Shahar men shaıyr (Babataıdyń bir uly)

Babataı – Aqtóbe oblysynyń Temir aýdanyndaǵy aýyldyń aty. Sol óńirde Babataı degen ózen de bar. Osy aımaqta ómirge kelgen aqyn Ertaı Ashyqbaev shyǵarmashylyq kredosyn barsha jurtqa  bylaısha tanytady:

Meshin jyly Babataıda týǵaly,

Bizdiń bastan biraz ómir zýlady.

Tirshiligim óleńimniń ózindeı –

Birde jaqsy, birde jaman shýmaǵy.

О́z-ózine syn kózben qarap, «birde jaqsy, birde jaman» dep oı qorytqanyna qaramastan, el-jurt Babataıdyń balasyn táýir aqyn dep biledi. О́leń ólkesine jańalyq ákelgen shaıyr dep uǵady. О́ńirde júrse de, kóńilde júretin jyr júırigi dep topshylaıdy. Kóziqaraqty qazaq eger óleńniń avtoryna rıza bolsa, artyq-aýys epıtet-sepıtetti qoldanyp áýre bolmaı-aq, «Ol – aqyn!», – dep bir-aq kesedi. Bul – kez kelgen mártebeli syılyqtan kem túspeıtin súbeli sóz. Bizdiń keıipkerimiz Ertaı Ashyqbaev mundaı bıik baǵaǵa talaı ret ıe boldy.

Ertaı aqyn Babataı aýylyn ǵana emes, Babataı ózenin de jyrǵa qosty. «Myna jatqan Babataıdyń ózeni, Maqtaýǵa da, dattaýǵa da tózedi», – dep tebirene tolǵady. Soǵan qarap, aqyry aqyn bolǵan soń, nege «Babataıuly» degen ádebı búrkenshik esimdi ıelene salmady eken dep oılaısyń keıde. Ol osy bir taǵylymdy tahallýsty tumar etip taǵyp alsa, qazaq jyryna qos Babataıuly artyq etpes edi. 

Úsh júzge jýyq turǵyny bar, qum basqan Babataıdy shahardan kem kórmeı, shalqyp jyrlaıtyn Ertaıdyń poezııa­synda qala uǵymy meılinshe kórinis tapty. Ásirese keń tanylǵan tusy – Qoja Hafızdiń «Shırazdyń bul arýyn perishtege teńer em, Bir meńińe Samarqand pen Buharany berer em», – degen óleń jolyn efıgraf etip alyp:

Sanamdaǵy sulýlardy shegerem,

Saltanatpen jarııa etem dosqa da:

Qos meń úshin men tórt qala berer em,

Bir meń úshin berse Hafız qos qala, –

dep shabyttanyp jyr jazatyn kezi. Almatydan oqý bitirip Aqtóbege kelgen Erekeń meńdi qyzǵa ózi jumysqa turǵan oblystyq gazettiń redaksııasynda jolyqty. Sulý boıjetken sekretarıat qyzmetkeri eken. Maqtymqulynyń Meńlisi sııaqty bádendi kórindi. Bir emes, eki meńi bar. Ádette mundaı qyzdar meńine baılanysty esimdi enshileýshi edi. Aty – Kúláı. Bir shahardan ekinshi shaharǵa qonys aýdarǵan shıraq shaıyr ózge aqyndar sekildi «Kózim ketip barady Kúláı jaqta, О́zim ketip baramyn bylaı jaqqa», – dep bura tartpaı, aqtóbelik arýdyń sońyna shyraq alyp tústi. Beınelep aıtsaq, jas Maqtymquly balǵyn Meńlini qolyna qondyryp tyndy.

Qoja Hafız súıiktisiniń meńine bola qos qalany bermekke nıettengenimen, ózi turyp jatqan Shırazdy syılaımyn degen joq-ty. Sol sııaqty Erekeń de Aqtóbeni búgip qaldy. Tipti tórt qalany berer em dese de, atap aıta qoımady. Berip qaıtedi, Kúláı jeńeshemiz ekeýi onsyz da Aqtóbeni mekendep qaldy. Aqtóbeden jar tapty. Aqtóbeden jyr tapty. Buǵan deıin Almatyny jyrlaǵan. Al kep jyrla endi Aqtóbeni...

Ýanady barsha kóńil bul jaqta,

Ýa, bul jaqta óte tátti muń lebi.

Uqtyńyz ba, maǵan nege qadirli,

Aqtóbeniń úndemeıtin túnderi?

Bizge Aqtóbeni Ertaıdan kóp jyrlaǵan aqyn joqtaı kórinedi. Osy aımaqtyń qııardy da pıarmen jeıtin búkil jarnamashysy jabylsa da, bir aqynnyń sóz sıqyry men qumbyl qımylyna ázer ilesetin sııaqtanady. Zer salaıyqshy... Shyraıly shahardyń tirligi men tynysyn («Kezemin tas kóshesin Aqtóbe­niń, Tirshiliktiń tatamyn aıan dámin»), meıirbandyǵy men meımandostyǵyn («Aqtóbege fransýzdar kelipti, Kelipti olar qazaqqa emes,.. munaıǵa»), yrysy men yntymaǵyn («Shalqyp jatyr Aqtóbeniń shattyǵy, Qatar emip, talǵaý­ly men táttini»), keńpeıildiligi men qamkóńildiligin («Talaı-talaı aqyly mol kisiler, Aqtóbeni saǵynbaıdy, ... o qalaı?») toqtaýsyz jyrlady. Arasynda bilim izdep barǵan shaǵynda bes jyl pana bolǵan qasterli qalasyn da umytpaıdy. «Shań basyla soqqan jeldeı sıpady, Dál qasyma kelip turǵan Almaty», – dep oı órbitedi. «Almaty ǵajap qandaı, Ǵajap qandaı gúlderi terbetilgeni. Biz – eń baqytty qazaqtardaı,  Jer betindegi», – dep jas kezin emirene eske túsiredi. 

Sóıtip, Ertaı poezııasyndaǵy «qos qala» uǵymy Qoja Hafızden bastaý alsa da, keıingi jyrlarynda úzdiksiz jalǵasady. Aqynnyń túsiniginde, qala – shýaq pen shattyqtyń, baq pen berekeniń, turaqtylyq pen tynyshtyqtyń sımvo­ly. «Beıbit kúnniń bul da bir jyry ma edi, Jaıǵan jipke boıjetken kir iledi», – dep Qadyr aqyn jyrlaǵandaı, ol qaımaǵy buzylmaǵan tirshiliktiń tutqasyn da qalanyń keıpinen kóredi. Kóredi de qaıtalanbas qoltańbasy qalǵan qos qalany salystyra sóz saptaıdy:   

Aqtóbeniń Almatydan nesi kem, 

Astanadan nemese?..

Túsindirip berer edim, keshigem,

О́ziń aıtshy, jeńeshe!

Uqtyrar em, jol kútip tur, keshigem,

Almatyǵa asyqtym.

Almatyda, ýaı, meniń artyq edi nesibem,

Biraq áli Aqtóbege ǵashyqpyn!

Sonymen, Qoja Hafız shyǵys shahary Shırazdy enshilese, oǵan alty ǵasyrdan soń ún qatqan er kóńil Ertaı aqyn aqshańqan Aqtóbeni menshikti mekenine aınaldyrdy. Jyryn da, jaryn da qadirleı biletin ardaqty aǵamyz óz qalasyna ózi suqtanyp, onyń ár múıisin tamsana tápsirledi. Aqkóńil aqyn keıde bizge búkil jurtty Aqtóbege tabany tıgender men joly túspegender dep ekige bóletindeı seziledi. Buǵan kóziń jetken soń, shattyq kernegen shahardyń shapaǵaty men sharapatyna shomylǵan tárizdi áserge bólenesiń. Ilgeride qaraǵandylyq ǵıbratty ǵalym, ardaqty azamat, parasatty professor Ǵabdolla Qulqybaev bir suhbatynda Ál-Farabıdiń sózinen mysal keltirip, mynadaı pikir aıtqan-dy: «Ǵulamanyń tujyrymyna súıensek, eger bir qalada bir asa zııaly adam turatyn bolsa, ol qala – baqytqa kenelgen qala. Al bizdiń Qaraǵandyny sondaı deńgeıdegi eki adam meken etti. Olar – Evneı Býketov pen Jaıyq Bekturov. Demek, kenshiler qalasy – eki ese baqytty qala!». Endeshe, jyly jańbyrdaı jyrlarymen Aqtóbeni armansyz aıshyqtaǵan Ertaı aqyn da, shyraıly shahardyń abyroıly azamatyna aınalyp kele jatqany aıdan anyq. Sondyqtan onyń:  

Aqtóbede saıran samal soǵady,

Kúledi kún, tolady aı.

Aqtóbeni kórmegender kóp áli,

... Obal-aı! –

degen júrek túkpirindegi syryn túsinýge de, túısinýge de bolady. Bir-bir shahardy bir-bir shaıyr bóle-jara jyrlasa, óleńimizdiń órisi keńeımese, tynysy taryla túspesi belgili. «Kóringeni – jańalyq, Toıǵany – toı, dúrmek-ti. Aǵalar kóp qalalyq, Qaladan da qurmetti», – dep sóz shıratqan shaıyr óziniń shaharyn da, onyń adamdaryn da damylsyz dáriptep keledi. 

Ertaı Ashyqbaevtyń «Elý altynshy jyly týǵandar» degen óleńi bar. Sol óleńinde óziniń qurdastaryna «Jańar­tyńdar, júrekterińdi eskirgen, Jaınańdar. Kádimgideı týlańdar. Kem emessińder eshkimnen, Ýa, elý altynshy jyly týǵan­dar!», – dep uran tastaıdy. Osynaý jyrdyń zańdy jalǵasy tárizdes «2056 jyl. Kók­temniń bir kúni. №5 jataqhana» atty fýtý­ro­logııalyq óleńi de kózimizge shalyndy.

Myna kún – men júz jasqa jetken kún,

Ýaı, qalaı ólmegem?

Nege tym erterek ketkenmin,

Myna stýdenttik bólmeden? –

dep bastalady. Ǵasyr jasaǵan qadirmendi qarııanyń kóne kózimen ótken ómir jolyna oı júgirtedi. Baq qonǵan Babataıdyń bir perzenti keleshektiń kerýenine ilesip, bolashaqtyń baqshasyna baryp-qaıtsa, nesi bar?! Nıet qabyl bolsyn deımiz de! Jelkenin kergen jetpisińizdiń tusynda tátti tilek aıtaıyq. Júz jasańyz!  

Baýyrjan OMARULY