Ata zań – memlekettiliktiń arqaýy

Keshe Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 15 jyldyǵyna arnalǵan “Konstıtýsııa – memlekettiń demokratııalyq damýynyń negizi” atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııanyń birinshi bólimi bolyp ótti. Onyń jumysyn Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy Igor Rogov ashyp, quttyqtaý aıtý úshin alǵash­qy sózdi Qa­zaqstan Respýblı­ka­synyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaevqa berdi. Konferensııaǵa qatysýshylardyń aldynda sóılegen sózinde Elbasy 15 jyl ishinde qol jetkizilgen bizdiń Ota­nymyzdyń barlyq jetistikterin atap ótti. Bul – Konstıtýsııa is-qımy­lynyń jáne onyń aıasynda qabyl­danǵan zańnamalyq bazanyń naqty nátı­jesi, dedi Prezıdent (Prezı­denttiń sózi bólek berilip otyr). Halyqaralyq ǵylymı-táji­rı­be­lik konferensııanyń otyrysy barysynda quqyqtyq memleket ınstıtýttary men azamattyq qo­ǵam­dy damytýǵa qosqan úlesi úshin Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa Halyqaralyq zańgerler odaǵynyń “Femıda” syılyǵy berildi. Ony odaq tóraǵasy Andreı Trebkov tabys etti. 1996 jyly qurylǵan bul odaqqa 12 memleket zańgerleriniń 35 qaýymdastyǵy enedi. Kúni búginge deıin atalǵan syılyq Reseı Fede­rasııasynyń Prezıdenti D.Medve­dev­ke, Bolgarııa Prezıdenti P.Stoıa­novqa, Máskeý meri Iý.Lýj­kovqa jáne t.b. berilgen eken. Elbasy N.Nazarbaevtyń qut­tyq­taý sózinen keıin minberge Qa­zaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııa­lyq Keńesiniń Tóraǵasy Igor Rogov kóterildi. Ol “Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq saıasaty” degen taqyrypta sóz sóı­ledi (I.Rogov sóziniń negizgi mátini bólek berilip otyr). “Qazaqstan jáne álem qaýym­dastyǵy” degen taqyrypta negizgi baıandamanyń birin Parlament Senatynyń Qorǵanys jáne qaýip­sizdik komıtetiniń tóraǵasy Qýa­nysh Sultanov jasady. Kez kelgen memlekettiń halyqaralyq saıasaty men bedeli, sóz joq, memleket bas­shysy men sol eldiń memlekettik ınstıtýttarynyń, qyzmetkerleri­niń, ókilderiniń ustanymdary men is-áreketine, olardyń daıyndyǵy men memleketke shynaıy jan­ashyr­lyǵyna baılanysty ekeni belgili, dep bastady óziniń sózin se­nator. Bul turǵydan bizdiń elimizdiń Prezıdenti, quzyrly memlekettik oryndar, zańgerler qoǵamy, saıasat­ker­ler Konstıtýsııa aıasynda berilgen múmkindikterdi júzege asyrýda edáýir nátıjeli qyzmet atqaryp keledi deýge tolyq negiz bar. Odan ári sheshen óziniń osy sózderin dáıekti derektermen baıyta tústi. Birinshiden, dedi ol, Prezıdent N.Nazarbaev táýelsiz memleket bolyp tý kótergen kún­nen bastap álemdik qoǵamdastyqpen beıbit, túsinistik qarym-qatynasty Konstıtýsııa talaptaryna sáıkes qalyptastyrýǵa múddeli ekenimizdi dáleldeı aldy. Onyń mysalyna Elbasynyń ıadrolyq polıgondy jabýdan bastap, basqa memleket­termen dostyq qatynas ornatý nıe­tindegi óńirge, TMD-ǵa, álemge áı­gi­li kóptegen bastamalary men naq­ty qadamdaryn aıtsaq ta jet­ki­likti. Ekinshiden, Qazaqstan dúnıe­jú­zilik qoǵamdastyqta qabyldanǵan, qasterlenetin adam quqyqtaryn qorǵaýdy kózdeıtin barlyq ha­lyq­aralyq kelisimderge, konvensııa­larǵa qosyldy. Sonymen birge, osy ıgilikti baǵytta Qazaqstan ózi de jańa bastamalardy álem sahnasyna shyǵara aldy, dep jalǵady sózin sheshen. Konstıtýsııanyń negizinde kóptegen jumys atqaryldy. Sonyń ishinde Prezıdent memleketimizdiń táýelsizdigin jarııalaǵan kúnnen bastap qysqa merzimde elimizdiń al­ǵashqy syrtqy saıasat strategııasyn bekitip, álemniń 150-den astam mem­leketterimen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatty. Konstıtý­sııanyń 2-babyna sáıkes memle­kettiń aýmaqtyq tutastyǵyn qamta­masyz etý maqsatynda kórshi elder­men shekaramyzdy shegendep aldyq. Buryn shartty ǵana shekaramyz bolǵan edi, endi ony kórshiles mem­leketterdiń bári moıyndap, shekara talabynyń barlyq erejelerine sáıkes resmı kelisimdermen bekitti. Osylaı deı kelip baıandamashy Pre­zıdenttiń dıplomatııalyq is­kerliginiń nátıjesinde QHR-men ǵasyrlar boıy sheshilmegen “daýly jerler” problemasy tolyǵymen teń dárejede, eki jaqtyń da múd­desin eskere otyryp sheshilgenin atap kórsetti. Osydan keıin Reseı jáne basqa da kórshiles eldermen shekaralyq kelisimderge qol qoıyl­ǵanyn aıtty. Osynyń ózi Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń tarıhı eńbegi, ulty­myzdyń tarıhı jetistigi ekenine ekpin túsirdi. Odan ári baıandamashy elimiz táýelsizdiginiń arqasynda myńdaǵan qazaq jastarynyń, óner adam­dary­nyń álemdik arenaǵa shyǵyp júr­ge­nin kóldeneń tartty. Osynyń bári Konstıtýsııada atalǵan rýh bostandyǵy men adamnyń quqyq bostandyǵynyń qamtamasyz etilýi­niń arqasynda qol jetkizilgen jetistikter, deı kelip, sheshen jýyrda bolǵan alqaly jıynda Prezıdent kótergen quqyq qorǵaý salasyndaǵy tıimdi reformalardy júzege asyrý da Konstıtýsııa talabyn oryndaý jolyndaǵy naqty sharalardyń biri ekenin atap ótti. Sóziniń sońynda Qýanysh Sultanov qazirgi kezde álemniń Qazaqstandy moıyndap, onyń pikirine qulaq asýy, eń aldymen bizdiń Konstıtý­sııamyzdyń jobasyn daıyndaýǵa tikeleı basshylyq etip, onyń oryndalýyn qatań baqylap kele jatqan Prezıdentimizdiń qaırat­kerlik eńbeginiń jemisi ekenin aıtty. Memleket qurylysyndaǵy stra­tegııalyq serpilis jáne Ult kóshbasshysynyń róli taqyry­bynda sóılegen Parlament Máji­li­siniń depýtaty Kamal Burhanov negizinen Konstıtýsııanyń mem­le­kettik qurylystyń nyǵaıýyndaǵy mańyzyna toqtaldy. Osy qatarda ol Memleket basshysynyń da jeke basynyń qaıratkerligine tereńnen toqtaldy. Ulttyq ǵylym akademııa­sy­nyń akademıgi Jabaıhan Áb­dil­dınniń sózinde Qazaqstannyń táýel­siz memleket retinde qalyp­tasýy jolynda atqarylǵan barlyq saladaǵy reformalardyń tıimdi iske asýyna Konstıtýsııanyń ıgi­likti yqpaly kóp bolǵany týraly mo­lynan aıtyldy. Zań ǵylym­dary­nyń doktory, professor Sa­lyq Zımanov óziniń sózinde Kons­tıtýsııanyń tarıhılyǵy týraly áńgime qozǵady. Sondaı-aq ol el­degi demokratııanyń damýyna onyń ıgi yqpal etetin róline keńinen toqtaldy. Parlament Senatynyń Zańnama jáne quqyqtyq máseleler komıte­ti­niń tóraǵasy Berik Imashevtiń sózi Konstıtýsııa normalary áleýe­tin quqyq qorǵaý organdary jumysyn jetildirýdegi faktor retinde qarastyrýǵa arnaldy. Bul búgingi kúni Prezıdent alǵa qoıyp otyrǵan ózekti problemany qam­tıtyn baıandama bolǵandyqtan, oǵan tereńirek toqtala ketkendi jón kórdik. Konstıtýsııaǵa sáıkes memleket adamnyń bostandyǵy men quqynyń saqtalýyna kepildik beredi jáne ony qamtamasyz etýde keń taraǵan memlekettik tetikterdi qoldanady. Sonyń ishinde jeke adam men memleket arasyndaǵy ózara qarym-qatynasta adamnyń qu­qy men bostandyǵyn qorǵaý mindeti sottar men quqyq qorǵaý organdaryna júktelgen, dedi B.Ima­shev. Odan ári sheshen Prezı­denttiń quqyq qorǵaý máselelerin­degi olqylyqtardy synaǵan sózde­rin eske alyp, osyǵan sáıkes keı­bir kemistikterdiń syryna toq­taldy. Sonyń ishinde Elbasynyń quqyq qorǵaý júıesin jetildirýde aıryqsha mán vedomstvoishilik múddelerdi qorǵaýǵa emes, azamat­tardyń quqyqtary men memlekettiń múddesin qorǵaýǵa berilsin degen sózin eske ala kelip, osy tapsyr­many oryndaý úshin Prezıdenttiń quqyq qorǵaý júıesin reformalaý týraly zań jobasyn ázirleý týraly tapsyrma bergenin atap ótti. Bizdiń Konstıtýsııamyzdyń 83-babynda, dedi ol,  prokýratýraǵa zań­darǵa jáne basqa da quqyqtyq aktilerge qarsylyq bildirý quzyreti berilgen. Biraq osy norma salalyq zańnamalarda, sonyń ishinde “Pro­kýratýra týraly” Zańnyń ózinde aıqyndalmaǵan. Sondyqtan da prokýratýra óziniń konstıtýsııalyq ókilettigin iske asyra almaı keledi. Mine, osy olqylyqty eńserý qa­jet­tiligi búgin týyndap otyr. Odan ári sheshen 2007 jylǵy konstı­týsııalyq reformanyń nátıjesinde qylmysty isti júrgizý úderisiniń demokratııalandyrylyp, sottyń adamnyń quqy men bostandyǵyna kepildik berý quzyreti arttyryl­ǵanyn atap ótti. Biraq osy konstıtýsııalyq ózgeris tolyǵymen qoldanylady dep aıtý qıyn, dedi ol. Bolashaqta elimizdiń qylmys­tyq sot óndirisine sottyń tergeý ınstıtýty engiziletinine men se­nimdimin, sonda osyndaı olqylyq­tar bolmas edi. Konferensııada Konstıtýsııa­nyń ıntellektýaldy ulttyń or­nyq­ty damýynyń kepili taqyry­byna Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Baqytjan Jumaǵulov, Ata Zańnyń keıbir baptarynyń júzege asy­rylýyn zańnamalyq qamtamasyz etý joldary týraly Parlament Má­jilisi Zańnama jáne sot-qu­qyqtyq reforma komıtetiniń hatshysy Svetlana Bychkova jáne t.b. sóıledi. Halyqaralyq uıymdar atynan Eýropa Odaǵy Venesııa komıssııa­synyń prezıdenti Djannı Bý­kıkkıo, Fınlıandııa parlamentiniń múshesi, EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń vıse-prezıdenti Kımmo Robert Kılıýnen, Halyq­ara­lyq zańgerler odaǵynyń tór­aǵasy A.Trebkov jáne t.b. qut­tyq­taý sóz sóıledi. Búgin konferensııa óziniń ju­my­syn L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetinde jalǵastyrady. Jaqsybaı SAMRAT. ---------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.