Sot táýelsizdigi qalaı kúsheıedi?

Qazirgi ýaqytta táýelsiz sot tóreliginiń negizgi kepildikteri Konstıtýsııada jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» zańda bekitilgen. Bul normalarǵa sáıkes sýdıa­lar sot tóreligin júzege asyrý kezinde táýelsiz bolyp, tek Konstıtýsııa men zańǵa baǵy­nady. Sottardyń qyzmetine aralasýǵa jáne sotqa qandaı da bir zańsyz yqpal etýge jol berilmeıdi, mundaı áreketter zań boıynsha jaýaptylyqqa ákeledi. Sonymen qatar sýdıa­lar naqty ister boıynsha eshkimge esep bermeıdi, al sotqa nemese sýdıaǵa qurmetsizdik tanytqandar zańmen jaýapqa tartylady.

Sot aktileri men sýdıalar­dyń talaptary barlyq mem­leket­tik organdar, laýazymdy tulǵa­lar, sondaı-aq jeke jáne zańdy tulǵalar úshin mindet­ti sanalady. Bul talaptardy orynda­maý zańnamada kózdel­gen jaýapkershilikke ákelip soǵady. Degenmen quqyqtyq qaǵıdattardy zań deńgeıinde bekitý olardyń is júzinde tolyq ári tıimdi iske asýyn avtomatty túrde qamtamasyz etpeıdi. Sondyqtan bul normalardy júzege asyrýdyń naqty jáne túsinikti tetigi qajet.

Buryn sot júıesiniń bıýd­jettik shyǵyndaryn negizi­nen Qarjy mınıstrligi aıqyn­daı­tyn. Mundaı jaǵdaıda sot bıliginiń qarjylyq táýel­sizdigi tolyq qamtamasyz etil­di dep aıtý qıyn. Osyǵan baı­la­nysty júrgizilgen refor­ma­lardyń nátıjesinde sottar­dyń qarjylyq derbestigi kú­sheıtildi. Qazirgi ýaqytta sot jú­ıesiniń bıýdjetin qalyp­tas­tyrýdyń jańa modeli engizi­lip, qarjy resýrstaryn bólý jáne baqylaý ókilettikteri sýdıa­lardyń ózin-ózi basqarý organdaryna berildi. Bul óz kezeginde atqarýshy bılik tarapynan yqtımal qysym tetikterin aıtarlyqtaı azaıtty.

Atalǵan reformalar sýdıa­lardyń áleýmettik jaǵda­ıyn jaqsartýǵa da oń áserin tı­gizdi. Sýdıalardyń jalaqysy ósti, áleýmettik kepildikter men jeńildikter keńeıtildi. Bolashaqta sýdıalardyń zeı­net­kerlik jasqa jetpeı-aq otstavkaǵa shyǵý múmkindigin qarastyryp, olardy ómir boıy áleýmettik qamtamasyz etý máselesin engizý de oryndy bolmaq. Mundaı qadam sýdıa mamandyǵynyń tartymdyly­ǵyn arttyryp, sot júıesine jas ári bilikti kadrlardyń kelýine yqpal etýi múmkin.

Sýdıalardyń ishki táýel­siz­digin qamtamasyz etý jáne sot tóraǵalary tarapynan qysym­dy boldyrmaý maqsatynda ob­lystyq sottarda tóralqalar taratyldy, aýdandyq sottar tóraǵalaryn saılaý engizildi, barlyq kadrlyq ókilettikter, onyń ishinde qyzmet babyndaǵy ilgerileý, oqytý, tártiptik ja­ýap­kershilik jáne t.b. Joǵary sot keńesine berildi. Sonymen qatar sot júıesiniń ákimshilik qyzmetteri jańadan qurylǵan Sot ákimshiligi memlekettik organyna júkteldi. Nátıjesinde, sot tóraǵalarynyń ókilettikteri júıelendi.

Sot reformasynyń kelesi mańyzdy qadamy retinde «Qa­zaq­stan Respýblıkasy sýdıa­larynyń ózin-ózi basqarý organdary týraly» jeke zań qabyldaý usynylady. Bul zań Joǵarǵy sot, Joǵary sot keńesi, sýdıalar sezi, Sýdıalar odaǵy jáne basqa da qoǵamdyq birlestikter arasyndaǵy ózara is-qımyldyń jańa qaǵıdattaryn júıeleýge múmkindik beredi.

Mysaly, qazirgi kezde Sýdıa­­lar odaǵyna múshelik min­detti emes. Alaıda Sýdıa ádebi kodeksin buzý faktilerine bastapqy baǵa berý jergilikti deńgeıdegi Sýdıalar odaǵynyń fılıaldary arqyly júzege asyrylady. Bul qoǵamdyq bir­lestikke múshe emes sýdıa­lardyń áreketterine baǵa berý turǵysynan belgili bir quqyq­tyq qaıshylyqtar týyndatýy múmkin.

Sonymen qatar sot tóre­lig­ine qoljetimdilikti keńeıtý maq­satynda Astanada úsh kassa­sııalyq sot quryldy. Eger bu­ryn Joǵarǵy sotta «irikteme­li» kassasııalyq saty jumys iste­se, ótken jyly 1 shildeden bastap kassasııalyq sottar «tutas» kassasııa qaǵıdaty bo­ı­ynsha qyzmet atqara bastady. Bul árbir tarapqa óz isin kassasııalyq tártipte qaratýǵa qosymsha múmkindik beredi. Nátıjesinde, qaıta qaralǵan sot aktileriniń úlesi azamattyq isterde – 3-ten 18 paıyzǵa deıin, qylmystyq isterde – 8-den 28 paıyzǵa deıin ulǵaıdy.

Sot júıesiniń ashyqtyǵyn arttyrý maqsatynda sýdıanyń erekshe pikiri sekildi ınstıtýtty damytý máselesi de mańyzdy. Qazirgi ýaqytta mundaı pikir is júrgizýge qatysýshylar úshin qoljetimdi emes jáne joǵary turǵan sot satylarynyń sýdıalary ǵana tanysa alady. Sondyqtan erekshe pikirdi barlyq tarapqa qoljetimdi etý usynylady. Keı memleketterdiń tájirıbesinde, atap aıtqanda Baltyq elderinde, erekshe pikir bolǵan jaǵdaıda isti keńeıtil­gen sot quramymen qaıta qaraý tájirıbesi qoldanylady. Mun­daı tájirıbeni zerttep, ulttyq sot júıesine beıimdep engizý oryndy.

Sot júıesiniń tıimdi qyzmet etýine yqpal etetin taǵy bir mańyzdy másele – zań shyǵarý úderisine qatysý múmkindigi. Qazirgi tańda zańnamalyq bas­tamalar kóp satyly kelisý rásimderinen ótedi, bul keıde qundy usynystardyń mazmunyn álsiretedi.

Jalpy alǵanda, jańa Kons­tıtýsııa sot reformasyn odan ári tereńdetý­ge jáne sot bı­liginiń táýelsiz­digin nyǵaıtýǵa jańa serpin beredi. Bul reformalar sot tóreliginiń sapasyn arttyrý­ǵa, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn tıimdi qorǵaýǵa, sondaı-aq qoǵam­nyń sot júıesine degen senimin kúsheıtýge baǵyttalǵan. Demek Ata zań – el aza­mat­tary­nyń konstıtýsııalyq qu­qyq­tary men bostandyqta­ryn qam­ta­masyz etýge negizdelgen qýatty áleýeti progressıvti quqyq­tyq qujat retinde el damýynyń jańa kezeńin aıqyndaıdy.

Sáken ABDOLLA,

Joǵarǵy sottyń sýdıasy