Bıylǵy aıtýly oqıǵanyń biri – 1896 jyly Helsınkı qalasynda «Fın-ýgor» qoǵamy redaksııa alqasynyń (Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia) sheshimimen Fınlıandııa ádebı qoǵam baspasynan (Lmprimerie de la societe de literature finnoise) Vılgelm Tomsonnyń «Orhon jazbalary» («Inscriptions de l’Orkhon») atty qundy kitaby jaryq kórýi. Bul týyndyǵa bıyl 130 jyl tolyp otyr.
Áńgime jelisin áýelden bastasaq, kúlli eýrazııalyq aýmaqty qamtyp jatqan ejelgi túrki eskertkish jazbalarynyń bir pushpaǵy Orhon jazba eskertkishteri haqyndaǵy málimet HIH ǵasyrdyń alǵashqy jartysynan bastap, Batys pen Reseı mamandarynyń nazaryn aýdardy. Jazba týraly tuńǵysh derek 1825 jyly reseılik sibirtanýshy Grıgorıı Spasskııdiń avtorlyǵymen «Sıbırskıı vestnık» jýrnalyna jarııalanypty. Bul maǵlumat eýropalyq zertteýshilerdi eleń etkizedi. Nátıjesinde, Fın arheologııalyq qoǵamy Mońǵol dalasyna ekspedısııa uıymdastyrady.
Dál osy jyldary О́túken dalasynda oryn tepken túrki jazbalaryn zertteý jolynda Reseı Ǵylym akademııasy men «Fın-ýgor» qoǵamy arasynda básekelestik paıda bolady. Birinshi bolyp qozǵalǵan N.Iаdrınsev (1842–1894) bastaǵan orys ǵalymdary 1879 jyly Orhon boıyn kókteı súzip, kóne túrki eskertkishteri týraly tyń dúnıeler tabady. Ony Reseı arheologteriniń VIII kongresinde jarııa etedi.
Odan keıin 1891 jyly bul iske ataqty túrkolog V.Radlov tartylady. Ol bastaǵan ekspedısııa Orhon jazba eskertkishteriniń barlyq nysanyn fotoǵa túsirip, eki úlken atlas jasap shyǵady.
Joǵaryda reseılikter jasaǵan atlastarmen tanysqan Kopengagen ýnıversıtetiniń professory Vılgelm Tomsen (1842–1925) 1883 jyly 25 qarasha kúni qupııa jazýdyń kiltin taýyp, bul jańalyǵyn Danııanyń Koroldyq Ǵylym akademııasy aldynda 15 jeltoqsan kúni baıan etedi. Sóıtip, budan 60 jyl buryn G.Spasskıı aıtqan «Erte me, kesh pe, Sibirdiń baıyrǵy muralary óziniń Shampolıonyn týdyrady» degen sózi shyndyqqa aınalady.
«Tomsenniń basty ereksheligi – cheh, nemis, serb, polıak, vengr, arab, parsy, syǵan, japon, qytaı, túrik tilderin ártúrli deńgeıde meńgergen, talantty ǵalym edi», dep jazady, elimizge tanymal túrkolog-ǵalym Myrzataı Joldasbekov.
Osy oraıda danııalyq ǵalym buǵan deıin eshkim oqymaǵan Kúltegin jazýynyń kiltin qalaı tapty degenge toqtalsaq, bul týraly otandyq túrkologter M.Joldasbekov pen Q.Sartqojaulynyń eńbekterinde aıtylǵandaı, Tomsen myrza eń áýeli belgisiz jazýdy oqý úshin onyń tańbalaný baǵytyn aıqyndaý qajet dep tanıdy. Sóıtip, mátin ońnan solǵa qaraı jazylǵanyn (arab jazýy sııaqty) anyqtap alady. Odan keıin áripterdiń bádizdelgen dara belgisine nazar aýdaryp, 38 árip-tańba baryn anyqtaıdy.
Tomsen osylaı eskertkish jazbanyń syrtqy kórinisi men jalpy mazmunyn naqtylap alǵannan keıin bir daýyssyz ilgeri dybystyń yqpalymen baılanysa ma, joq pa degenge mán beredi. Ol úshin Tomsen HVH tárizdi uqsas tańbalar tobyn tańdap alyp, H daýyssyz dybysty bildirse, Ú daýysty daýys dybys bolýǵa tıis, al kerisinshe H daýysty bolsa, Ú daýyssyz dybys bolýǵa tıis degen qorytyndy jasaıdy. Osy tásil arqyly tańbalardy daýysty jáne daýyssyz dep eki bólikke jiktep aldy.
«Álbette, bul tásil birden dáldigin tappady. О́ıtkeni ǵalymǵa tuspal-boljam emes, dál túsken naqty dálel kerek edi. Sondyqtan Tomsenge ári qaraı izdenýge týra keldi», dep jazady túrkolog-ádebıetshi ǵalym Myrzataı Joldasbekov (Joldasbekov. M. Uly dala ádebıeti. – Astana: «Ǵylym» baspasy, 2018. – 39-b.).
Kelesi kezekte zertteýshi Kúltegin jazba eskertkishiniń ekinshi betinde bádizdelgen qytaı tilindegi mátinge nazar aýdarady. Ondaǵy «táńir», «Kıýe-te-gın» jáne «tý-kıýe» sózderin tańdap alyp, zertteýdiń tiregi etedi. Bul ataýlar dybystalǵan toǵyz tańba-áripti anyqtaǵan soń, qalǵan dybystyq tańbalardy osylarǵa úılestire zerttep, jazba eskertkishtiń álippesin qurap shyǵady.
Kelesi 1894 jyly orys ǵalymy Radlov áriptesi Tomsen anyqtaǵan áripterdi paıdalana otyryp, Kúltegin eskertkishiniń tolyq aýdarmasyn jasap, ony 1894 jyly 19 qańtar kúni Peterbýrg Ǵylym akademııasy tóralqasy aldynda áıgileıdi. Odan keıin mátinge bertinde akademık S.Malov jan-jaqty aýdarma jasasa, qazaq ǵalymdary arasynan Ǵ.Musabaev, Ǵ.Aıdarov, A.Amanjolov, M.Joldasbekov, S.Qarjaýbaılar Orhon jazbalarynyń tildik murasyn zerttedi.
Uzaq jyl qupııasyn saqtap kelgen Kúltegin jazba mátini osylaı oqylǵan eken. Biraq jazýdyń kiltin tapqan V.Tomsen eki jyl aýyryp qalyp, kóne túrki jazý tańbalaryn zertteý isinde azdaǵan úzilis týyndaıdy. Densaýlyǵyn túzep alǵan Tomsen 1896 jyly biz sóz etip otyrǵan kitapty jazyp shyǵady.
Kitap eki taraýdan turady. Birinshi bólimi «Alfavıt» (L’Alphabet) dep atalyp, avtor ózi negizdegen ejelgi túrki álipbılerin jeke-jeke tańbalap, olarǵa dybystyq (fonema) turǵydan túsinik bergen eken. Ekinshi bólimge «Transkrıpsııa jáne aýdarylǵan mátinder» (I jáne II eskertkishter) («Transcription et traduction des textes (monuments I et II)») degen ataý berilipti.
Al úshinshi bólim «Tolyqtyrýlar men túzetýler» («Additions et rectifications») atalyp, ishinen «Materıaldardyń analıtıkalyq ındeksi» («Index analytique des matières») jáne «Túrki ındesi: ataýlarǵa túsinik» («Index turc. a. Lexique») deıtin eki taraýǵa jiktelipti.
Bul kitap kúni búginge deıin túrkitaný salasynda áli qunyn joımaǵan birden-bir derekkóz retinde paıdalanylyp keledi.