Ata-anaǵa qurmet – eldik qasıet

Mundaı norma qazirgi qol­danystaǵy (27-baptyń 3-tar­maǵy: «Kámeletke tolǵan eń­bekke qabiletti balalar eń­bek­ke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaýǵa mindetti»), sondaı-aq 1993 jylǵy Kons­tıtýsııada da (51-bap) beki­tilgen. Jańa Konstıtýsııa joba­synda bul erejeniń sabaq­tastyǵy 30-baptyń 4-tarma­ǵynda kórsetilgen.

Biz qandaı qoǵam qurǵy­myz keledi? Ár adam tek óz múddesin kózdeıtin, jeke ómir súretin qoǵam ba, álde urpaq sabaqtastyǵy bekem, ulttyq qundylyǵy saqtalǵan qamqor qoǵam ba? Osy su­raq­qa jaýap izdeý barysynda biz konstıtýsııalyq nor­ma­lardyń róline jańasha kózqaras qalyptastyrýymyz qajet. Qazaq hal­qynyń myń jyldyq tarıhynda ata-anany qurmetteý, qarttardy qasterleý tek ádet-ǵuryp emes, rýhanı negiz bolǵan. Bul urpaq sabaqtastyǵyn, otbasynyń tutastyǵyn, qoǵamdyq turaq­tylyqty qamtamasyz etetin qundy júıeniń ózegi edi. Ata-anany qasterleý arqyly bala óziniń kim ekenin, qaıdan shyqqanyn, qandaı qun­dy­lyq­tardy ustanýy kerek­tigin túsinedi. Alaıda zamanaýı ómirdiń qarqyny, ýrbanızasııa, jahandaný úderisi bul baılanystardy álsiretip jiber­gendeı. Qalaǵa qonys aýdar­ǵan jastardyń deni ata-analaryn aýyl-aımaqta qal­dyryp ketýge májbúr. Al ýaqyt óte bul qashyqtyq tek geografııalyq emes, emosııalyq alshaqtyqqa aınalyp barady.

XXI ǵasyrdaǵy mańyzdy demo­gra­fııalyq úrdistiń biri – halyqtyń qar­taıýy. Elimizde de qarttar sany jyl sa­ıyn artyp keledi. Keıingi on jylda (2015-2025 jyldary) 65 jastan asqandar sany 1,2 mıllıonnan 1,9 mıllıonǵa deıin ósti. Olardyń halyq ishindegi úlesi 6,8-den 9,2 paıyzǵa deıin kóbeıdi. BUU boljamyna sáıkes, 2050 jylǵa qaraı elimizde qarttar sany 3,7 mıllıonǵa jetedi, bul – shamamen 13,8%.

Qarttar sanynyń artýy áleýmettik qamsyzdandyrý júıesine túsetin júktemeni de birtindep kóbeıtip otyr. Qazirgi ýaqytta elimizdegi 45 memlekettik stasıonarlyq áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵynda 6 694 zeınetker turady. Sonymen qatar byltyr arnaıy áleýmettik qyzmet kórsetetin uıymdarda (stasıonarlyq, jartylaı stasıonarlyq jáne úıde qyzmet kórsetý nysandarynda) 33 989 zeınetker bar.

Mamandardy alańdatatyn taǵy bir másele – qarttarǵa qatysty turmystyq zorlyq-zombylyq. Otbasylyq-tur­mystyq zorlyq-zomby­lyq­tyń aldyn alý jónindegi jańa ulttyq baıandamada res­pondentterdiń 26,7 paıyzy qarttar otbasynda jıi zorlyq-zombylyqqa ushy­raıdy dep kórsetken. Zertteý nátıjelerinde  el  turǵyn­da­ry­nyń 24,2%-y qarııalarǵa nemese múgedektigi bar jandarǵa otbasynda qatygezdik jasalǵan jaǵdaılar týraly estigenin aıtqan. Bul sandar qarttardy qorǵaý máselesi áli de ózekti ekenin aıǵaqtaıdy.

Konstıtýsııaǵa osy mindetti engizý qarttarǵa kómektesýdiń naqty tetigin jasaý ǵana emes, negizgi maqsat – qoǵam sanasynda ata-anany qurmetteý qundylyǵyn nyǵaıtý, otbasy jaýapkershiligin esten shy­ǵar­maý. Halyqtyń qartaıýy men áleýmettik júıege túsetin júkteme artqan tusta memleket pen otbasynyń jaýap­ker­shi­ligin teń bólý mańyzdy.

Konstıtýsııa – quqyqtyq normalar jıyntyǵy ǵana emes, ol qoǵamnyń rýhanı, adam­gershilik baǵdaryn aıqyn­daıtyn negizgi qujat. Ár qoǵam óziniń álsiz toptaryna, ásirese qarttarǵa degen qarym-qatynasy arqyly baǵalanady. Eger biz úlkendi qurmetteıtin, ata-anany qa­dir­­leıtin, otbasylyq baı­lanysy berik qoǵam qalyp­tas­­tyrǵymyz kelse, bul qun­dy­lyqty konstıtýsııalyq deńgeıde bekitý lázim.

Qaraqat ÁBDEN,

Májilis depýtaty