Mal sharýashylyǵyn damytýdaǵy mańyzdy qadam

Keshe Astanada I halyqaralyq “Kazmeat&Milk 2010” atty mal sharýashylyǵy  forýmy men otandyq et óndirýshilerdiń quryltaı sezi bolyp ótti Aýyl sharýashylyǵy mını­str­liginiń resmı qoldaýymen “Qaz­agromarketıng” AQ uıym­das­tyrǵan forýmda elimizdiń mal sharýashylyǵy salasyn damy­tý­dyń, osy salanyń halyq­aralyq uıymdarymen áriptestik qa­tynasyn nyǵaıtýdyń ózekti máseleleri talqylandy. Onyń jumysyna Búkilálemdik saýda qoǵamdastyǵynyń, Ekonomıka­lyq qarym-qatynas jáne damý qoǵamdastyǵynyń ókilderi, otandyq jáne sheteldik mal ósirý­shiler men mal ónimderin ónd­irýshiler assosıasııalarynyń basshylary, aldyńǵy qatarly álemdik jáne qazaqstandyq mal sharýashylyǵy salasynyń ónim­derin eksporttaýshylar, mal sha­rýashylyǵy ónimderin óndirýshi­ler jáne qaıta óńdeýshiler, Qazaqstan, Reseı, Belarýs, Eýropa jáne Kanadanyń iskerlik toptarynyń ókilderi qatysty. Forým jumysyn Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstri Aqylbek Kú­rishbaev qysqasha kirispe sózben ashty. Qazaqtyń baıtaq dalasy ejelden beri mal ósirýge qolaıly qonys bolǵandyǵyn, sondyqtan ata-babamyz osy kásip túrine erekshe mán berip, ony ǵasyrlar boıy tirshiligine basty taıanysh etip kelgendigin eske alǵan mı­nıstr endigi kezekte osy salany zamanǵa saı damytýdyń jańa múm­kindikteri qalyptasa basta­ǵan­dyǵyn atap kórsetti. Elimiz alǵash naryqtyq qatynasqa kóship, sharýashylyq júrgizýdiń burynǵy júıesi buzylǵan tusta sala qul­dy­raýdy bastan keshkenimen soń­ǵy ýaqyttary mal sharýashy­ly­ǵyn damytý máselesine memleket úlken kóńil bólýde. Soǵan sáıkes mal basynyń ósimi men onyń ónimi jyldan-jylǵa molaıyp keledi. Munyń ózi salanyń ke­le­shek damýyna negiz qalaý úshin mal sharýashylyǵy ónimderiniń eksportyn meılinshe jandan­dyrý­dy qajet etedi. Sondyqtan búgingi halyqaralyq forýmnyń kún tártibine mal sharýashylyǵy kásiporyndarynyń óndiristik tıimdiligin joǵarylatý, otandyq seleksııany damytý, mal sharýa­shylyǵynyń azyq bazasyn jaq­sartý, mal sharýashylyǵy ónim­deri­niń sapasyn arttyrý, otandyq balamaly mal sharýashylyǵynda júrgiziletin álemdik tájirıbeniń áser etýi, maldyń jáne mal sha­rýashylyǵy ónimderiniń logıstı­kasy sekildi ózekti máseleler qoıylyp otyr. Forýmda negizgi baıandamany Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi­niń jaýapty hatshysy Evgenıı Aman jasady. Ol óz sózinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi eli­miz­diń agroónerkásip keshenin damytý strategııasynda mal sha­rýashylyǵyn damytýǵa erekshe kó­ńil bólip otyrǵandyǵyn, óıt­keni mal sharýashylyǵy salasy ósimdik sharýashylyǵynan mańy­zy jaǵynan birden bir kem emes ekendigin, ósimdik sharýashylyǵyn damytýǵa osyǵan deıin ózge sa­la­larǵa qaraǵanda, basymdyq berilip kelgenimen endigi kezekte mal sha­rýashylyǵynyń aldynan da damý­dyń jaqsy múmkindikteri ashy­lyp otyrǵandyǵyn, búgingi kúni bul salanyń da ishki jalpy ónim­ge qomaqty úles qosyp otyrǵan­dy­ǵyn aıtyp ótti. “Bul salaǵa qajetti deńgeıde kóńil bóletin bol­saq, onyń eksporttyq áleýe­tin arttyrýǵa bolatynyna kóz jet­kizip otyrmyz. Bizde mal ónim­derin ótkizetin naryq ta bar. Endigi áńgime mal sharýashylyǵy salasynyń básekege qabilettiligin arttyrýda. Mınıstrlik agro­óner­kásiptik keshenin damytý stra­tegııasynda osy máselege jiti kóńil bólýde”, – dedi jaýapty hatshy. Baıandamashynyń sózine qara­ǵan­da, búginde elimizde 6 mıl­lıon­­nan astam iri qara, 17,5 mıl­lıon qoı, 1,5 mıllıonǵa jýyq jylqy, 155 myń túıe, 33 mıl­lıon qus, sondaı-aq 1,3 mıllıon shosh­qa bar eken. Bul kórsetkish 2000 jyldardyń basyndaǵy deń­geıge qaraǵanda, 1,5 esege artyq. De­gen­men, qazirgi kezdegi mal sha­rýashylyǵynyń damý qarqyny men onyń ónimdiligi naqty múmkindikterge sáıkes kelmeı otyr. Munyń  birneshe sebepteri bar. E.Aman osy máselelerge naq­ty toqtaldy. Búginde maldyń 85 paıyzy jeke ıelikter men úı sharýashylyqtarynda shoǵyrlan­ǵandyǵyn, bul óz kezeginde mal sharýashylyǵyn qazirgi zamanǵy tehnologııalar negizinde damytýǵa múmkindik bermeı kele jatqan­dy­ǵyn, ónimniń sapasy tómen bolýy da naq osy máselege baılanysty ekendigin tilge tıek etti. Ekinshi sebep mal sharýashy­ly­ǵyndaǵy ónim óndirý isiniń maýsym­dyq sıpatyna baılanys­ty. Iаǵnı, bul salada ónim ón­dirýdiń júıeligi ár kezeńde birdeı emes. Sonyń saldarynan sala ár aı saıyn rynokqa turaqty ónim kólemin bere almaı keledi. Ba­ǵa­nyń aýytqymaly sıpaty naq osy máselege tyǵyz qatysty bolyp otyr. “Úshinshi sebebine toqtalatyn bolsaq, maldardyń genetıkalyq áleýeti tómen deńgeıde. Búginde bizde iri qara tobyndaǵy asyl tu­qymdy maldyń úlesi tek qana 5,6 paıyzdy quraıdy. Bul kórsetkish damyǵan elderge qaraǵanda, on ese kem. Osyndaı jaǵdaı maldyń basqa túrleri boıynsha da qa­lyptasyp otyr”, – dep atap ótti jaýapty hatshy. Mal sharýashylyǵy salasyn damytý úshin jańa baǵytta sala­lyq zańnama bazasyn jetildirý jáne olardy halyqaralyq nor­ma­larmen úılestirý, óndiristik negizde jumys atqaratyn, mal sharýashylyǵy ónimderin ishki jáne syrtqy naryqqa turaqty shyǵaryp otyratyn mamandan­dy­rylǵan orta jáne iri sharýashy­lyq­tardy qurý, mal sharýa­shylyǵy ónimderiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý men mal azyǵy qoryn kúsheıtý jóninde keshendi is-sharalar júrgizilýde. Sonymen qatar yntalandyrý sharalaryn ázirleı otyryp, salany irilen­di­rýge, ony óndiristik negizge qoıý arqyly maldyń genetıkalyq áleýetin joǵarylatýǵa baǵyt­tal­ǵan memlekettik qoldaýdyń tıimdi jáne aıqyn tetikteri jasalǵan. 2015 jylǵa qaraı 35 zamanaýı bordaqylaý alańynyń,  30 sút ke­she­niniń, 6 broılerlik qus fab­rı­kasynyń qurylysyn aıaqtaý josparlanýda. Qolda bar mal basyn asyl­dan­dyrý maqsatynda 2009 jyldan beri elimizde udaıy óndiristi jedeldetý arqyly jáne biryńǵaı aqparattyq derekter bazasynyń seleksııalyq biryńǵaı basqarý júıesin qurý maqsatynda iri kólemdi seleksııa baǵdarlamasy júzege asa bastady. 2011 jyldan bastap Qazaq­standa alǵash ret ónimdiligi joǵary etti baǵyttaǵy  iri qara maldy satyp ákelý, sondaı-aq solardyń negizinde udaıy óndiristi jedeldetý boıynsha reprodýktıvti sharýa­shy­lyqtardy qurý josparlanǵan. Osyǵan oraı, Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi, “Qazagromar­ke­tıng” AQ jáne “Mal sharýashy­lyǵy men veterınarııasynyń ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyǵy” JShS bıznes qurylymdarynyń,  qoǵamdyq birlestikterdiń, ǵylymı jáne memlekettik uıymdardyń  ókilderiniń kezdesýin uıymdastyrý arqyly mal sharýashylyǵy salasy­nyń jaǵdaıyn jan-jaqty qaras­tyrý, bolashaq damýyn anyqtaý isi ózekti bola túskendeı. Sonymen qatar forýmda kez kel­gen menshik túri boıynsha alsaq ta mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýdiń tıimdiligi kóp rette is-qımyldy birlestirýge baılanysty bolyp keletindigi, endigi kezekte sala boıynsha bir odaqqa birige otyryp jumys isteýdiń jemisti bolatyndyǵy týraly kóp aıtyldy. Tústen keıin forýmnyń ple­nar­lyq májilisinde mal sharýashy­lyǵyn damytýdyń máseleleri odan ári talqylandy. Mal sharýashy­lyǵy jáne veterınarııa ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyǵynyń bas dırektory Aıbyn Tórehanov “Mal sharýashylyǵyndaǵy keń kólemdegi seleksııa: artyqshylyqtary men perspektıvalary” degen taqyrypta tartymdy baıandama jasady. Onda otandyq seleksııanyń qazirgi jaǵ­daıymen qatar álemdik tájirı­belerge taldaý jasaldy. Sondaı-aq kanadalyq “Alte Genetics” kompanııasynyń halyq­ara­lyq menedjeri Borıs Borısla­vovıch pen belorýssııalyq Mal sharýashylyǵy ǵylymı óndiristik ortalyǵynyń dırektory Ivan Koronestiń soltústik amerıkalyq jáne belarýstyq seleksııalyq tájirıbelerdi ortaǵa salǵan baıan­damalary da kópshilik kóńilinen shyqty. Májiliste basqa da mamandar men qonaqtar sóz alyp, salany damytýdyń tolǵandyrǵan máseleleri men ádis-tásilderin óz taraptarynan baıandady. *   *   * Osy kúni forým aıasynda otan­dyq et óndirýshiler men óńdeýshi­lerdiń alǵashqy quryltaı sezi bolyp ótti. Ony “Qazaqstannyń et odaǵy” qaýymdastyǵynyń belsendi jeke jáne zańdy tulǵalary uıym­dastyrdy. Osy sezdiń ashylýynda qysqa­sha baıandama jasaǵan “Qazaqstan­nyń et odaǵy” basqarmasynyń tór­aǵasy Ivan Saýer bul qurylym­nyń birte-birte birigý satysyn bastan keshirip otyrǵandyǵyn, qazirgi kúni onyń músheleriniń sany 30-ǵa jetkendigin, endigi kezekte ony zańdy deńgeıge kóterý múm­kin­digi paıda bolǵandyǵyn aıta kele, elimizdegi tıimdi jumys istep jat­qan kásipkerlik birlestikter men odaqtardyń tájirıbesine toqtaldy. Sonyń ishinde óz qatysýshylary úshin álemdik rynokqa shyǵýǵa ǵana emes, sonymen qatar álemdegi iri eksporttaýshy retinde qalyp­tasýyna qyzmet kórsetip otyrǵan Qazaqstannyń astyq odaǵy men qatysýshylardyń birlesken múdde­lerin bildirip, Úkimetpen tıimdi áriptestik qatynas ornatýdyń jo­lyn aıqyndap, osy arqyly uıym­nyń damýyna aıtarlyqtaı yqpal etken Qus ósirýshiler odaǵynyń jumystary úlgi etildi. Endi osyn­daı yqpaldy qoǵamdyq birlestik et óndirýshiler men óńdeýshiler úshin de qajet bolyp otyr. Sezde sóz sóılegen “Atameken” odaǵy” ulttyq ekonomıkalyq pala­ta­synyń atqarýshy dırektory Berik Dúısenbınov, Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń Mal sha­rýashylyǵy departamentiniń dı­rektory Rabıǵa Toqseıitova, “Ijevsk” óndiristik kooperatıvi­niń bas dırektory Ibragım Jan­ǵorazov jáne basqalar osyndaı uıymnyń qurylýyna qoldaý bildi­retindikterin jetkizdi. Sóıtip, al­ǵashqy quryltaı seziniń depýtat­tarynyń biraýyzdan sheshim qabyl­daýymen “Qazaqstannyń et odaǵy” atalatyn birlestik zańdy negizde dúnıege kelip, onyń basqarma músheleri saılandy. Sondaı-aq osy sezd bary­synda osy odaqqa qosylýǵa tilek bildirýshiler sany edáýir artyp, onyń quramy jańa uıymdar, aýyl sharýashylyǵy sýbektilerimen tolyqty. Suńǵat ÁLIPBAI. ---------------------------------- Sýretterdi túsirgen  Orynbaı BALMURAT.