Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy strategııalyq seriktestiktiń qazirgi damý baǵyty men perspektıvalary, sondaı-aq Eýrazııalyq keńistiktegi geosaıası úderister týraly saıasattanýshy Taır Nıgmanovpen suhbattastyq. Sarapshy eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryna toqtalyp, onyń ınstıtýsıonaldyq jáne praktıkalyq qyrlaryn taldady. Suhbat barysynda Qazaqstan men Túrkııa qatynastarynyń búgingi deńgeıi, saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń ósýi, ınvestısııalyq jobalar men logıstıkalyq ınfraqurylymnyń damýy keńinen sóz boldy. Sonymen qatar bilim berý, mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar jáne túrki ıntegrasııasynyń jańa formattary da nazardan tys qalmady. Sarapshy Eýrazııadaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi Kavkaz ben Taıaý Shyǵys faktorynyń mańyzyn erekshe atap ótip, Túrkııa men Qazaqstannyń óńirlik jáne jahandyq deńgeıdegi úılesimdi ustanymdaryn taldady. Sondaı-aq memleket basshylary deńgeıindegi jeke dıplomatııanyń róli men onyń ekijaqty qarym-qatynastarǵa áseri de jan-jaqty qarastyryldy.
− Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Rejep Taııp Erdoǵannyń saparyn ekijaqty yntymaqtastyqqa qýatty serpin bere alatyn tarıhı oqıǵa dep atady. Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qazirgi qatynastardyń deńgeıin shynymen de jańa strategııalyq seriktestik kezeńi dep aıtýǵa bola ma?
− Búgin qol qoıylǵan kelisimderdiń yqpalyn biz tek shamamen úsh-bes jyldan keıin ǵana naqty baǵalaı alamyz. Sondyqtan qazirgi kezeńniń qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtarǵa qanshalyqty saı keletinin dál qazir aıtý áli erte. Alaıda qalyptasqan quqyqtyq bazaǵa súıensek, Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynasty, sózsiz, eń jyly ári berik baılanystardyń biri retinde sıpattaýǵa bolady.
Eki el kóptegen baǵyt boıynsha yntymaqtastyq ornatqan. Túrkııa Qazaqstanǵa belsendi túrde ınvestısııa quıyp keledi, sondaı-aq memleketter arasyndaǵy saýda-sattyq deńgeıi de joǵary. Ásirese, naryq kólemi men Túrkııanyń Qazaqstannan geografııalyq qashyqtyǵyn eskersek, bul aıtarlyqtaı kórsetkish. Budan bólek, álemdegi geosaıası turaqsyzdyqqa, saýda soǵystaryna jáne jahandyq saýda men ekonomıkanyń baıaýlaýyna qaramastan, 2025 jyly eki el arasyndaǵy jalpy taýar aınalymyn arttyryp, ony shamamen 5,5 mıllıard dollarǵa deıin jetkizýge múmkindik týdy.
Sonymen qatar Túrkııa qazaqstandyq stýdentter úshin joǵary bilim alýǵa da, magıstratýra men doktorantýra aıasynda taǵylymdamadan ótýge de eń tanymal baǵyttardyń biri bolyp qala beredi. Buǵan qosa, Qazaqstanda túrik tili belsendi túrde oqytylyp, aǵylshyn tilinen keıingi eń suranysqa ıe shet tilderiniń qataryna engen.
Osylaısha, eki el arasyndaǵy qarym-qatynas shyn máninde strategııalyq deńgeıde damyp keledi. Sonymen qatar aýqymdy ári mańyzdy jobalar júzege asyrylyp jatyr. Sonyń ishinde eń aldymen Túrkııada quramyna kiretin Orta dáliz jobasyn atap ótýge bolady.
− Búgin eki eldiń kóshbasshylary Strategııalyq yntymaqtastyq jónindegi joǵary deńgeıli keńestiń altynshy otyrysyn da ótkizdi. Mundaı tetikter uzaq merzimdi jáne turaqty seriktestikti qalyptastyrýda qandaı ról atqarady?
− Keńester deńgeıindegi mundaı ózara is-qımyl formattary memleketaralyq qatynastardy ınstıtýsıonaldandyrý úshin óte mańyzdy. Jalpy alǵanda, bul − bizdiń óńir elderine tán ereksheliktiń biri. Túrkııa Ortalyq Azııa aımaǵyna resmı túrde kirmegenimen, memleket basshylary arasyndaǵy jeke qarym-qatynas elder arasyndaǵy yntymaqtastyqqa aıtarlyqtaı áser etedi.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Prezıdenti men Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan arasyndaǵy baılanys óte joǵary deńgeıde, al bul óz kezeginde eki memleket arasyndaǵy qarym-qatynastyń da jaqsy damýyna yqpal etip otyr. Negizinde, Qazaqstan men Túrkııa arasynda eshqashan aıtarlyqtaı kúrdeli máseleler bolǵan emes. Túrkııadaǵy ishki saıası jaǵdaı qandaı bolǵanyna qaramastan, ekijaqty qatynastar árdaıym turaqty ári dostyq sıpatta saqtalyp keledi.
Alaıda bolashaqta, aldaǵy ondaǵan jyldarǵa arnalǵan perspektıvada memleket basshylarynyń jeke baılanysyna ǵana táýeldi bolmaıtyn berik ınstıtýsıonaldyq kommýnıkasııa júıesin qalyptastyrý óte mańyzdy. Bul memleketterge túrli syn-qaterlerge ıkemdirek jaýap berýge jáne sheshimderdi jedelirek qabyldaýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan mundaı keńester men yntymaqtastyq tetikteri shynymen de asa mańyzdy ról atqarady.
− Sońǵy jyldary Qazaqstan men Túrkııa saýda, logıstıka, bilim berý, qorǵanys ónerkásibi jáne dıplomatııa salalaryndaǵy yntymaqtastyqty belsendi túrde keńeıtip keledi. Qaı baǵyttar eń joǵary strategııalyq áleýetke ıe?
− Joǵaryda atap ótkenimdeı, yntymaqtastyqtyń eń mańyzdy baǵyttarynyń biri − logıstıka salasy. Búgin Qazaqstan Prezıdentiniń qatysýymen ótken kezdesýde túrik kompanııalaryn elimizdiń teńiz ınfraqurylymyn damytýǵa belsendirek ınvestısııa salýǵa shaqyrý aıtyldy. Árıne, bul másele keshe ótken beıresmı kezdesýde de talqylanǵan bolýy múmkin.
Qazaqstan munaıǵa, gazǵa jáne shıkizattyq paıdaly qazbalar eksportyna táýeldilikti azaıtý maqsatynda erekshe nazar aýdaryp otyrǵan negizgi shıkizattyq emes baǵyttardyń biri.
Logıstıkadan bólek, bilim berý salasy da mańyzdy baǵyt retinde qarastyrylady. Joǵaryda aıtqanymdaı, Túrkııa qazaqstandyq stýdentter úshin eń tanymal baǵyttardyń biri sanalady. Alaıda sońǵy jyldary Qazaqstan, eń aldymen, joǵary bilim berý salasyndaǵy bilim berý qyzmetteriniń eksportyn damytýǵa da aıryqsha kóńil bólip keledi.
Qazirgi tańda elimizde jetekshi sheteldik ýnıversıtetterdiń, sonyń ishinde batystyq joǵary oqý oryndarynyń fılıaldary kóptep ashylyp jatyr. Árıne, Qazaqstan mundaı oqý oryndaryna múmkindiginshe kóbirek shetel azamattarynyń túsýine jáne sol arqyly el ekonomıkasynyń damýyna úles qosýyna múddeli. Osylaısha, bilim berý salasy da bolashaǵy zor baǵyttardyń biri bolyp qala beredi. Sonymen qatar bul salanyń barynsha ózin-ózi aqtaıtyn deńgeıge jetip, memlekettik granttarǵa táýeldiligi azaıǵany mańyzdy.
− Erteń Túrkistanda Túrki memleketteri uıymynyń beıresmı sammıti ótedi. Bul uıym bolashaqta Eýrazııadaǵy yqpaldy geosaıası jáne geoekonomıkalyq platformaǵa aınala ala ma?
− Bul suraqqa kóshe otyryp, ınstıtýsıonaldyq shekaralardyń aıqyn ekenin atap ótken jón. Joǵaryda aıtqanymdaı, Túrki memleketteri uıymyna múshe elder ártúrli ekonomıkalyq jáne saıası birlestikterge kiredi. Máselen, Qazaqstannan bólek EAEO-ǵa Qyrǵyzstan da múshe, al óńir memleketteri ártúrli áskerı-saıası formattarǵa qatysady. Mysaly, UQShU jáne NATO. О́z kezeginde О́zbekstan beıtarap, bloktan tys mártebege ıe. Soǵan qaramastan, bul alań sońǵy jyldary belsendi túrde damyp keledi. Sammıtter jylyna eki ret ótkiziledi: bir resmı jáne bir beıresmı. Bul qazirdiń ózinde qalyptasqan saıası dástúrge aınalǵan. Jalpy alǵanda, bul is-sharalarǵa úlken nazar aýdarylady. Bul uıymǵa degen senimniń joǵary ekenin kórsetedi. Onyń basty artyqshylyqtarynyń biri − ıkemdi format. Túrki memleketteri uıymy qatań shekteýlerge ıe emes jáne qatysýshy memleketterge qatań mindettemeler júktemeıdi. Dál osynyń arqasynda ol dıalog úshin qolaıly platformaǵa aınalyp, sońǵy jyldary halyqaralyq jaǵdaıdyń turaqsyzdyǵyna qaramastan, aıtarlyqtaı damý qarqynyn kórsetti.
− Búgingi álem kúrdeli geosaıası jiktelý kezeńin bastan ótkerip otyr. Qazaqstan men Túrkııa Eýrazııadaǵy turaqtylyq pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýda birlesip qandaı ról atqara alady?
− Eýrazııadaǵy yntymaqtastyqtyń turaqtylyǵyn nyǵaıtý, eń aldymen, Kavkaz máselesine kelip tireledi. Meniń oıymsha, Túrkııa da, Qazaqstan da Kavkazdaǵy jaǵdaıdyń turaqty bolǵanyna, taýarlardyń kedergisiz tasymaldanýyna jáne Zangezýr dálizi sııaqty logıstıkalyq baǵyttardyń damýyna múddeli. Árıne, ótken jyly mańyzdy jańalyqtardyń biri retinde on jylda alǵash ret Qazaqstan bıdaıynyń partııasy Armenııaǵa jetkizilgeni týraly aqparat paıda boldy. Túrkııa Ázerbaıjan men Armenııa arasyndaǵy qatynastarda, sondaı-aq jalpy Ońtústik Kavkaz aımaǵynda mańyzdy ári yqpaldy oıynshy bolyp qalady. Bul baǵyttaǵy baılanystardy damytý bizdiń ortaq múddemiz jáne osy turǵyda bizdiń ustanymdarymyz kóp jaǵdaıda sáıkes keledi.
Sonymen qatar Túrkııa Taıaý Shyǵystaǵy mańyzdy oıynshylardyń biri jáne ol óńirmen tikeleı shektesedi. Qazaqstan, óz kezeginde, Taıaý Shyǵysta beıbit jaǵdaıdyń saqtalýyna múddeli. Keıbir máseleler boıynsha ustanymdarymyz ártúrli bolýy múmkin bolǵanymen, jalpy alǵanda Túrkııanyń pikirin bul óńirge qatysty máselelerde, ásirese Izraıl men Palestınaǵa qatysty jaǵdaılarda, sondaı-aq Sırııa, Irak jáne basqa da elder boıynsha elemeýge bolmaıdy. Sondyqtan elderimiz arasyndaǵy dıalogty úzdiksiz jalǵastyrý, bir-birimizdiń ustanymdarymyz ben pikirlerimizdi eskerý óte mańyzdy.
− Qasym-Jomart Toqaev pen Rejep Taııp Erdoǵannyń ekijaqty qatynastardy nyǵaıtýdaǵy jeke rólin qalaı baǵalaısyz?
− Halyqaralyq qatynastardaǵy jeke ról bizdiń óńirge tán erekshelik. Munda memleketaralyq yntymaqtastyqtyń damýyna jeke baılanystardyń yqpaly óte joǵary. Bul ásirese memlekettik nagradalar tapsyrý sııaqty sımvoldyq dıplomatııalyq qadamdar arqyly da aıqyn kórinedi. Mysaly, búgin Rejep Taııp Erdoǵan ordenmen marapattaldy. Árıne, bizdiń kóshbasshylar arasynda óte jaqsy qarym-qatynas qalyptasqan. Qazaqstan Túrkııanyń syrtqy saıası bastamalaryn qoldaıdy, al Túrkııa óz kezeginde Qazaqstannyń dıplomatııalyq bastamalaryn qoldaıdy. Bir aı buryn tıisti sammıt ótken bolatyn, bul da ózara is-qımyldyń joǵary deńgeıin kórsetedi. Kóshbasshylar deńgeıindegi mundaı baılanys ózara senim men qurmettiń qalyptasýyna, sondaı-aq teń dárejede dıalog júrgizýge yqpal etedi. Bul qazirgi kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıda erekshe mańyzdy.
− Áńgimeńizge raqmet!