Jambyl aıtystaryn burmalaý – ıkemsiz ıdeologııa «jemisi»

Jambyl men Qulmambet aıtysynyń bizge belgili negizgi úsh nusqasy bar. Alǵashqy nusqany S.Seıfýllın 1931 jyly «Qazaqtyń eski ádebıet nus­qalary» atty folklorlyq jınaqta ja­rııala­ǵan. Aıtystyń jalpy kólemi – 221 jol. Al aqyn Ú.Káribaev tapsyrǵan nusqanyń kólemi – 466 jol. 1946 jylǵy akademııalyq tomdyq­ta­ǵy nusqa joǵarydaǵy eki nusqadan kólem­direk, ıaǵnı 482 joldy quraıdy. Bul nusqa Jambyl óleńderiniń 1982, 1996, taǵy basqa jyldardaǵy jınaqtarynda azdaǵan redaksııalaýmen basylǵany bel­­gili. Atalǵan úsh aıtysty muqııat sa­lystyryp, baıqalǵan biraz aıyrym-bel­gilerdi saralap, oı qorytyp kórgen edik. Birinshi – 1946 jylǵy nusqada Jam­byldyń kezekti jaýabynda aıtylyp, baılyǵy sıpattalatyn Qudaımende, Quttyqseıit baılarǵa qatysty tustar qysqartylǵan. Atalǵan adamdar óz kezinde asa iri, bedeldi jandar bolǵa­ny belgili. Mundaǵy Quttyqseıit – Jam­byldy osy aıtysqa qatystyrýshy Qudaıbergen bolystyń ákesi. О́z kezeginde Qulmambettiń: «O, jazǵan, Alban baı ma, Dýlat baı ma?» deı kelip, Qasqaraýdaǵy О́tegen, О́tegenuly Nuraqan, Qanaı, Satybaldy, Estemes, Almaq, Salmaq, t.b. baılardy atap, olardyń malyn sanamalap, kósile jyrlaıtyn tusy Ú.Káribaev nusqasynda: «El baılyǵyn qaptatsam» dep elge telinip, basqa kezekke aýysyp ketken. Mysaly, 1931 jylǵy nusqada Jambyl: «Eshnárse qansha aıtqanmen aıta al­maısyń, Bultaryp men tur­ǵanda kete almaısyń. Qudaı­mende, Quttyqseıit jyl­qy­synyń, Shetine on kún júr­seń jete almaısyń», deıdi. 1946 jylǵy nusqada Jam­byl: «Eshnárse qansha aıt­qanmen aıta almaısyń, Bultaryp men turǵanda kete almaısyń. Adamdyqty aıt, erlikti aıt, batyrlyqty aıt, El birligin saqtaǵan tatýlyqty aıt...» dep oı túıgen. Ú.Káribaev nusqasynda uly jyraý: «Meniń de Qut­tyq­seıit baıym bar, Qaı­te­tuǵyn oıyń bar. Qalyń baıdy qaptatsam, Bolatyn áli-aq toıyń bar», degen eken. Ekinshi – 1946 jylǵy nusqada Jam­byldyń Botbaı rýynyń batyry Sypataı Álibekulyn (1781-1868) jyr­laýy maǵynalyq, mazmundyq turǵy­dan ózge nusqalardan oqshaý tur. Eki nusqada Sypataıdyń kól-kósir baı­lyǵy keńirek sıpattalǵan. Erligi men qaıyrymdylyǵyna basa mán berilip, «qaıyry qarashaǵa sondaı jaqsy», «erligi men jomarttyǵy elden asqan», «qaıyrymdy er» keıpinde kórsetedi. Ekinshi nusqada Jambyl: «Olaı deseń baraıyn kúnbatysta Sypataıǵa, Aıtpaı ony ketpeımin tegi jaıǵa. Jylqysynyń esebin adam bilmes, Málim shyǵar jalǵyz-aq bir qudaıǵa» deıdi. Osy joldar 1946 jylǵy nusqada: «Baraıyn endi aıańdap Sypataıǵa, Aıtpaı ony ketpeımin tegi jaıǵa. Uly júzdiń tiregi batyrym ǵoı, Bir bolmaǵan yǵaı men syǵaıyna. Qaıyry qarashaǵa sondaı jaqsy, Qandyrar sýsyndatyp qant pen shaıǵa», dep túıgen. Bul Ú.Káribaev nusqasynda:  «Baraıyn endi aıańdap Sypataıǵa, Bul Jambyl Sypany aıtpaı ketpes jaıǵa. Qaıyry qarashaǵa sondaı jaqsy, Qandyrar sýsyndatyp, qant pen shaıǵa», dep keledi. Úshinshi – Jambyldyń 1946 jylǵy shyǵarmalar jınaǵynyń túsiniktemesinde Medeý baıdyń esimin: «Bul meniń sózim emes», dep aldyryp tastaǵany jazylady. Sodan ba Medeý baıdyń aıtystaǵy aǵyl-tegil jyrlanatyn dáýleti kimge tıesili ekendigi belgisiz bop qalǵan. Mátindi úńile oqysaq Qyzyljar men Semeı, Tashkent pen Namangan, Ándijan men Marǵulan qalalarynda qaınaǵan iri saýda-sattyq, bazarmen qazaq saýdagerleriniń baılanysy burynǵydaı mal aıyrbasymen emes, aqshamen baǵalap úırenýi, sol kezdegi Almatynyń mádenı-áleýmettik ómiri men ekonomıkalyq jaǵdaıynyń jaqsara bastaǵanynan mol derek beredi. Jambyl shyǵarmalarynyń keıingi basylymdary 1940 jylǵy nusqaǵa negizdelgendikten aıtystyń osy bóligi táýelsizdikke deıin derlik qaıta basylmaǵan. Tek 1996 jylǵy jınaqty qurastyrýshylar onda aıtqan mándi málimetterdi eskerip, sırek qordaǵy Ú.Káribaev nusqasyn qosqan. Máselen, 1931 jylǵy nusqada Jambyl: «...Al­matyda baramyn Medeý baıǵa, Sondaı baıyń bar ma edi bar elińde? Almatydaı shárińe, On bes myń teńge tóktirip, Kók kúmbez úıdi saldyrǵan...» deıdi. Jyraý 1946 jylǵy nusqada: «Almatynyń sháhárinde, «Kók kúmbez» úıdi saldyrǵan, Qarasań kózdi taldyrǵan. Arǵy shetin aıtaıyn..» dese, Ú.Káribaev nusqasynda: «Almatyda aıańdap, Medeý baıǵa jeteıin. Par kelmes seniń baıyń Medeý baıǵa, Bul Jambyl Medeýdi aıtpaı ketpes jaıǵa», degen eken. Tórtinshi – S.Seıfýllın nusqasyndaǵy Baısalbaıdyń asta-tók jyrlanatyn baı­ly­ǵy 1946 jylǵy nusqalar­men Ú.Káribaev nusqala­ryn­da qysqaryp qalǵan eken. Mysaly: «Ekeıde shyqqan ozyp Baısalbaı-dy, Jyl­qy­sy óńkeı jorǵa taıpalmaı­dy», – deı kele: «Ańyryp ánime ańdar qalatuǵyn, (?) О́leńdi búıtip jyrshy aıta almaıtyn (?)», dep sholaq qaıyrylyp, baı­lyqqa qatyssyz basqa arnaǵa aýysyp ketken. Sol sekildi 1931 jylǵy nusqadaǵy Baıǵabat, Baıserke, Asylbek, Ospan sekildi iri baılardyń baılyǵy jyrlanatyn tustar aıtystyń ózge eki nusqasynda múlde joq. Jambyl men Qulmambet aıtysynyń úsh nusqasyn salystyra kelgende, 1931 jylǵy nusqada kezdesetin rý bedel­dileriniń esimi 1946 jylǵy nusqa­da qysqaryp qalǵany kózge aıqyn túsedi. Osynyń saldarynan aıtystyń ishki sabaq­tastyǵy men baılanysy buzy­lyp, júıesizdik, retsizdik oryn alǵan. Alǵashqy nusqa 1931 jyly Jambyl­dyń óz aýzynan jazylyp alynǵan­dyqtan, ózge nusqalardaǵydaı aıtý­shy, taratý­shylar qosqan basy artyq baıan­daýlar baı­qal­maıdy jáne kóleminiń sha­ǵyn­dyǵymen erekshelenedi. Jam­byl men Qul­mambet aıty­synyń 1931, 1940, 1946 jyl­ǵy jınaqtarda basyl­ǵan­ nusqalaryn kezinde professor S. Sadyrbaev teks­tologııalyq salys­tyra, taldaı kele keıingi eki nus­qa­lardaǵy keıbir sózderdiń qoldan ózgerti­l­genine, burmalanǵanyna basa nazar aýda­rady. Sondaı-aq, zertteýshi 1931 jyl­ǵy nusqanyń qýatty poetıkasyn, este­tı­kalyq ári men nárin atap kórsetedi. Jambyl men Qulmambet aıtys­ta­rynyń árqıly nusqalarynan baıqalǵan aıyrmashylyqtar men qaıshylyqty qysqartýlar – qurastyrýshylardyń qoǵamdyq-saıası ahýalǵa boısunǵan sha­rasyzdyǵy desek ádiletti bolady. Ekin­shi tustan resmı ıdeologııanyń Jam­byldy tek baı-baǵlandar men shendi-shekpendilerdi synap-mineýshi tulǵa jasaýǵa umtylǵan birjaqty kóz­qarasynyń «jemisi» bolýy bek múmkin. Jyr alybynyń tóńkeristen burynǵy shyǵarmalarynyń, ásirese, keń arnaly aıtystarynyń «eske túsken» keı­bir bólikterine tereń qarap, muqııat teks­tologııalyq tezden ótkizý – kún tárti­bindegi keleli másele dep bilemiz. Merýert SATYNBEK, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri. ALMATY.

 Jyr jolbarysy

Náziken ALPAMYSQYZY. Dara tur Daýylpaz jyr dabyl qaqqan, О́zegin qalyń qazaq jalyndatqan. Qýat bar – Jambyl syndy Jyr alyby, Jaý túgil ýaqytty da moıyndatqan. Maıtóbe óner tunǵan balýan qyr, Syıypty aqyndyqqa alýan syr. Serpilgen kókti tilip Jyr – jolbarys Bir ǵasyr asyp-tasqan Kerýen-jyr! Batyrlyq Aqyndyqpen órilipti, Tektilik Sóz saptaýdan kórinipti. Kógimen tasqyn shabyt shendeskende Jarqyldap jasyn jyrlar tógilipti. О́r Jambyl О́rtshe laýlap shabystarda, Aldyna jan salmaǵan aǵystarda Dem berip talaı aqyn, talaı batyr Almaǵan bir ǵasyrda jarys bar ma! Dara aqyn, Dana halqym – darhandarym, Laıyqty bir-birine jaısańdarym, Jyr Jambyl Qazaq rýhyn aspandatyp Myń jyldyq dańq syılaǵan Bar men baǵym.