Taǵy bir oqý jyly aıaqtaldy. Resmı derekterge súıensek, ýnıversıtet túlekteriniń 40%-y mamandyq boıynsha jumys istemeıdi eken. Atalǵan kórsetkish – mamandyq tańdaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin taǵy bir márte eske salady. Túlekter nege qatelesedi? Tańdalǵan mamandyqtyń ózińe sáıkes kelmeıtinin ýaqytynda qalaı ańǵarýǵa bolady? Osy jáne ózge de ózekti saýaldar tóńireginde Halyqaralyq baǵyt-baǵdar berýshiler birlestiginiń múshesi, proforıentolog Dınara Ospanovamen áńgimelesken edik, dep jazady Egemen.kz.
Proforıentologtyń aıtýynsha, mamandyqty naqty tańdaıtyn kezeńde kóptegen oqýshy asyǵys sheshim qabyldap jatady, eń jıi kezdesetin qatelik – mamandyqty óz qalaýymen emes, syrtqy faktorlarǵa qarap tańdaý.
«Túlekterdiń keıbiri grant kóp bólinetin salaǵa barady, endi biri ata-anasynyń nemese dostarynyń keńesine súıenedi. Keı jaǵdaıda oqýshylar mamandyqtyń ataýyna qyzyǵady, biraq onyń ishki mazmunyn tolyq zerttemeıdi. Bolashaqta qandaı jumys atqaratynyn, sol salaǵa qandaı qabilet qajet ekenin oılana bermeıdi. Saldarynan oqý barysynda tańdaýy ózine sáıkes kelmeıtinin túsinip jatady», dedi Dınara Ospanova.
Proforıentologtyń sózinshe, taǵy bir másele – túlekter óz qabileti men qyzyǵýshylyǵyn naqty bilmeıdi. Mysaly, jan dúnıesi gýmanıtarlyq baǵytqa buryp turǵan jasóspirim qoǵamdaǵy «trendke» ilesip, suranysy joǵary tehnıkalyq mamandyqqa qujat tapsyrady. Nátıjesinde, ózine jat, esh unamaıtyn salada júrip, ishki motıvasııasyn joǵaltady.
«Sondyqtan mamandyq tańdaǵanda tek qazirgi trendke emes, adamnyń ózine ne jaqyn, qabileti soǵan sáıkese me degendi uǵyný mańyzdy. Sonymen qatar mamandyqtyń bolashaqtaǵy damý múmkindigin, eńbek naryǵyndaǵy suranysty jáne jeke qabiletti eskerip qaraý qajet», dedi D. Ospanova.
Dınara Tóleýqyzy ata-ananyń qalaýy men balanyń qyzyǵýshylyǵynyń sáıkes kelmeýi – mamandyq tańdaýǵa tikeleı áser etetin másele ekenin atap ótti.
«Kóbine oqýshy ata-anasynyń pikirine kónedi. Biraq ishki qalaýy eskerilmegendikten, keıin oqý barysynda qyzyǵýshylyǵy tómendeıdi nemese mamandyqty tolyq meńgerýge qulyqsyzdyq tanytýy múmkin. Mundaı jaǵdaı adamnyń kásibı jolyna da uzaq ýaqyt áser etedi. О́ıtkeni ózine jaqyn emes salany oqý jáne keıin sol salada jumys isteý qosymsha qıyndyq týǵyzady», dedi proforıentolog.
Mamandardyń pikirinshe, bul máseleni júıeli túrde azaıtý úshin mektep qabyrǵasyndaǵy kásibı baǵdar berý jumysyn sapaly uıymdastyrý qajet. Eger bilim berý mekemelerinde oqýshylardyń jeke qabiletin naqty baǵalaýǵa jaǵdaı jasalyp, mamandyqtardyń naryqtaǵy bolashaǵy men erekshelikteri turaqty túsindirilse, túlekterdiń tańdaýy da barynsha sanaly sıpat almaq. Sonymen qatar bul úderiske ata-analardy da tartýdyń mańyzy zor. Otbasy tarapynan qoldaý kórsetý barysynda mamandyqtyń qoǵamdaǵy bedeline (tanymaldylyǵyna) emes, jasóspirimniń naqty ıkemdiligi men áleýetine basymdyq berilgeni jón.
Qoǵamǵa proforıentologtar óte qajet - Dınara Tóleýqyzy
Maman kásibı is-tájirıbesinde kezdesken osyndaı mysaldardyń birine toqtaldy.
«Jazdyń ortasynda onlaın keńeske Almaty qalasynan 10 synyp oqýshysy anasymen birge jazyldy. Keńes kezinde baǵyty anyqtaldy. Nátıjemen anasy keliskisi kelmedi. UBT daıyndyǵyn ótkizetin ortalyqqa balasyn qorytyndymen janaspaıtyn baǵyt boıynsha tirkepti, olar bir jyl boıy daıyndaǵan. Al 11-synypta ortalyqta baqylaý testterin tapsyrǵan kezde nátıjesi tómen bolǵan. Anasy balanyń sabaq oqýǵa zaýqy joqtyǵyn, motıvasııanyń bolmaı turǵanyn aıtyp, taǵy bir márte kómek surady. Taǵy bir keńes ótkizdik. Alǵashqy keńeste usynylǵan baǵyt qaıtalandy. Ata-anasy qatty tańyrqady», dedi ol.
Sol ata-ana óz taraptarynan qate ketkenin túsinip, keshirim surap, oqýshyny dereý durys tańdalǵan baǵyt boıynsha daıyndyqqa bergen eken.
«Daıyndyq barysynda oqýshynyń kóńil-kúıi durystalyp, daıarlyq jumystary da oń nátıje kórsetip jatqanyn habarlaǵan anasy qýanyshyn sózben aıtyp jetkize almady. Durys baǵyt boıynsha daıyndyǵy ýaqtyly jalǵasýy arqasynda oqýshymyz Ulttyq biryńǵaı testin oıdaǵydaı tapsyryp, sátimen grantqa túsip ketti.
Keńesimizge júgingen osyndaı oqýshylarymyzdyń keleshek mamandyǵyn durys tańdap, qalaǵan oqýyna túsip ketkenin estigende ózim de qatty qýanyp, baqytty kúıge túsemin», deıdi proforıentolog Dınara Ospanova.
Osy tusta aıta keteıik, mundaı jaǵdaılar birnárseni naqty kórsetedi. Iаǵnı, balaǵa durys kásibı baǵdar berilse, ol óz qabiletine sáıkes joldy taba alady jáne ata-anasy da dáleldenip zerttelgen aqparat arqyly durys sheshim qabyldaýǵa beıim bolady. Nátıjesinde stýdent te, otbasy da jáne qoǵam da utady.
Mamandyq tańdaý: Túlekter neni eskerýi kerek?
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, kóptegen stýdent oqý barysynda tańdaǵan mamandyǵy ózine sáıkes kelmeıtinin uǵynyp jatady. Proforıentologtyń aıtýynsha, bul – qalypty jaǵdaı. О́ıtkeni mektepti aıaqtaǵan túlekter keleshek kásibin erte jasynda tańdaıdy, al ýaqyt óte kele qyzyǵýshylyǵy men qabileti ózgerýi múmkin.
«Eń aldymen, stýdent ózine naqty suraq qoıyp, máseleniń sebebin anyqtaýy qajet. Keı jaǵdaıda mamandyq emes, oqý júktemesi, belgili bir pánderdiń qıyndyǵy nemese psıhologııalyq qysym áser etýi múmkin. Al eger salanyń ózi qyzyqtyrmasa, onda bul – mańyzdy belgi», dedi Dınara Tóleýqyzy.
Onyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıda stýdentke basqa baǵyttardy zerttep kórgen jón. Qazirgi ýnıversıtetterde qosymsha mamandaný, elective pánder, minor baǵdarlamalary jáne akademııalyq mobıldik múmkindikteri qarastyrylǵan, bul – stýdentke óz qyzyǵýshylyǵyn anyqtaýǵa septesedi. Sonymen qatar teorııa men praktıkanyń aıyrmashylyǵyn da eskerý mańyzdy. Keıde stýdentke oqý úderisi unamaýy múmkin, alaıda mamandyq boıynsha jumys tájirıbesi qyzyqty bolýy yqtımal. Sondyqtan eńbek tájirıbesinen ótý, eriktilik jobalarǵa qatysý nemese part-time jumys istep kórý paıdaly.
«Eger stýdent ózine basqa baǵyt jaqyn ekenin naqty túsinse, mamandyq aýystyrýdan qoryqpaýy kerek. Bul – qatelik emes, kásibı turǵyda ózin izdeý úderisi. Unamaıtyn salada uzaq jyl jumys istegennen góri, ýaqytynda durys sheshim qabyldaý áldeqaıda tıimdi. Eń bastysy – stýdent qoǵamnyń nemese aınalasynyń qysymymen emes, óziniń qyzyǵýshylyǵy men qabiletine súıene otyryp sheshim qabyldaýy qajet», dep túıindedi Halyqaralyq baǵyt-baǵdar berýshiler birlestiginiń múshesi, proforıentolog Dınara Ospanova.