Bas qalanyń týǵan kúni qurmetine Beıbitshilik jáne kelisim saraıy aldyndaǵy ashyq alańda saltanat qurǵan Djýzeppe Verdıdiń álemge áıgili «Aıda» operasyn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev kelip tamashalady. Jańa qoıylym sáýlet óneri týyndysymen ózara mazmundyq ári kórkemdik jaǵynan úılesim tabýy arqyly elorda toıy tartýyna laıyq naǵyz merekelik sharaǵa aınaldy.
Jobany júzege asyrǵan reseılik rejısser Iýrıı Aleksandrovtyń ashyq aspan astyndaǵy qoıylymy, árıne, «Astana Opera» jáne Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrlaryndaǵy bastapqy úlgilerden soqpaǵy soqtaly, shoqtyǵy erek bolatyn sebebi, Pıramıda úlgisinde boı kótergen sáýlet óneri týyndysy men álemdik sahnalyq dúnıeni biriktirip, ortaq ıdeıaǵa baǵyndyra alýynda, Dj. Verdı operasynyń kóne úlgileri ornyqqan jaısań bıikten shyńy men shyraıy alasa soqpaıtyn aýqymdy keńistikke shyǵara alýynda. Ádette, álemdik klassıkalyq operalardy jańǵyrtyp qoıý, kórermen sanasyna ábden sińisip, tolysqan úlgini ózgertý, tyńnan tosyn syılar engizýge áreket etý kóp jaǵdaıda móldiregen tunyqty orynsyz oımen, jón-josyqsyz qospamen buzyp alyp jatatyn qaýipti qadamǵa jatady. Al, Iý.Aleksandrov batyldyǵy, sol kemshilikterge urynbaı, eski men jańanyń zańyn qıystyryp, kóshti perǵaýyn qumynan qazaq dalasynyń jazyq ta jasyl qyratyna alyp shyǵa bilýinde. Buryn-sońdy bizde belgili bir nysannyń maǵynalyq pishimin sahnalyq týyndyǵa qyzmet etkizý arqyly onyń tynys-tirshiligin tarıhtyń taǵylymdy paraǵymen, ótkenniń ólsheýsiz qundylyǵymen baıytý bolǵan emes. Bul rette árıne, operalyq joba qazaq topyraǵynda ómir súrgen ótken ǵasyrlardaǵy dala teatrlarynyń zamanaýı beınede kókteı túleýi sııaqty, tartylǵan araldyń túbinen tirshilik kózi qaıta jyltyrap kóringendeı áser túıdirýi múmkin. Biraq baı dekorasııa, álemdik tájirıbelerge ıek artylǵan óner, halyqaralyq teatr sheberleriniń qatysýy, hor, balet, vokal, mýzyka óneriniń birigý sıntezi, kúrdeli partııalardyń sımfonııalyq orkestr súıemeldeýimen shyrqalýy, alýan naqyshty kostıýmder, zal men sahnany bir-birimen baılanystyrý, jaqyndastyrý úrdisi jáne osynyń báriniń bir mezgilde birdeı kórinis tabýy bul spektakldiń jańashyldyǵyna, zamana únimen úndestigine shúbá keltirmeıdi. Jobany uıymdastyrýshylardyń eren qol jetkizgen tabysy degende, mine, osy jaǵdaılardyń aldymen alǵa tartylýy zańdy.
Jurt tarıhtan bul shyǵarmany Mysyr úkimeti 1868 jyly Sýes kanalynyń qazylyp bitýine baılanysty Verdıge tapsyrys berý arqyly jazdyrǵanyn biledi. Mysyrlyqtar ol úshin qomaqty qurmet kórsetýge peıildi ekenin uǵa tura kompozıtordyń tapsyrmany oryndaýdan alǵashqyda bas tartqany da zertteýshiler eńbeginen málim. Tek arada eki jyl ótkennen keıin Fransýa Ogıýst Ferdınan Marıettiń qoljazbasymen tanysqan Verdı aıaq astynan kelisimdi oryndaıtynyn jetkizgen kórinedi. Lıbrettony jazýshy oqıǵaǵa ejelgi Egıpet perǵaýyndarynyń Efıopııa elimen arasyndaǵy kóp jyldarǵa sozylǵan aıaýsyz shaıqasy jaıly papırýsqa jazylǵan málimetterdi ózek etedi. Sol sebepti de «Aıda» operasy adamzat balasynyń qaster tutatyn eń qundy adamı sezimderin baıandaýymen búkil órkenıetke ortaq izgilik polotnosy bolyp tabylady. Jaýjúrek jaýynger, Mysyr eliniń qaharman qolbasshysy Radames pen efıopııalyq kúń Aıda arýdyń arasyndaǵy mahabbat hıkaıasy osyndaı qoǵamda dúnıeden ótken Láıli men Májnún, Tahır men Zýhra, Qyz Jibek pen Tólegen, Qozy men Baıan tragedııasyna bara-bar kirshiksiz sezimniń, adaldyq pen mahabbattyń dastany edi. Búkil adamzat rýhanııatyna ortaq mundaı muńly kúıler júrekke jikshildik pen jıirkenishtiń opa taptyrmas qıyndyǵyn qynjyla jyrlap, ezile tógip keledi. Perǵaýyn qyzy men altyn taqtan bas tartqan qaharman Radamestiń, otanyna qashý múmkindigi bola tura súıiktisimen birge ólýdi murat tutqan ójet qyzdyń erligi qazaq sahnasymen etene juǵysyp kete barýynyń bir tini halyqtyq shyǵarma arqaýyndaǵy osyndaı uqsastyqtarynda, taǵdyrlastyǵynda jatsa kerek. Kishigirim qyzǵylyqty oqıǵalardan bastaý alatyn opera tarıhynyń kúni búginge deıin qundylyǵyn joǵaltpaı, el men eldiń, halyq pen halyqtyń arasyndaǵy altyn kópirge aınalyp ketýiniń ózinde aıtarlyqtaı úlken mán bar ekenin shyǵarmanyń jumsaq úni men juǵymdy áýeni minsiz aıǵaqtaıdy.
«Aıda» operasy qarama-qaıshylyqtarǵa toly kúrdeli drama bolyp tabylady. Oqıǵa Memfıs pen Fıvada qudiretti perǵaýyndar kezeńinde órbıdi. Joǵarǵy abyz Ramfıs saraı kúzetiniń basshysy Radameske qudaı-ana Izıda oǵan Mysyr áskerin basqaratyn qolbasshynyń atyn ataǵanyn habarlaıdy. Ramfıs bul esimdi jetkizýge asyǵady.
Bárinen ońasha qalǵan sátte Radames qudaı-ananyń ózin tańdaýynan úmitti. Solaı bola tura jas jaýynger ataq-dańq týraly, bárinen buryn ózi qumarta súıetin efıopııalyq kúń – Aıdany armandaıdy. Perǵaýynnyń qyzy Amnerıs odan kóz almaı, ózine qarsylasy baryn ańǵarady. Aıda men Radamestiń qatar tolqýy Amnerıstiń kúdigin shyndyqqa aınaldyra bastaıdy...Qyzmetshiler Amnerısti Radamestiń qurmetine oraı ótkiziletin saltanatty rásimge daıyndap jatyr. Qaıǵyǵa batqan Aıda keledi: efıoptar áskeri oısyraı jeńilgen. Zulym Amnerıs onyń qaıǵysyn bóliskendeı keıip tanytady. Radames pen kúńniń mahabbatyna oraı kúdigin tekserý úshin ol oǵan Radamestiń shaıqas kezinde kenet qaza tapqanyn habarlaıdy. О́ziniń baqtalasy kúzetshi kúń ekenine ábden kózi jetken Amnerıs yzadan jarylardaı kúıde baqytsyz qyzdy jalǵyz qaldyryp, shyǵyp ketedi.
...Fıvadaǵy perǵaýyn saraıynyń alańy. Halyq perǵaýyndy qarsy alady. Munda óziniń qyzmetshilerin sońynan ertip Amnerıs keledi, olardyń ishinde Aıda bar. Halyq perǵaýynǵa, patsha qyzy men abyz Ramfıske madaq aıtýda. Alańǵa salt attylaryn ertip, soǵys arbasy ústinde Radames shyǵady. Osy jerde aıta ketetin jaıt, mysaly, teatr sahnasynda mundaı sátterdi nanymdy jetkizýdiń eshqandaı múmkindigi joq. Bular astarly maǵynada, rejısserdiń sheshimi men tapqyrlyǵyna oraı árqalaı kórinis taýyp jatady. Al, ashyq aspan astyndaǵy myna qoıylymnyń eń basty ereksheliginiń biri – spektaklge aq boz at mingen sarbazdar qatysty. Olar zaldyń ortasyn qaq jaryp shyǵa kelgende, jurt kútpegen tosyn syıǵa rızashylyq bildirdi. Arbasynan almas júzdi qylyshyn jarqyratyp Radames tústi. Oǵan jeńimpaz qolbasshynyń táji kıgiziledi.
Radames efıopııalyq tutqyndardy alyp kelýge buıryq beredi. Aıda olardyń arasynan qarapaıym jaýyngerdiń kıimin kıgen, ákesi – Efıopııa patshasy Amonasrony tanı ketedi. Tutqyn perǵaýynnan raqymshylyq jasaýdy ótinedi. Mysyr halqy osy oıda bolǵanmen, Ramfıs pen abyzdar perǵaýyndy jaýǵa aıaýshylyq bildirmeýge úndeıdi. Sol ýaqytta áńgimege Radames aralasyp, jeńilgen efıopııalyqtarǵa ólim jazasyn kespeı, bastaryna bostandyq berýdi suraıdy. Perǵaýyn onyń tilegin oryndaýǵa daıyn, alaıda Ramfıs usynǵan shartty aıtady: tutqyndardyń bostandyǵy úshin Aıda ákesimen birge osynda máńgi qalýlary kerek.
Mereke óziniń shyrqaý shyńyna jetedi. Perǵaýyn qyzy Amnerıstiń qolyn Radameske usynyp, onyń bolashaq Mysyr taǵynyń ıegeri bolyp qalaryna senimdi. Halyqtyń kóńil-kúıi kóterińki. Sahnalyq týyndynyń sońyndaǵy osynaý qýanysh pen shat-shadyman sátti jetkizýde rejısser sheshimi kórermenge tamasha áser qaldyrdy. Astana aspany otshashýǵa toldy. Juldyzdar jarqylyna kóz qaryǵady. Aıta ketý kerek, dekorasııalar esimi elge máshhúr rejısser Franko Dzeffırellı úlgisi boıynsha jasalǵan. «Mundaı qoıylymdy buryn-sońdy kórgen emespiz, myna spektakl elorda kúnine laıyqty tartý boldy», – deıdi joba týraly oılaryn bólisken kórermender.
–«Aıda» operasy – arada 140 jyldan astam ýaqyt ótse de, óziniń keremet daýysyn saqtap qala alǵan birden-bir iri týyndy. Shamamen oǵan 300-ge jýyq sahna sańlaǵy qatysty. Qoıylymǵa arnalǵan dekorasııalar Italııa ssenografy jáne rejısseri F.Dzeffırellıdiń eskızi boıynsha jasalǵan. Jobaǵa Bolgarııadan tenor Kamen Chanev (Radames) pen Armenııanyń halyq ártisi Barseg Týmanıannyń (Ramfıs) arnaıy shaqyrylýy, «Astana Opera» teatrynyń jetekshi solısi Jupar Ǵabdýllınanyń (Aıda), Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri Dına Hamzına (perǵaýyn qyzy Amnerıs) men Talǵat Musabaevtyń (Amonasro), dırıjer Abzal Muhıtdınovtyń, sondaı-aq, balet ártisteri Dıana Batyrova men Eldar Sársenbaevtyń (jabaıylar juby) qatysýy operanyń oıdaǵydaı qoıylýyna aıtarlyqtaı septigin tıgizdi», – deıdi rejısser jýrnalısterge bergen suhbatynda. «Open Air» pishimindegi sahnalyq jobany qoıýǵa arnalǵan jalpy salmaǵy 40 tonna bolatyn dekorasııa Italııadan Qazaqstanǵa 24 júk kóligimen arnaıy jetkizilipti. Qoıylymǵa 300 ártis qatyssa, basqa da túrli maqsattarǵa jegilgen qyzmetkerlerdiń sany sol shamaǵa jýyqtap qalatynyn bildik. Tipti, Qarýly Kúshter sarbazdarynyń Perǵaýyn áskeri men efıopııalyq sardarlardyń rólderin somdaýǵa jumyldyrylýynyń ózi buryn adam estimegen jańalyq der edik. Al, spektakl ashyq aspan astynda ótip otyrǵandyqtan, kórermen sany da ájeptáýir molyraq, kádýilgi teatr zaldaryndaǵy jaǵdaıǵa qaraǵanda kórýshilerge áldeqaıda kóp múmkindik týǵyzylǵan tárizdi.
– «Aıda» operasyndaǵy Aıda beınesi meniń janyma etene jaqyn. Bul – vokaldyq-tehnıkalyq jaǵynan kez kelgen ánshiniń oń jambasyna kele bermeıtin qıyn da kúrdeli opera, – deıdi «Astana Opera» teatrynyń jetekshi solısi Jupar Ǵabdýllına. Italııalyq sýretshi, prodıýser, rejısser, ssenarıst, eki dúrkin «Oskar» syılyǵynyń ıegeri Franko Dzeffırellı: «Astana Opera» teatrynda saltanat qurǵan qoıylymǵa oraı: «Jas ereksheligime, aýa raıynyń qolaısyzdyǵy men joldyń uzaqtyǵyna baılanysty tusaýkeserge bara almaıtynym qandaı ókinishti. Qazaqstandyq teatr kórermenderdiń qoshemetine ıe bolaryna túk kúmánim joq. Men jyly lebizimdi joldaı otyryp, sizderdiń ıtalııalyq operanyń turaqty kórermeni bolyp qala beretinderińizge senemin. «Aıda» – meniń shyǵarmashylyq jolymdaǵy eń keremet qoıylym», dep alystan hat joldapty.
Tańdanarlyq taǵy bir jaıt, kartınany 315 býtaforııa tolyqtyrady, onyń ishinde: geraldıkalyq qalqandar, jebesi alynbaǵan tyrnaqutandar, arystandar men aqqýlar, basy bar janýarlar stılindegi beıneler, oryndyqtar bar. Sahna altynmen jalatylǵandaı jarq-jurq etedi.
Perǵaýyn zamanyn kózben kim kóripti? Biraq sahnanyń bezendirilýi men tarıhı kóne tańbalar, Mysyr eliniń ulttyq naqyshtary kórermendi erte ǵasyrlar qoınaýyna emin-erkin ertip áketedi.
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV.
«Egemen Qazaqstan».