Memlekettik tilde kimder sóıleıdi?

Ol qashanǵy ospadarlyqtyń qurbany bolmaq? Qazir qaısy qalada da, dalada da kólik ıin tiresedi. Kún saıyn ondaǵan júrgizýshi jol erejesin buzady, aıyppulyn tóleıdi. Bul, ásirese, qala úshin úırenshikti jaǵ­daı. Kólik júrgizgen alty jyl ishinde birde-bir jol erejesin buzbaǵan, tájirıbe jınap qalǵan Qostanaı qalasynyń turǵyny Aqtolqyn Jánibekova óziniń múlt ketkenin baıqap qalady da, jol polısııasynyń belgisine toqtaıdy. Alaıda, qyzyl shamnan baıqamaı ótip ketken ol jol polıseıiniń áreketinen júıkesi osynsha juqa­ryp, azamattyq quqy, namysy taptalady dep oılamaǵan edi. Qostanaı qalasy ishki ister basqarmasynyń jol-patrýldik polısııasy batalonynyń polı­seıi, polısııa serjanty Dáýlet Dosmaıylov kelip, aldymen júrgizýshiniń qujattaryn ala­dy. Ony jol-patrýldik polı­sııasynyń beketine alyp keledi. Shý osy jerden shyǵady. Serjant Jánibekovaǵa hattamany orys tilinde toltyrýdy talap etedi. Ol: «Oryssha toltyrmaımyn, men qazaq tilinde toltyramyn», dep hattamany toltyrýdy bastaıdy. Serjant ony orys tilinde toltyrýǵa májbúrleıdi. «Eger oryssha toltyrmasań, júrgizýshi kýáligińnen bir jylǵa aıyramyn», deıdi. Sol jerde Aqtolqyn: «Men nege orys tilinde toltyrýym kerek? Qazaq tilinde toltyrý maǵan yńǵaıly, onyń ústine memlekettik til emes pe, óziń de qazaqsyń ǵoı?» deıdi. Oǵan serjant ta qarap tur­maıdy: «Qazaqshany óz Otanyńa baryp sóıle (Aqtolqyn Ońtústik Qazaqstanda týyp-ósken). Hattamany orys tilinde toltyrsań 10 myń teńge, qazaq tilinde toltyrsań 20 myń teńge aıyppul tóleısiń», dep aýzyna ne kelse sony aıtady. Aqtolqyn serjanttyń bul sózin qalaı túsinerin bilmeı dal bolady. – Men hattamany amalsyz, aıqaı-shýmen orys tilinde tol­tyrýǵa májbúr boldym. О́ıtkeni, kólik meniń kúndelikti kúnkóris quralyma aınalǵan. Kúıeýim júk tasýshy bolyp isteıdi, úıde aptalap bolmaıdy. Ulymdy mektepke aparý, túrli úıirmelerge jetkizip turý meniń mindetimde, onyń ústine bıznesime de osy kóliktiń arqasynda úlgeremin. Sondyqtan júrgizýshi kýáligimdi saqtap qalý úshin serjanttyń aıtqanyna kónip, amalsyz orys tilinde toltyrdym. Al negizinde men qazaq tilinde bilim alǵanmyn, orys tilinde nashar sóıleımin, – deıdi Aqtolqyn Jánibekova. Polısııa beketindegi úsh ser­janttyń qazaq tilinde hattama toltyrýdy talap etken Aqtolqyndy keketip, kúlkige aınaldyrǵany, onyń azamattyq namysyna tıgeni áıeldiń júıke júıesin álsiretýge deıin barady. Ol sol jerde «Jedel járdem» shaqyrady. О́ziniń azamattyq, tipti konstıtýsııalyq quqyn taptaǵan serjant Dáýlet Dosmaıylovtyń ústinen shaǵym qaldyrý úshin Aq­tolqyn tún ortasynda oblystyq ishki ister departamentine qaıtyp keledi. Ana tilim dep shyryldap kelgen Aqtolqynnyń mańdaıy munda da tasqa tıedi. Onda otyrǵan kezekshi: «Shyraǵym, munda sha­ǵymyńdy orys tilinde jazbasań, ol qaralmaıdy, jata beredi. Bizde qazaq tilinde is qaraıtyn eshkim joq», – deıdi. Sonymen, kezekshi Aqtolqynnyń sózin orys tiline aýdaryp otyrady da, shaǵymdy orys tilinde tastap ketedi. Biraq, aryzdy orys tilinde jazǵanmen, Aqtolqyn Jánibekovaǵa oblystyq ishki ister departamenti basshylyǵynan jaýa­p bolǵan joq. Ol serjant D.Dosmaıylovtyń ústinen qalalyq mamandandyrylǵan ákimshilik sotyna aryzdanǵan bolatyn. Dosmaıylov sotqa úshinshi shaqyrǵanda zorǵa keldi. Osy sotqa biz de qatystyq. Sotta Aqtol­qynnyń óziniń azamattyq, konstıtýsııalyq quqyǵynyń taptalǵany, «Memlekettik til týraly» Zańnyń burmalanǵany týraly aıtqandarynyń barlyǵy da sýdıa A.Aıtqojınov tarapynan qaperge alynǵan joq. Osy iske qatysqan qalalyq prokýrordyń kómekshisi S.Ádilkenulynyń túsindirgenindeı, ákimshilik sot­ta tek ákimshilik máseleler qa­ralady. Sotta Jánibekovanyń memlekettik tilge qatysty serjant ústinen jazǵan shaǵymynda aıtylǵan máselelerdiń barlyǵy da qaǵaz betinde ǵana qaldy, shaǵymy qanaǵattandyrylǵan joq. Sýdıanyń qazaq tilinde ejelep oqyp bergen sheshiminde Qostanaı ob­lysy ishki ister departamenti jol-patrýldik polısııasy batalonynyń Jánibekovany ákim­shilik jaýapkershilikke tartý týraly qaýlysy óz kúshinde qal­dyryldy, ıaǵnı Jánibekova aıyp­pul tóleýi tıis degen qory­tyndyǵa keldi. Al Aqtolqyn sotta: «Men jol erejesin buzǵanymdy, aıyppul tóleýge tıisti ekenimdi moıyndamaı turǵanym joq, áńgime men sol úshin hattamany nege óz ana tilimde, memlekettik tilde toltyra almaımyn?», – dedi. Sot, árıne, serjant D.Dosmaıylovty da tyńdady. Serjant D.Dosmaıylov Aqtolqyn aıtqan jaılardy moıyndaǵan joq, onyń hattamany óz erkimen orys tilinde toltyrǵanyn, ózimen orys tilinde sóıleskenin aıtty. Ol sózin: «Gersen kóshesinde svetofor tur, qyzylmen ótken osy adam», dep bastady da, ári qaraı oıyn oryssha aıta jóneldi. Sýdıanyń «Is qazaq tilinde júrip jatyr, eger oıyńyzdy qazaq tilinde aıta almasańyz, aýdarmashy suraıyq», degen eskertpesine bir aýyq únsiz qaldy da, sózin byldyryqtap qaıta bastady. Biraq, D.Dosmaıylovtyń júzinen aldymen ana tilin, sosyn memlekettik tildi bilmegenine, úırenbegenine qyzarǵan keıip baıqalmady, júrekke, sanaǵa jol jabylyp qalǵandaı. Osylaı sot aıaqtaldy. Sot májilisinde D.Dosmaıy­lov­tyń qazaq tilinde erkin sóı­leı almaýy qanaty synǵan tor­ǵaıdyń halin eske salǵandaı boldy. Qazaqtyń ana tilinen maqurym uly men ana tili úshin shyryldaǵan qyzynyń betpe-bet kezdesýi qazaq tiliniń – memlekettik tildiń bolashaǵyn oılaǵan árkimniń de kóńilin tolqytqandaı edi. D.Dosmaıylov bul jerde tek qazaq­tyń uly ǵana emes, ol – memlekettik qyzmetshi, halyq qyz­metshisi. Ana tilin ógeısigen jigittiń áreketinen Qazaqstannyń qarapaıym azamatynyń kon­stı­týsııalyq quqy, elimizdiń «Til týra­ly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy burmalandy. Polı­seı ózde­riniń jumysyn retteıtin Qa­zaq­stan Prezıdentiniń «Qazaq­stan Respýblıkasy mem­lekettik qyzmetshileriniń ar-namys ko­deksi týraly» Jarlyǵyn elemegen syńaıly. Bul neni kórsetedi? Aqtolqyn Jáni­­­be­kovanyń shaqshadaı basyn sharadaı etken osy oqıǵa Qostanaı oblystyq ishki ister departamentinde, Qostanaı qa­lalyq ishki ister basqarmasynda memlekettik til, memlekettik rámizder týraly jumystyń aqsap turǵanyn aınadaǵydaı kórsetpeı me? Tek bul emes, ishki ister de­par­tamenti ǵımaraty aldyndaǵy kólik qoıatyn oryndarda silteme jazýlardyń eshqaısysynda qazaq tilinde bir sóz jazylmaǵan. Barlyǵy da tek orys tilinde. Tipti, jol polısııasynyń ǵımaratynda mańdaısha aldymen orys ti­linde, sodan soń qazaq tilinde ilingen. Olar sonda «Til týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańynyń talabyna pysqyryp ta qaramaıtyn sekildi. Biz bolǵan Qostanaı qalalyq ishki ister basqarmasy, onyń soltústik, ońtústik bólimsheleri, Jol polısııasy ǵımarattarynyń eshqaısysynda Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Týy ilinbegen. Muny qalaı túsinýge bolady? Bular memlekettik mekemege jatpaı ma? Teatrdyń kıimilgishten bas­talatyny sekildi, qoǵamdyq tártipti kúzetetin mekeme, organ­nyń jumysy da memlekettik rámizderdi durys, ornymen paıdalanýdan bastalmaı ma? Mundaı berekesizdik oryn alyp otyrǵan qalalyq ishki ister basqarmasy qyzmetkeriniń jasaǵan ospa­darlyǵy kóp nárseden habar bergendeı. Qazir Aqtolqyn óziniń quqyn, aıaqasty bolǵan memlekettik tildi qorǵaý maqsatymen sottyń joǵary satylaryna aryzdanýdy oılap otyr. Ana tili úshin shyryldaǵan qyzdyń janaıqaıyn estir qulaq bolsa, kánekeı... Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». Qostanaı.