Sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt dáýirinde memleketterdiń básekege qabilettiligi jańa deńgeıde aıqyndala bastady. Qazaqstan da bul úderisten shet qalmaı, ekonomıkany jańǵyrtý men tehnologııalyq serpiliske basymdyq berip otyr. Osy baǵyttaǵy strategııalyq qadamdar, múmkindikter men syn-qaterler týraly biz S.Amanjolov atyndaǵy ShQÝ-dyń JI jáne sıfrlandyrý departamentiniń dırektory Dildebaı Balǵynmen suhbattastyq.
Sarapshynyń aıtýynsha, búgingi tańda jasandy ıntellekt tek tehnologııalyq trend emes, eldiń bolashaq ekonomıkalyq modelin aıqyndaıtyn negizgi faktorǵa aınalyp otyr. Qazaqstan úshin bul – shıkizatqa táýeldilikten arylyp, jahandyq sıfrlyq keńistikte óz ornyn tabýǵa berilgen tarıhı múmkindik. Sonymen qatar sıfrlandyrý memlekettik basqarý sapasyn arttyryp, qoǵamdaǵy ashyqtyq pen tıimdilikti qamtamasyz etedi.
Áńgime barysynda derekterdi basqarý, sıfrlyq teńge, kıberqaýipsizdik jáne «derekterdi óńdeý ortalyqtarynyń alqaby» sııaqty iri bastamalardyń mańyzy keńinen talqylandy. Sondaı-aq otandyq IT-sektordyń áleýeti men Qazaqstannyń «sıfrlyq hab» bolý perspektıvasy da nazardan tys qalmady.
– Qazaqstan zamanaýı sıfrlyq memleketke aınalý úshin qandaı qadamdar jasap jatyr?
– Qazaqstan sıfrlyq ekojúıeni júıeli túrde qalyptastyryp keledi: 2029 jylǵa deıingi JI damytý tujyrymdamasy qabyldandy, elektrondyq memlekettik qyzmetter belsendi enip jatyr, JI retteýge arnalǵan normatıvtik-quqyqtyq baza quryldy. Joǵary mektep deńgeıinde de, bizdiń ýnıversıtette de kadr daıarlaıtyn jáne qoldanbaly zertteýler júrgizetin mamandandyrylǵan qurylymdar ashylyp jatyr. Sıfrlyq transformasııa – bul bir rettik joba emes, memleket, bıznes jáne ǵylymnyń birlesken júıeli jumysy.
Jasandy ıntellekt: Qazaqstanda 50 myń adam jumyssyz qalýy múmkin
– JI damytý Qazaqstan úshin jáne jahandyq ekonomıka úshin qandaı ról atqarady?
– Jasandy ıntellekt – jańartylatyn jańa munaı. Qazaqstan úshin bul – ekonomıkany ártaraptandyrý, shıkizatqa táýeldilikten arylý jáne jahandyq tehnologııalyq tizbekterde laıyqty oryn alý múmkindigi. Jahandyq masshtabta JI logıstıkany, medısınany, bilimdi, qarjyny ózgertip jatyr. Búgin osy salaǵa ınvestısııa salǵan elder erteń oıyn erejelerin anyqtaıdy. Iri tehnologııalyq derjavalar arasynda qolaıly geografııalyq ornalasqan Qazaqstannyń óńirlik kóshbasshyǵa aınalýǵa naqty múmkindigi bar.
– Prezıdenttiń «Memlekettik derekterdiń biryńǵaı júıesinsiz JI tıimsiz bolyp qalady» degen ustanymyn qoldaısyz ba?
– Tolyǵymen qoldaımyn. Derekter – JI úshin otyn. Bytyrańqy, úılesimsiz derekter bazasy kez kelgen algorıtmdi soqyr etedi. Memlekettik derekterdiń biryńǵaı júıesi – bul jaı ǵana tehnıkalyq sheshim emes, eldi aqyldy basqarýdyń irgetasy. Onsyz JI júıeli nátıje qajet jerde tek jergilikti nátıjeler beredi. Prezıdent basymdyqty dál anyqtady.
– Sıfrlandyrý – zaman talaby. Sıfrlyq teńge bastamasyn qalaı baǵalaısyz?
– Sıfrlandyrý endi tańdaý emes, qajettilik. Sıfrlyq teńge – osy baǵyttaǵy zańdy qadam. Bıýdjettik shyǵystardyń ashyqtyǵy, tranzaksııalyq shyǵyndardyń qysqarýy, sybaılas jemqorlyq táýekelderiniń tómendeýi – bulardyń barlyǵy baǵalaýǵa kelmeıtin naqty artyqshylyqtar. Maqsatty shyǵystardyń ashyqtyǵy ásirese mańyzdy: árbir tranzaksııa qadaǵalanǵan kezde memleket barlyq deńgeıde esep beredi. Bul qarjyny basqarý mádenıetin túbegeıli ózgertedi.
Álemde jasandy ıntellektini qoldaný qarqyny artyp keledi: Qazaqstan qaı orynda?
– «Derekterdi óńdeý ortalyqtarynyń alqaby» jobasy qandaı perspektıvalar ashady?
– Bul – strategııalyq turǵydan durys sheshim. Qazaqstanda DOO-ny damytý úshin birneshe básekelestik artyqshylyq bar: salystyrmaly túrde arzan elektr energııasy, salqyndatý shyǵyndaryn tómendetetin sýyq klımat jáne Eýrazııa keńistigindegi ortalyq ornalasýy. «DOO alqaby» tek qazaqstandyq emes, búkil óńirlik sıfrlyq ekonomıka úshin ınfrakurylymdyq qańqa jasaıdy. Bul – jańa jumys oryndary, salyqtar, tehnologııalyq transfer jáne derekterge naqty egemendik beredi degen sóz.
– Qazaqstandyq IT-kompanııalardyń áleýetin qalaı baǵalaısyz? Bul sektor sheteldik ınvestorlar úshin qanshalyqty qyzyqty?
– Qazaqstandyq IT-kompanııalar áserli ósý qarqynyn kórsetip keledi. Kaspi sııaqty ónimder halyqaralyq deńgeıge shyǵyp, munda básekege qabiletti sheshimder jasaı alatynymyzdy dáleldedi. Sheteldik ınvestorlar úshin Qazaqstan birneshe faktordyń úılesimimen tartymdy: ósip kele jatqan ishki naryq, bilikti kadrlar jáne saıası turaqtylyq. Qazirgi mindet – osy tájirıbeni keńeıtý, jahandyq deńgeıde básekelese alatyn chempıon kompanııalardyń sanyn arttyrý.
– Kıberqaýipsizdik standarttaryn engizý qanshalyqty qajet? Konstıtýsııada jeke derekterdi qorǵaýdyń bekitilýi neni bildiredi?
– Kıberqaýipsizdik kez kelgen tehnologııalyq sheshimniń arhıtektýrasyna bastan-aıaq enýi kerek – bul «security by design» qaǵıdaty. Olqylyqtardy keıin jamaý – qymbat ári qaýipti. Konstıtýsııada jeke derekterdi qorǵaýdyń bekitilýi – bul azamattarǵa da, halyqaralyq seriktesterge de berilgen naqty sıgnal: Qazaqstan adam quqyqtaryn tehnologııalarǵa qurban etpeıtin sıfrlyq memleket quryp jatyr. Bul – sıfrlyq ortadaǵy senimniń irgetasy.
– Qazaqstan mamandar men ınvestısııalardy tartý úshin qolaıly orta qalyptastyryp jatyr. Bul týraly ne oılaısyz?
– JI salasyndaǵy talanttar úshin báseke búginde jahandyq sıpatqa ıe. Qazaqstan salyqtyq jeńildikter, tehnoparkter, jeńildetilgen vızalyq rejımder arqyly tartymdy jaǵdaılar jasap otyr – bul durys baǵyt. Biraq óz mamandarymyzdy ustap qalý da mańyzdy. Ýnıversıtetter munda sheshýshi ról atqarady – jastar shetelden múmkindik izdemeı, otanynda ózin taba alatyn orta qalyptastyramyz. S.Amanjolov atyndaǵy ShQÝ osy baǵytta belsendi jumys istep jatyr.
Ispanııada La Lıga tóreshileriniń jumysyn jasandy ıntellekt baǵalaıdy
– Qazaqstandy «sıfrlyq habqa» aınaldyrý qanshalyqty ambısııaly jáne shynaıy sheshim?
– Ambısııaly sheshim ekeni ras. Biraq men muny shynaıy emes dep aıtpas edim. Qazaqstanda bári bar: saıası basshylyqtyń erki, resýrstar, geografııalyq ornalasý jáne tehnologııaǵa baǵyttalǵan jas urpaq. Árıne, báseke joǵary – Sıngapýr, BAÁ, Polsha osy mártebe úshin belsendi kúresip jatyr. Sondyqtan jyldam ári júıeli áreket etý mańyzdy. «Sıfrlyq hab» – bul jaı ǵana ınfrakurylym emes, úlken ekojúıe. Onyń qurylysy qazirdiń ózinde júrip jatyr.
– Áńgimeńizge raqmet!