Alataýdaı abyz aǵa edi

Atalarymyzdyń “kóre-kóre kósem bolasyń, sóıleı-sóıleı sheshen bolasyń” degen qaǵıdasy bolmystan týyndaǵan túıin. О́mir talqysynan talmaı, áreket-qubylystardyń san qyryna qyrandaı qaraı bilý sanaly adamdy kósemdikke, abzal aǵalyq, aqsaqaldyqqa meńzeıdi. Biraq meńzeýdi, baǵyttaýdy iske asyrý, qoǵamdyq nátıjege jetý qandaı qıyn deseńizshi. Buǵan qanat bitiretin, shyń-quzǵa qulash­taýǵa qýat beretin qos qanat, Abaı aıtqandaı, adamnyń aqyly men eńbegi. Adamnyń adamı qasıetterin qaıraǵan osy ekeýi. Alysqa, abyroı­men samǵa­tatyn osy qos qanatty Báıken Áshim­ulyna darytqan asyl ata-anasy. Tabıǵatynan etek-jeńi keń, jan-jaqqa zerdeli kóz tastaıtyn Bákeń jastaıy­nan qoǵamdyq qatynas­tardyń qyzý ortasynda júrdi. Tirshi­liktiń qatal talaptaryn tereń túsinýge, is-qımyl­dyń qıyn ádisterin ıgerýge umtyldy. Sóıtip týǵan halqynyń myzǵymas múddesin muqııat saqtaýǵa, qorqyp-úrikpeı ony qorǵaýǵa belin bekem baılap, aınymas adaldyǵyn tanytty. О́sý, órkendeý jolynda molaıa beretin múddeler adam sanasyn únemi tolassyz mazalaıdy, sanany bıleıdi, tynyshtyq túndigin serpiltedi. Mine, qalyń halyqtyń osy sana-sezimin oıǵa, boıǵa sińirý, sonyń qoǵamdyq nátı­jesine jetýdiń san qyrly jolyn izdestirý saıasatqa aralasqan, saıasat basyna kelgen basshylar qyzmetiniń ózegi ekenin tarıhı-qoǵamdyq damý úderisi ár ýaqytta eske salady. Qalyń, qarapaıym halyqtyń sanasynan ótken múddelerdi seziný, iske asyrý – bas­qarý máseleleriniń kilti. Báıken Áshimuly tirshilik talaby­men alǵash aralasqan qoǵamdyq qyz­met­tiń bastapqy baspaldaǵynan bastap Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblı­kasy Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy bolǵan jyldarynyń aıaǵyna deıin týǵan eli, týǵan halqy múddesine myz­ǵy­mas beriktik tanytyp, adal, jasam­pazdyq qyzmet kórsetti. Sondyqtan el aýzynan túspedi. Eliniń shynaıy qurmetine bólendi. Zeınetke shyqqan jyldarynan bastap, ómiriniń sońǵy saǵatyna deıin qadirli qarııa, abzal abyz, ardaqty aǵa boldy. Onyń ómiri, bolmysy, júris-turysy ultqa úlgi boldy. Eli ony el aǵasy dep tanydy. Qaıratkerlik qyr-qasıetter, bas­shy, kósem retinde tanylý týa bitetin, tabıǵı tartý emes. Qıyndyǵy mol ómir ótkelderin eńserý barysynda týyn­daı­tyn qazyna. Onyń ómirsheń­digi, kópke qajettiligi, qabyldanýy shartty qazyq, nysanalarǵa baılanys­ty. Ǵasyrlar boıy aıqyndalyp kele jatqan fılo­sofııalyq aqıqat boıynsha, álemdegi barlyq ózgeris, qubylystar jaǵdaı men orynǵa, ýaqytqa táýeldi. Osy úsheýi­nen múldem syrt qalatyn quby­lys, ózgeris, ósý, damý sapalary bol­maı­tynyna qoǵam­dyq qatynastar kún­be-kún kóz jetkizip otyrady. Árbir sanaly adam osy úsheýine zer salady, tirshilik tyr­banysynyń talǵamynda bularmen muqııat sanasady. Olardyń qatań talap­taryna sáıkes árekettene­di, is-qımyl maqsatyn qoıady. Osy aǵymda adam qabi­leti, jańalyqtarǵa beıimdiligi, bilim-tárbıege qushtar­ly­ǵy, ózin-ózi qamshy­laı tárbıeleýi boı kóteredi. Adamı qasıetterdiń artyq­shylyǵy anyqtala­dy, qoǵamdyq qajet­tilik óz qaırat­kerlerin izdep tabady. Olar irikteledi. Zor senim artylady. Senim sybaǵasy buıyrǵan tulǵaǵa qo­ǵam­dyq júıe asa bir mańyzdy is júk­teı­di. Ol istiń negizi – sheshimder qabyl­daý, qoǵam qazyna-baılyqtaryn uqsatý. Bul aýyr júk, nar júgi, keı-kezde nar da álsiz bolyp qala beredi. El basqarýdyń aýyr azabyn, onyń ýaqyt eskirtpeıtin, jaýyp tastamaı­tyn júıeli jaýapker­shiligin abzal azamat qana arqalaıdy. Buǵan táýekel dep kirisken tulǵanyń turaqty serigi – jan-jaqty tereń oı, elim, jerim dep soqqan ystyq júrek, ómir óńdeıtin, ush­taıtyn basqarýdyń sheksiz sheberligi. Sirá, Báıken Áshimuly basqalardan burynyraq osy jáıtterge tereń úńilip, halyq múddesiniń neni qalaı­ty­nyn, neni kózdeıtinin uǵynýǵa umty­lyp baqty. Ol ómirdiń ashy-tushy dámin tatty, ystyq-sýyǵyn sezindi, oı-qyrynan súrinbeı óte bildi, qan maıdanda ot keshe júrip, aman qaldy. Keń baıtaq elimizdiń eńsesin kóteretin eseli eńbekke sabyrly aqylmen, aý­qymdy tájirıbe jáne bilimmen kiristi. Qoǵamdyq qyzmettiń tómengi saty­larynan bastap, onyń res­pýblı­kalyq bıigine kóterildi. Teh­nıkým oqýshysy, aýdandyq komso­mol qyzmet­keri, oqy­tý­shy, aýdandyq, ob­lys­tyq aýyl­­­sharýa­shylyq salasynyń qyzmet­keri, aýdan­dyq, oblystyq atkom tór­aǵa­sy, oblys­tyq partııa komıtet­teri­niń ekinshi, birinshi hatshysy, respýb­lıka Úkimeti­niń tóraǵasy, respýblıka Jo­ǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń tór­aǵa­­sy – mine, qajyrly, jasampaz erlik eńbegi­m­en zor senim arqalap, abyroı, qurmet­pen ótkizilgen ómir ótkelderi. О́negeli, úlgili ótkelder, osylar Bákeńdi el tarıhynyń tórine shyǵardy. Elim, jerim dep júregi soqqan, óz ýaqytynyń talabynan týyndaǵan basqarýdyń aýyr júgin arqalaǵan abzal, asyl azamattar el esinde saq­talady. Olardyń isi halyqqa qyzmet etýdiń úlgisi retinde jańa urpaq sanasyna sińirilýi kerek. Ár kezde, ár jyldarda elimizdiń úkimeti basyna ataǵy aımaqqa aıan abzal aǵalarymyz keldi. Olar ósip-órkendeýdiń árbir tarıhı kezeńinde sol mezgildegi ishki-syrtqy jaǵdaıdy ýaqyt talabymen baılanystyra otyryp, ult múddesin únemi alǵa tarta bildi, áste esten shyǵar­mady. Barlyq másele Máskeýde, orta­lyq­ta qaralyp, sheshi­leti­nin esepke ala otyryp, osy tar sheńberdiń aıasynda ulttyq sıpattardy saqtaýda jarǵaq qulaqtary jastyqqa tımeı, jeke bastaryn bárine tigip, kele­shek jaýap­kershiliginiń júgin kóter­di. Bul “tar jol, taıǵaq keshýde”, esil aǵa­larymyz aıyp­taldy, atyldy, “jeńil” qutylǵan­dary jazyqsyz qýda­landy. Tárizi, tájirıbe kórsetken­deı, bılik, mansap únemi masaıratatyn jáıt emes. Bılik­tegilerdiń ózine baı­lanysty qorǵaýshy­lary, saqshylary – adaldyq, jurttan alys ketip adaspaý, keleshek urpaq aldyndaǵy eskirmeıtin jaýapker­shilik. Basqarý qyzmetindegi azamattar­dyń aýzynan shyǵatyn sózi shartarapqa taraıdy. Is-sharalary el­diń kóz adynda, óz baǵasyn alady. Bas­shy­lar kóptiń kózinen, estigen qulaq­tan eshbir tasa qalmaıdy. “О́leń shir­kin ósekshi elge jaıar” degendeı, otyz tisten shyqqan sóz kópke jaıyla­dy, ár saqqa júgirtiledi. “Jaqsynyń artynan sóz eredi” degen máteldiń jany bar. Álbette, áleýmettik tóńkeris nátı­jesinde qalyptasatyn qoǵamdyq-saıası júıe menshik túrin anyqtaı otyryp, óziniń bılikti ustap qalý, ári nyǵaıtý, qoldaýshylar tizbegin tolyqtyrýdy kózdeıdi. Qoǵamnyń barlyq sala­laryna pármendi áser etedi. Kezek kút­tirmeıtin mindetterdi belgilep, tıisti sharalar qabyldaıdy. Ásirese, sol júıege berile qyzmet etetin top irikte­le­di, jas mamandar daıyndalady, sharýashylyq, mádenı jumystardyń baǵdar-baǵyty anyqtaldy. Keńestik saıası júıe osy jalpy zańdylyqtan syrt qalmady. Bıliktin ádisi men qural kúshin sarqa paıda­lan­dy. “Barlyǵyn kadrlar sheshedi” degen sózder uranǵa aınalyp, ómir jelisi boldy. Jastardyń ǵylymǵa, bilimge degen joryǵyna jol ashyldy. Mine, osyndaı tarıhı jaǵdaıda, bılik basyna kelgen abzal aǵalarymyz óz eli úshin orasan zor qyzmet atqardy. Qabiletterin qanattandyra otyryp, halyq qajetin ótedi. Qazaq ultynyń basqa etnostar ókilimen birlese, tatý jaǵdaıda kórkeıýine kúsh saldy. Sabaqtasa sozylyp kele jatqan sabaz basshylar sapynda on tórt jyldan astam Báıken Áshimuly boldy. Saılanǵan basshylyq qyzmetterde Bákeń óziniń baısaldy, nátıjeli, kóptiń kóńilinen shyǵatyn bolmysy­men tanyl­dy. Ár kezde damý, kúrde­lený kólemi keńeıedi. Bákeń Úkimetti basqarǵan kezde respýblıka mindetteri kúrdeli, atqaryl­ǵan ister nátıjeli, kólemdi boldy. Turmys-tirshilik, onyń negizi – sharýa­shylyq, mádenıet maz­mundy túrlenip jańa satyǵa kóterildi. Respýb­lıkanyń jer kólemi men onyń asty men ústindegi baılyǵyna baı­lanysty asa qaýipti, kóptegen eksperı­mentterdiń synaq alańyna, sharýashy­lyq, áskerı, ıdeo­lo­gııa­lyq sharalar júrgizýdiń tájirı­belik aýqymdy aıma­ǵy­na aınal­dy. Buǵan qalyptasqan bir­tutas sharýa­shylyq jáne saıası jaǵdaı – Keńestik Sosıalıstik Respýblıka­lar Odaǵynyń myzǵymas qaǵıdattary, talaby men sheshimi jol ashty. Qazaq halqynyń alysqa meńzegen múddeleri­nen týyn­daıtyn kókeıkesti usynystar men talap­tar ortalyqta qaralsa da, jalpy odaqtyq qajettilik­pen túsin­dirile sala­tyn. Osy usynystar dáleldi qaıtalana berse, ártúrli aıyptar – ultshyldyq, ulttyq shektelý, ortalyq­qa ózin qarsy qoıý, ınter­nasıonalızm, patrıotızmdi elemeý, t.b. aıyptardan “alqa” taǵylatyn, taǵdyry kúńgirt tartatyn. О́sip jetken qazaq kadrlary­na degen senimsizdik te etek aldy. Orta­lyqtan, jan-jaqtan ýaqytsha kenelýge kelgen kelimsekter kóbeıdi. Halqymyzdyń tarıhy, mádenıetimen tanysyp, ony qurmetteý ysyryla bastady. Kelimsek­terdiń kóbi ózin oqytýshy, úıretýshi, tárbıeshi retinde sezinip, ortalyqtyń joldamasyn búrkenish etip, sózderi men isterinde shekteý shamaly boldy. “Erkelerdiń” óreskeldikterine toıtarys berý Orta­lyq jaǵynan tym az boldy. Onyń ústine “ózimde de bar” degendeı, basshy­lyqtaǵy azamattar arasynda ózara túsinistik, sóıtip “bir aýyzdan sóz, bir jeńnen qol shyǵarý” ádetke aınalmady. Zárezaptyq kórinisteri – bas shulǵý­shy­lyq, týra aıtýdan taı­salý, jeke basty saqtaý sozyla berdi. Osy jáıtterge qaramastan, “myń ólip, myń tirilgen” qazaq qaýymy, onyń arasynan sýyrylyp shyqqan adal azamattar arqasynda óziniń elin, jerin saqtap qaldy, qalaıda damý, órkendeý jolynan adaspady. Bolashaq táýelsiz Qazaq memleketiniń irgetasy qalana berdi. Qarapaıym halyq kúndelikti tynys, turmysyn jaıly jasaýdaǵy jeke maqsatyn oryndaı otyryp, keleshekke qol sozdy. Kúndelikti ómir men kele­shek­ti baılanystyryp, kóptiń is-qımy­lyn arnaǵa salý, baǵyt-baǵdar berý, qo­ǵam­dyq salalarǵa tartý, sheber uıym­dastyrý – basshylyqtyń mindeti. Osy mindetti arqalaǵan Bákeń Orta­lyqta jáne respýblıkada sheshiletin kólemdi iri, aǵymdaǵy úlken-kishi máselelerdi muqııat qarastyratyn. Tereń taldaý, salystyrý jasap, ishki-syrtqy tájirıbe taǵylymy tańdalyp suraptalatyn. Bákeń Úkimetti basqar­ǵan jyldarda respýblıka sharýashy­lyǵy men máde­nıeti­niń qarqyndap ósýine sýbektıvtik jáıtterdiń yqpal­dy áser etkenin umy­tý­ǵa bolmaıdy. Partııanyń bas hatshysy L.I.Brejnev Qazaqstanda qyzmet istep, osy jerden óskendikten respýblıkaǵa iltıpatpen qarady, kómek kórsete bildi. L.I.Brejnev pen D.A.Qonaevtyń dostyq qarym-qatynastary da qolaı­ly jaǵdaı týǵyzýǵa óz sebin tıgizbeı qoıǵan joq. KOKP Ortalyq komteti Saıası bıýrosynyń múshesi basqaryp otyrǵan respýblıka basshylarynyń dáleldi, qonymdy usynystary orta­lyq mınıstrlikter men memlekettik jospar­laý komıtetinde qaralyp, tıisti sheshim taýyp otyrdy. Onyń ústine Bákeńniń ózine jáne basqalarǵa talap qoıa biletin, Máskeý aldynda qoıyla­tyn árbir máseleni jan-jaqty daıyn­daıtyn, olardy odaqtyq úkimet májilis­terinde anyq, kóz jetkize aıtatyn daǵdysy A.N.Kosygınniń jumys stılimen ulasý tapty. Sondyq­tan Bákeń erekshe baǵalandy. Partııa nomenklatýrasyna alyna­tyn­dar mindetti túrde qyzmet baspal­daqtarynan ótip, óziniń saıası jáne iskerlik qabiletin, sapasyn tanytý talaby qoıylatyn. Bákeń osy talap­tarǵa saı synaqtan súrinbeı ótti. Orta­lyqtyń aýyr, qatań synaǵy tyń jerdi ıgerý, jańa sovhozdar quryp, sharýa­shylyq, turmysqa qajetti salalardy jolǵa qoıý jyldarynda Bákeńniń úlesi­ne úıile tıdi. Kókshetaý obkomy­nyń ekinshi hatshysy kezinde birinshi hatshynyń mindetin atqardy. Birinshi hatshy bolyp kelgen Belo­rýssııa úkimeti­niń tóraǵasy, Keńester Odaǵynyń Batyry A.E.Kleshev aýyr naýqasqa dýshar bolyp, Máskeýde, Kreml em­hana­synda uzaq emdeldi, aqyry sonda dúnıe saldy. Osy mezgilde Bákeń oblysty basqardy. Tyń ólkesindegi obkomdardyń birinshi hatshylarynyń arasynda jalǵyz qazaq Bákeń boldy. Ortalyq ózi jibergen kadrlaryn asyra baǵalaý kezinde Bákeń eshbirinen kem túspedi. Artyq­shylyǵy jergilikti tur­ǵyn­dardyń jaı-japsaryn, sharýashy­lyq jáne mádenı máselelerdi sheshý joldaryn tereń túsindi, olardy halyq múddesine baǵyndyra bildi. 1959 jyldyń aıaq kezinde, Hrýshev­­tiń usynysymen Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń soltústik oblystar boıynsha bıýrosy qurylyp, onyń tóraǵasy, Ortalyq komıtet hatshysy bolyp T.I.Sokolov jiberildi. Bıýro 1960 jyldyń aqpanynan bastap Aqmolaǵa ornalasty. Obkomnyń birin­shi, ekinshi hatshylarynyń kabıneti, birneshe bólmeler alyndy. Almatydan Sokolov ekeýimiz (men onyń oryn­basary bolyp bekitilgem) keldik. Bir kúnderi D.Qonaev, J.Táshenov, F.Káribjanov tapsyrma berdi. “Sen bastyǵyń Sokolovpen kelisip, Báıken Áshimovti Kókshetaý obkomynyń birinshi hatshylyǵyna usynys daıyn­da” delindi. Sokolovtyń demalys bólmesinde, túski as kezinde Bákeń jóninde aıtyp, kadr­lar esebiniń jeke paraǵyn toltyryp daıyndaıyq dep kelistik. Qujat berildi. Bir jeti ótti, ún joq. Esine salýǵa týra keldi. Sokolov seıfin ashyp, qujatty aldy da “sen qazaǵyńdy qystyrma!” dep kabınet buryshyna laqtyryp jiberdi. Turyp ketip, qaǵazdy kótermeı, esikti qattyraq jaýyp shyǵyp júre berdim. Kabınetime kelip, respýblıka basshy­laryna bolǵan jaıdy baıandadym, Báıken Áshimulyn tyń ólkesinen basqa oblysqa aýystyrý jóninde usynys aıtyldy. Kóp uzamaı Bákeń Qaraǵan­dyǵa oblatkom tóraǵasy bolyp bekitildi. Qaraǵandydan keıin Taldy­qorǵan obkomynyń birinshi hatshysy, Úkimet tóraǵasy bolǵany belgili. Bákeń zeınetke shyqqan soń ot basynda otyryp qalǵan joq. Kópshi­likpen aralasýdan, úlkendi-kishilermen kezdesýden qol úzbedi. Azamattar ataqty aǵalaryn aıalaı bildi, basyna kóterdi. Bákeń elimizdiń jańa tarıhı jaǵdaıdaǵy kúrdeli máselelerine zer salyp, óz pikirin bildirip otyrdy, basshylyq sheshimderdi qýattady. Astana, Almatydaǵy mańyzdy shara­lar­ǵa belsene qatysty. О́ziniń oı parasatynan áste tanbaı, minezinde, júris-turysynda, pikir alysýda abzaldyǵyn kórsetti. Bákeń men Baqyt Ásetqyzy ózderi­niń keń, berekeli, darhan dastarqan basyna áriptesterin, ini-qaryndas­taryn, kelinderin jınap, máre-sáre bolǵandy unatýshy edi. Bákeń jınal­ǵandardyń árqaısysyna jyly lebizin, aǵalyq, atalyq tilegin bildirgen soń, ári sabaqtaýdy, ádette, maǵan tapsyra­tyn. Tapsyrar aldynda Bákeń kúlim­si­rep, erkelete: “Sen boıyńa et pen maı jına­maısyń. Janyńa, Naǵı­ma ekeýińniń jınaıtyndaryń, qadirlep syılaıtyn­daryń – jaqsy adamdar, dostaryń, aǵaıyn, baýyr­laryń men qaryndas­taryń. Bir kezde jastardy basqarsań, endi shaldardy basqar!” dep nyǵyz­daýshy edi. Biz Seraǵań – akademık Qırabaev ekeýmiz aǵaıdyń tapsyrysyn oryndaýǵa, qonaqtardyń qysylmaı, kóńilderi kóterińki bolýy­na atsalysa­tyn­byz. Tama­sha, jan jadyratar jıyndar, oıyn-kúlkige toly qyzyq májilis kesh­teri kelmeske ketti, tarıhqa aınaldy. Baqyt Ásetqyzynyń jasaǵan dastar­qany ózine tán ereksheligimen múlde bólek bolyp kórinetin. Qazaqtyń dástúrli dastarqan tartýyna basqa ulttar taǵamdary mólsherli qosylǵanda, dastarqan ústi ózgeshe óń alyp, erekshe qanaǵat sezim týdyratyn. Qonaqtardy qarsy alyp, shynaıy yqylaspen kútý­de Ońdasyn, Neılıýfar, Roza, Bota, Laýra, Ǵalym, Marat aıaqtarynan tik turatyn. Olardyń ata-anasyna, qonaq­taryna degen qurmeti – oqý, tárbıe kóre bilgendiktiń nátıjesi ekeni belgili. Ákesi men sheshesine degen ystyq sezimderi erekshe kózge tústi. Olar Baqyt Ásetqyzyn birneshe aı boıy kúni-túni kútýmen boldy. Birinen soń birinen aırylý azabyn tartty. Aqyrǵy saparǵa shyǵaryp salýdyń, odan keıingi kúnder qaıǵysyn arqala­dy. Prezıdentimiz Nursultan Ábish­uly­nan bastap, Almaty ákimi Ahmet­jan Esimov pen oblys ákimi Serik Úmbetovtiń, jaqyn-jýyq kópshi­liktiń emdeý, ómirden ozǵanda shyǵaryp salýdaǵy qamqorlyǵy aıtarlyqtaı este saqtalatyn jan terbelisi boldy. Arýaqty ardaqtaý – azamat boryshy, ata dástúrin saqtaý, jurt alǵysyn alý, ári jas urpaqqa úlgi, ónege. Bákeńdi el aǵasy, abzal abyz dep, al Baqyt Áset­qyzyn ulttyń uly analary arasynda tórden kórinedi dep ardaqtaý – halqymyzdyń joǵary baǵasy, qurmeti. Aqqý ispetti ómir boıy birge, sáni, jany jarasyp, aralaryna aı salmaı saǵynysh otymen ómirden ozǵan Báıken Áshimuly men Baqyt Ásetqyzy Alataý aıasyna máńgi jaılasty. Olardyń attary men ataqtary Alataý bıigindeı aspandaı beredi. Saǵyndyq KENJEBAEV, Uly Otan soǵysynyń ardageri, professor.