Damýymyzǵa negiz qalaýshy basty qujat

1995 jyldyń 30 tamyzy elimizdiń jańa Konstıtýsııasynyń qabyldanǵan kúni ǵana emes. Osy kúni búkil halyqtyq daýys berý arqyly qabyldanǵan Konstıtýsııa eli­mizde saıası, ákimshilik, ekonomıkalyq-ál­eý­mettik jáne quqyqtyq reformalardy odan ári júrgizýdiń asa qýatty serpinin bas­tap berdi. Jańa Konstıtýsııa norma­la­rynyń arqasynda ǵana qysqa merzimde jas memlekettiń ekonomıkasy men saıa­sa­tynda, ultaralyq kelisim men turaqty­lyq­ta asa nátıjeli tabystarǵa qol jetkizildi. 1995 jylǵy Konstıtýsııa eldegi júr­gizilgen reformalarǵa tyń serpin qosa oty­ryp, naryq ekonomıkasynyń talap­taryna jaýap bere alatyn Parlament pen atqarýshy bıliktiń zańnamalyq sheńberde jumys isteýleri úshin tıimdi normatıvti quqyq bazasyn qamtamasyz etti. Ekono­mıkanyń túpqazyǵy bolyp tabylatyn menshik qatynastaryna, memlekettik menshikpen qatar jeke menshikti de qorǵaýda teń jaǵdaıda kepildik berdi. 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń negizinde quqyqtyq reformalar júrgizilip jańa zańnama – jańartylǵan konstıtýsııalyq quqyq jasaldy. Azamattyq qoǵamdaǵy jeke menshik qatynastardy, erkin ká­sip­kerlikti retteıtin azamattyq quqyq odan ári damytyldy. Álemdik tájirıbede qa­lyptasqan prınsıpterge sáıkes azamattyq is júrgizýshilik zańdarǵa eleýli ózgerister engizilip, Azamattyq, Qylmystyq, Ákim­shilik quqyq kodeksteri qabyldandy. Qazaqstan halqy Konstıtýsııaǵa daýys berý arqyly sol ýaqytta obektıvti tur­ǵyda ornyqqan prezıdenttik basqarý ny­sanyn bekemdep berdi. Qazaqstan halqy­nyń bul tańdaýy kezdeısoq emes edi. Ol aldyńǵy tarıhymyz ben búgingi bolmy­symyzdan, qandaıda bir áleýmettik, eko­nomıkalyq daǵdarystarǵa nemese bıliktiń ártúrli tarmaqtary arasyndaǵy alaýyz­dyqqa baılanysty aýytqýshylyqtarǵa jol bermeıtin qýatty toptasqan bılik júıe­siniń qajettiliginen týyndady. Konstıtýsııada mańyzdy kórinis tapqan jaǵdaı – Qazaqstannyń prezıdenttik respýblıka bolyp jarııalanýy boldy. О́ıt­keni, prezıdenttik respýblıka túrindegi mem­lekettik qurylys barynsha ıkemdi ny­san bolyp tabylady. Bul nysan Prezı­dent­tiń, Parlament pen Úkimettiń ókiletti­likterin naqty úılestirýdi kózdeıdi, is júzinde bılikti zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot tarmaqtaryna bóletin klassı­kalyq qaǵıdany júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Bul jaǵdaıda búkil halyq saılaǵan Prezıdent Konstıtýsııany saqtaýdyń ke­pili bola otyryp, bıliktiń barlyq tarmaq­tarynyń jáne olardyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etedi, uı­ymdastyrýshysy jáne tóreshisi bola alady. Memleket basshysy el saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıdy, bılik pen onyń rólin jáne Konstıtýsııany adam men azamattyń quqyqtary men bostandyǵyn saqtaýdyń kepildi rólin atqarýyna, bıliktiń barlyq tarmaqtarynyń jáne búkil memlekettik organızmniń úılesimdi jáne jemisti mindet atqarýyn qamtamasyz etýge kómektesetin organdar qurady. Sonymen birge, Qazaqstan Prezıdenti­niń ókilettiligi sheksiz emes. Sol sııaqty, ókimet bıligin asyra paıdalanýǵa múmkindik bermeıtin shekteýler men kedergiler júıesi oǵan da qoldanylatyn edi. Konstıtýsııa­nyń 3-shi babynda kórsetilgen memlekettik bıliktiń birtutastyǵy jáne onyń tarmaq­tarǵa bólinýi týraly prınsıp te uzaqqa sozylǵan pikirtalastyń nysanyna aınal­dy. Burynǵy Konstıtýsııada, keıbir batys elderiniń tájirıbesine oraı, sol bıliktiń ózin bólý týraly áńgime kóterilgen-di. Biraq, tájirıbe kórsetkendeı, Qazaqstan jaǵdaıynda bul sheshim ártúrli memlekettik ınstıtýttar arasyndaǵy qaqtyǵystardyń týýyna, árbir “bılik” ózderin bir-birinen táýelsizbiz dep esepteıtin qatelerge uryn­dyratyn edi. Jańa Konstıtýsııada birtutas memle­kettik bıliktiń úsh tarmaqqa bólinýiniń tetikteri qarastyrylǵan. Al munyń ózi, bir jaǵynan, olardyń tyǵyz yntymaqtasyp qyzmet jasaý múmkindikterine, al ekinshi jaǵynan, ózara birin-biri shektep oty­rýyna, Konstıtýsııada jáne zańdarda kór­setilgen quzyretterine aralaspaýyna baǵdarlandy. Sonymen qatar, Konstıtýsııanyń 4-shi babynda “qoldanylatyn quqyq” degen uǵym berildi, ol burynǵy Konstıtýsııada bolmaǵan edi. Munda ratıfıkasııalanǵan halyqaralyq sharttardyń respýblıka zańdarynan (biraq Konstıtýsııadan emes) basymdyǵy bolady dep kórsetildi. Bul erejeniń bolýyna halyqaralyq quqyqtyń basymdyǵyn jaqtaıtyn keıbireýler rıza bolmady. Degenmen, túptep kelgende, baptyń osyndaı redaksııasy qabyldandy. Bul ereje keıinnen Konstıtýsııa ereje­leriniń joǵary turýyna negizdelgen bi­r­yńǵaı qoldanbaly quqyqtyń tájirıbesin qalyptastyrýǵa edáýir kómektesti. Konstıtýsııanyń 5-shi babynda demo­kratııanyń basty belgisi – ıdeologııalyq jáne saıası áralýandylyq birinshi ret jarııalandy. Bul ereje, basqalaryn bylaı qoıǵanda, saıası partııalar men túrli qoǵamdyq birlestikterdiń erkin qyzmet jasaýyn da qarastyrǵan. Munyń ózi osy kezeńde ıdeologııalyq máselede osynshama erkindiktrdiń bolýy qajet pe, bul onyń turaqtylyǵyna zııanyn tıgizbeı me de­gen suraqtar týǵyzdy. Soǵan qaramaı, jańa Konstıtýsııada demokratııanyń paıdasyna qaraı osyndaı sheshim qabyldandy. Bul jaǵdaıda saıası sanalýandyqtyń bolýyn betimen ketýshilikke aınaldyrmaý ke­rektigi de atap kórsetildi. Osyǵan baıla­nysty konstıtýsııalyq qurylysty kúshpen ózgertýge, respýblıkanyń tutastyǵyn bu­zýǵa, memlekettik qaýipsizdikti búldirýge, áleý­mettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik já­ne rýlyq alaýyzdyqtardy órshitýge ba­ǵyttalǵan qoǵamdyq uıymdardyń qury­lýy­na da, olardyń mundaı is-áreketine de tyıym salyndy. Bul, ásirese, Ortalyq Azııada halyqaralyq lańkestiktiń tara­lýyna jáne ekstremıstik toptardyń qu­rylýyna baılanysty ózin-ózi aqtaǵan she­shim bolyp shyqty. Bul norma Qazaqstan­daǵy turaqtylyqty qamtamasyz etýge kómektesti. Memlekettiń syrtqy saıasatynyń prın­sıpterin tujyrymdaý barysynda Kons­tıtýsııanyń 8-shi babynda ártúrli usynystar, sonyń ishinde beıtaraptyqty jarııalaý týraly da qarastyryldy. Túptep kelgende, ótpeli kezeńniń qıyndyqtaryn jeńý úshin basqa memlekettermen belsendi ıntegrasııa saıasatyn júrgizýdiń oryndy ekendigi moıyndaldy. Búgingi kúni el Konstıtýsııasy adam ıgiligine jumys isteýmen qatar, onyń shy­ǵarmashylyq, jasampazdyq qýatyna serpin berip jáne múmkindik jasap, kásipkerlik bastamashylyǵyn yntalandyratyn deńgeı­ge jetti. Elimizdiń Ata Zańynda azamattar­dyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bos­tandyqtary aıqyn tujyrymdalyp, olarǵa naqtyly kepildik berilgen. Negizgi Zańda adamnyń qadir-qasıeti, onyń quqyqtary men bostandyǵy týraly qaǵıdalardyń baıandy etilýi memlekettiń árbir azamatty qorǵaýǵa degen umtylysyn da bildiredi. Ata Zańda osy zamanǵy naryqtyq eko­nomıkanyń adamnyń óz eńbeginiń nátı­jesindegi naqty úlesine, onyń nátıjesine qaraı onyń san túrli múddesin qamtamasyz etý múmkindikterin alǵa tartatyn prın­sıpterine sáıkes azamattardyń konstıtý­sııa­lyq quqyqtarynyń, bostandyǵy men mindetteriniń mánisi men mazmuny da paı­ym­dalǵan. Bul rette memleket tegin áleý­mettik qamtýdyń eń qajetti tómengi deńgeıine kepildik beredi. Elimizde qazirgi qoldanylyp júrgen Negizgi Zańnyń qabyldanýymen birge aza­mattardyń óz múmkindikterin iske asyrýy úshin sapalyq jańa quqyqtyq keńistik qa­lyptasyp, qoǵamdy odan ári demokratııa­landyrý úshin keń óris ashyldy. Ekono­mıkalyq bostandyq, ıdeologııalyq jáne saıası sanalýandyq, barshanyń zań al­dyn­daǵy teńdigi – Qazaqstannyń quqyqtyq damýynyń negizgi basymdyqtary bola al­dy. Osyǵan oraı Qazaqstan Nıý-Iorkte 1966 jyly 16 jeltoqsanda jasalǵan Eko­no­mıkalyq, áleýmettik jáne mádenı qu­qyq­tar týraly paktige jáne Nıý-Iorkte osy jyly jáne osy kúni jasalǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige qosyldy. Bunyń ózi de Qazaqstan azamat­ta­rynyń ózderiniń saıası, áleýmettik, eko­no­mıkalyq jáne mádenı quqyqtaryn halyq­aralyq deńgeıde qorǵaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, Konstıtýsııa demok­ra­tııalyq ınstıtýttardy asyra paıdalanýǵa jol berilmeıtinin de eskertedi. Atap aıt­qanda, maqsaty nemese is-áreketi Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq qu­ry­lysyn kúshtep ózgertýge, onyń tutastyǵyn buzýǵa, memleket qaýipsizdigine nuqsan kel­tirýge, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik-toptyq jáne rýlyq arazdyqty qoz­dyrýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq birlestikter qurýǵa jáne olardyń qyzmetine, sondaı-aq zańdarda kózdelmegen áskerılendirilgen quramalar qurýǵa tyıym salynady. Res­­pýblıkada basqa memleketterdiń saıası par­tııalary men kásiptik odaqtarynyń, dinı negizdegi partııalardyń qyzmetine, sondaı-aq saıası partııalar men kásiptik odaqtardy sheteldik zańdy tulǵalar men azamattardyń, shet memleketter men halyqaralyq uıym­dardyń qarjylandyrýyna jol berilmeıdi. Bul elimizdiń Ata Zańynyń qoǵamda konstıtýsııalyq zańdylyqty, turaqtylyq pen quqyq tártibin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan qorǵaýshylyq quzyretiniń bar ekendigin de kórsetedi. Memleket qurý isi – úzdiksiz úderis, ol memleket qansha ómir súrse, sonsha ýaqyt júrgizile beredi. Onyń eldiń Negizgi Za­ńyna da qatysy bar. Eldiń damý baǵytyn aı­qyn­daýda ómirdiń ózi oǵan ózgerister engizýdi, sonyń ishinde konstıtýsııalyq ózgerister engizýdi talap etýi de ábden yqtımal. Biraq bir máseleni ashyq aıta alamyz. Ol qazirgi Ata Zańymyzdyń memlekettiligimizdi qalyptastyrýdaǵy tarıhı ról atqarǵanyn moıyndaýymyz. Búkilhalyqtyq referendýmda qabyl­dan­ǵan Konstıtýsııamyzdyń ómir súrgenine 15 jyl toldy. Atalǵan merzim ishinde Ata Zańymyzdyń ómirsheńdigi, ornyqtylyǵy, naryqtyq jáne demokratııalyq qasıeti barynsha kórindi. Bizdiń elimizdiń bolmys-bitimin beıneleıtin saıası turaqtylyq, ultaralyq jáne azamattyq kelisim Kons­tıtýsııa rýhynyń shyndyqqa aınalǵanyn kórsete aldy. Shynaıy zań ústemdigine jetý – búgingi damýymyzdyń basty sharty. Bul shart Ata Zańymyzdyń qadir-qasıetin túsinýden, ony qurmetteýden, oqyp-úırenýden jáne sanaly túrde oryndaýdan bastalady. Árqaısymyz­dyń óz Konstıtýsııamyzǵa, ol basty murat tutqan qoǵamdyq jarasym men áleýmettik ádiletke adaldyǵymyz alǵa qoıǵan bıik maqsattarymyzdyń júzege asýyn jaqyndata túsedi. Elimizdiń Ata Zańy biz úshin aldaǵy ýaqytta da ózimizdiń bıik maqsatymyz – mem­leketterdiń ál­em­dik qoǵamdastyǵyna en­gen, azamattarynyń dáýletti laıyqty ómir súrýine barlyq jaǵ­daı jasalǵan, táýelsiz ekonomıkalyq ór­kendi memleket qurý jo­lyn­daǵy ilgeri da­mýymyzdy retteıtin negiz qalaýshy basty qujat bolyp qala beredi. Murat MUHAMEDOV, Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary, saıası ǵylymdar doktory, professor. QYZYLORDA.