqsy baıandaǵan. Súıinbaı Aronuly syndy sheshendigimen, jyrshylyǵymen, qaıratkerligimen aty shyq­qan aıtýly jannyń portretiniń Qyzyljar óńirinde saqtalǵanyn soltústikqazaqstandyqtar maqtanysh etedi. Munda Á.Qasteevtiń 5 keskindeme jáne 3 grafıka týyndylary qoıylǵan. Jambyldyń ustazynyń sýreti 1972 jyly salynǵan. HIH ǵasyrda Jetisý óńirinde ómir súrgen aqynnyń fotosýreti bolmaǵandyqtan keskin-kelbetin onyń urpaqtarynyń aıtýymen aınytpaı keltirgen. Ol týraly sýretshi 1972 jyldyń 23 maýsymynda «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaryq kórgen «Súıinbaıdyń sýreti» atty maqalasynda: «Alataýdaı aqıyq aqynnyń sýret beınesin jasaýmen shuǵyldanǵanyma, mine, jyldan asty. Aqynnyń ómiri men tvorchestvosyna qatysty derekterdiń bárimen túgeldeı derlik tanystym. Súıinbaıdyń fotoportreti joq. Sondyqtan budan 80 jyl buryn ómir súrgen ataqty adamnyń qas-qabaǵy, mańdaıy, kózi, muryn bitisi, erin, jaq, ıek, taǵy basqa anatomııalyq keskinderi qandaı edi degen suraqtarǵa jeke-jeke anketalyq anyqtamalar aldyn ala berildi. Sodan soń olardyń barlyǵy birtutas kúıge keltirildi», – dep  shyǵarmashylyq laboratorııasy jaıly aqparat beredi. Izdený kezinde nemere qyzy Úkijan Sypataeva men atalasy Myrzabaı Sataevpen aqyldasqanyn, aqynnyń bet-álpeti, pishin-kelbeti nemere uly – Toǵyzbaı Malybaevqa keletinin, onyń da fotosýretin jan-jaqty zerttegenin, ózge de týǵan-týystarynyń keskin-kelbetin nazardan tys qaldyrmaǵanyn, otbasylyq ortaq belgilerin anyqtaǵanyn tilge tıek etedi. Qylqalam ıesiniń bastaǵan isin qashan aıaqtaǵansha jumys ornynan turmaıtyn ádeti bolǵan. Sońǵy núktesi qoıylyp, boıaýy keppegen portretti aqynnyń týǵan-týystaryna kórsetkende Úkijan Sypataeva: «Súıinbaıdyń keskin-kelbetine dál keledi. Men osy beıneni Súıinbaı dep tanımyn», dep jylap jiberse kerek. Aqynnyń zor izdenispen dúnıege kelgen túpnusqalyq portretiniń oblysymyzda saqtalýy abyroı ekeni talassyz. Osyndaǵy «Jońǵar taýlary» (1965 j.), «Súdiger jyrtý» (1961j.), «Jaılaýda», «Kolhoz qyrmany», «Almaty ózeniniń kórinisi» jáne «Natıýrmort» (1961j.), «A.Aıtılenovtiń portreti» (1951 j.) atty kartınalary da murajaıdyń jaýharyna aınalǵan. J.Júzenovanyń aıtýyna qaraǵanda, keńes ókimeti tusynda oblystyq beıneleý óneri murajaılarynyń qoryn Almaty men Máskeý qalalarynyń Sýretshiler odaǵy jasaqtap otyrǵan. Sol kezde jergilikti murajaı Qazaq­stan­nyń ǵana emes, ózge elderdiń de belgili sýretshileriniń týyndylarymen tolyqqan. Bul dástúr elimiz egemendik alǵanǵa deıin jalǵasqan. «Súıinbaı» portreti jáne  joǵaryda aty atalǵan kartınalardy Petropavl qalasyna ótken ǵasyrdyń 90-jyldary Qazaq KSR Sýret­shiler odaǵy jáne kórkemóner kórmeleri basshylyǵy amalsyzdan jibergen. Qarjynyń jetispeýshiliginen osyndaı qadamǵa baryp, jer-jerlerge taratqan. Bul sýrettiń tarıhy munymen aıaqtalmaıdy. Táýelsizdik saltanat qurǵannan keıin kartınanyń ekinshi tynysy ashyldy desek, qatelespeımiz. Kók baıraǵymyz jelbirep, Ulttyq valıýta – teńgemiz aınalymǵa shyqty. 1993 jyly 15 qarashada aınalymǵa shyqqan teńgeniń alǵashqy nusqasyndaǵy 3 teńgede Súıinbaıdyń portreti bederlengen. Banknot jasyl-sur tústi. Onyń oń jaǵynda halyq aqyny Súıinbaıdyń portreti ornalasqan. Bul da bolsa, Á.Qasteevtiń qylqalamynan týǵan sýrettiń tarıhı mańyzyn kórsetse kerek, – dedi sóziniń sońynda murajaı qyzmetkeri. О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan». Baqytjan JOLDASQYZY, jýrnalıst. PETROPAVL. (Sýret oblystyq beıneleý óneri murajaıy­nyń qorynan alyndy).