Aral. Aral. Aralym.

Jýrnalıst jolda júrgende

Mine, poıyz da toqtady. Aral. Qazaq ádebıetiniń klassıgi, qarasózdiń has sheberi Ábdijámil Nurpeıisov týraly “Gúl qaýyzyndaǵy aspan” atty kitap bar. 2004 jyly shyqqan. Avtory – orystyń áıgili ádebıetshi-synshysy Nıkolaı Anas­tasev. Sizdiń tilshińiz Aral jaqqa júrer aldynda teńiz teńbildes týyndyny qaıta qaraǵan. Kirispe maqalanyń sońǵy jaǵy shamamen osylaı aıaqtalady. Poıyzdy aı­tyńqyrap kelip, Aral qalasyna aıryq­shalaı ekpin túsiredi. Aral qalasyna “Almaty – Aqtóbe” poıy­zy tún ortasyna taman jetedi eken. Árı­ne, shaharyńyzdy da, jarty ǵasyr­daıyn ýaqyt burynyraqta býyrqana shal­qyǵan shalqar teńizińizdi de Ábeń ádiptegen dúnıe­lersiz elestete almaıtynyńyz anyq. Teńiz joq. Shahar shetinde. Shýyly tur. Qula­ǵyńyzda. “Aq Jaıyq” atalatyn aıtýly júrdegińizdiń kógildir vagonynan túse bere júregińiz atqaqtaı jóneler. Qa­ranar qalam­gerdiń “Qan men terin”, son­soń, árıne, “Soń­ǵy paryzyn”, solardyń áýenin sezinersiz. “Sharshamasańyz, túngi shahardy, Ara­lymyzdy aralatsaq, qalaı qaraısyz?” – desti Kólbaı men Erkin myrzalar. Kó­keıimizdiń tóbesinen dóp túskenderine rızamyz. “Aldymen osy vokzaldyń ózinen bastaıyq, – dedi Erekeń. – Bul ózi baıyr­ǵy ǵımarat qoı”. Túpkir tustaǵy bólmeniń tórinde 1921 jyly jappaı asharshylyqqa ushyraǵan Edil boıy jurtyna Aral balyqshylarynyń bir táýlikte on tórt vagon balyq jóneltkeni, proletarıattyń uly kósemi Lenınniń alǵysy beınelenipti. Vokzaldan shyqqannan keıin Balyqshylar alańyn baıyptap, Aq keme eskertkishine ańtaryla qaraısyz. Aq keme Aqtaýyńyz­dyń ataqty mármár tasynan mánistelgen. Birese qanatty balyq sekildi, birese baǵzydaǵy Aral balyqshylarynyń arýaq týy sııaqty, birese búgingi armandar aıdynynda jelken kergen keme mánzeldes maǵynalar izdegińiz keledi-aı. Shaharyńyzdyń túngi jaryǵyna talaý­raı tolyqsyǵan aı men shoq-shoq juldyz­dardyń sút sáýlesi qosylǵan. Aralyńyzdyń Ortalyq alańy ertegilerden eles beretin­deı. Týlaǵan balyqty qushaqtaǵan Balyqshy eskertkishi. Barsakelmestiń bir belgisindeı Qulan eskert­kishi. Ereksheleý kórinedi. Ásirese, túnde. Osydan bes jyl buryn ekinshi dúnıejúzilik surapyl soǵystan oralmaǵan araldyq alty myń bozdaqqa arnalyp, aty-jónderi jazylyp, “Taǵzym” memorıaly jasalǵan eken. Bıyl, Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda ke­shen qaıta jańǵyrtylypty. Batyr ana­larǵa jáne aýdannyń Qurmetti azamatta­ryna arnalǵan alleıalar da úılesimdi. Túngi Aralyńyz túrli-tústi fılmdeı áserlituǵyn. Erteńine erte turǵanbyz. Kúndizgi qalany kezip júrip, kóńilimiz sál-pál páseıgendeı kúı keshkenbiz. Qıqy-jıqylaý úı-jaılar, ıreleńdegen ıkemsiz­deý burylystar, qum-topyraqty, tozyńqy kósheler kóbirek kórinedi. Kezinde atyshýly port atanǵan ataqty Araldyń aqtańdaq­tan­ǵan, sor basqan tustary tuzdanyp jatypty. Ánekıińiz, áýelgi poshymy men porymynan túk qalmaǵan port jaǵalaýy­nyń jaıdaq qaırańynda qaraýytqan kemelerdiń qıran­dylary qalqaıady. “Admıral Nahımov”, “Tólegen Toqtarov”, taǵysyn-taǵylar. Jalpy, Aralyńyzdyń aýmaǵynda jıyrma jeti jerde úlkendi-kishili sor basqan alańdar aǵarańdap, daýyldy kúnderi tuzdy shań bora­tady eken. Sońǵy jyldary sol sorlaryńyz­dyń sany birshama kemipti. Bir sordyń ornyna Táýel­sizdik alańy salynypty. Ekin­shi sordyń or­­nynda №262 mektep-gımna­zııa­nyń ǵa­jaıyp ǵımaraty boı kóteripti. Úshin­shi úlken sordyń Jalańtós bahadúr atyndaǵy sporttyq saýyqtyrý keshenine aınala bastaǵanyna araldyqtar qatty qýanýly. Shynynda da shattanasyz. Sporttyq saýyq­­tyrý keshenin kórseńiz, sergektene serpilesiz. Keýdeńizdi maqtanysh kerneıdi. Ara­lyńyzdyń keleshegine úmit artasyz. Senesiz. Jalańtós bahadúrdiń eńseli eskertkishi rý­hyńyzdy bıiktete túsedi. Ispandyq tehnologııa boıynsha jabdyq­talǵan jabyq júzý basseınin, zaý-záýlim zaldardy, zamanaýı sport quraldaryn, jasandy kógal tóselip, jasyldy-saryly oryndyqtary tekshelene tizbektelip úlgergen keń kólemdi fýtbol alańyn kór­gende she, qalaısha qýanbaısyz? Keremetteı keshenińiz kúz basynda araldyqtar ıgiligine berilip, shaharyńyzdyń kórkin arttyra túspek. Qııalaý tustaǵy qııańqy sordy bildir­meı jibergen jáne bir bederli quryly­syńyz – №262 mektep-gımnazııa ǵımaraty. Altyn uıańyz byltyrǵy jeltoqsanda paıdalanýǵa berilipti. Jańa jobamen, ozyq úlgimen sa­lyn­ǵan. 1200 oqýshyǵa arnalǵan. Osy zamanǵy quraldarmen qamtamasyz etilgen. Jeti júz oryndyq májilis zalyn kórdik. Tań­ǵaldyq. Aýdan muǵalimderiniń tamyz más­lıhaty osynda ótpekshi. Mektep-gımnazııa­nyń dırektory Bekbolat Sádýa­qasov pen onyń oqý isi jónindegi oryn­basary Saǵyntaı Qudaıbergenov jarysa áńgimeleıdi. Mektep ulttyq biryńǵaı test qorytyndysy boıyn­sha birinshi oryn alypty. Aýdan kóleminde. Al Aral aýdany búkil Qyzylorda oblysy boıynsha alǵa shyǵypty. Oqý ornynyń aldyndaǵy buryn sory qalyń bolǵan oı­pańda gúl jaıqalady. Gúl orta­synda Áıteke bıdiń músini. Qaıbir jyldary “Egemen Qazaqstan” eskertkishter týraly másele kótergen. “Babalar jas bolmaǵan ba?” degen maqala jarııalaǵan. Shynynda da barlyq jerde derlik Tóle bıdiń, Qazybek bıdiń, Áı­teke bıdiń, sondaı-aq Abaı men Jambyldyń, taǵy basqalardyń tek qartaıǵan, shaý tartqan shaqtaryndaǵy beıneleri qoıylatyny ras qoı. Jasyraq kezderin de retinde, ornyna qaraı bederleýge nege bolmaıdy? Gazet syny osy jáıtti meńzegentuǵyn. Myna mektep-gımnazııanyń aldyndaǵy Áıteke bı babamyzdyń músini erekshe. Túr-tulǵasy áldeqaıda jasyraq. Bas kıimi de, basqa kıimi de bólekshe. Jas óskinderdiń jigerin janıtyndaı tulǵa. Minekıińiz, Taras Shevchenko atyndaǵy eski, ejelgi mektep úıiniń janynan ótip bara­­myz. Munda kemeńger sýretker Ábdi­jámil Nurpeıisov, kezinde respýblıka Úkimetin basqarǵan Uzaqbaı Qaramanov, Balyq sharýashylyǵy mınıstri bolǵan Qudaıbergen Sarjanov oqypty. Táýelsizdik alańy aınalasy atshaptyrym sordyń ornyna ornapty. Bıiktigi jıyrma bir metr tuǵyrdyń tóbesinde atqa minip, joryqqa shyqqan saq sarbazynyń beınesi zoraıady. Teńizdiń qaldyǵyndaı qoımaljyń kól­shik pen aǵarańdaǵan tuzdy sory kebersigen kezeńnen sál-pál alystaý dóńeste osy zamanǵy áp-ádemi ǵımarat turypty. Bul – “Atameken” balyq ónerkásibi” JShS. “Atameken-Holdıng” qarjylyq-ónerká­siptik tobynyń qoldaýymen salynǵan. 2009 jylǵy qańtar aıynda jumysyn bastapty. Barlyq óndiristik sehtary, tońazytqysh kameralary, basqa da jasaý-jabdyqtary, turmystyq bólmeleri eýrostandartqa sáıkes dep esepteledi. О́kinishke qaraı, osy jap-jańa jutynyp turǵan balyq zaýyty qańtarylyp qalypty. Balyqtyń ıisi bar. О́zi joq. 2010 jyldyń alǵashqy aılarynda bir toqtap, bir júrip degendeı, ildáldalap, 48 tonnadaı ǵana balyq ónimderin shyǵa­rypty. “Zaýyt tolyq qýatynda jumys istegende, 8 000 tonna balyq shıkizatyn qabyldaıdy. Qazirgi jumysshylar sany 40-tan asady, keleshekte 150 adam eńbek etedi” degen sııaqty sózder sizdiń tilshińizge onsha áser etpedi. Jap-jańa, jutynǵan zaýy­tyńyz nege toqtap tur? Degen saýal eń­seńizdi ezedi eken. Bilýimizshe, Kishi Ara­lyńyzdyń kildirep, beti beri qarańqyraı bastaǵanyna birshama jyldar ótti. Kól­derge hám bereke kirgeli biraz ýaqyt boldy. Baıaǵyda teńizdiń tebirenip, tolyqsyp turar zamandarynda 30 túrli balyq bar desetin. Qurǵap, tartylyp, taýsylǵan tusynda sol otyzyńyzdan bireýi ǵana qalypty. Al qazir 18 túri qalpyna qaıta kelgen. Qalaı aıt­sańyz-daǵy, balyq barshylyq. Az aýlanyp jatqan joq. Biraq, bir qyzyǵy, qanshama qyrýar balyq jańa zaýytqa kelmeı, basqasha joldarmen basqasha jaqtarǵa jylystaı jutylyp ketetin kórinedi. Kimnen surasań-daǵy, kúmiljıdi. “Atameken” balyq ónerkásibi” dep ata­latyn jaýapkershiligi shekteýli seriktes­tigińizde, ıaǵnı sý jańa zaýytyńyzda, balyǵyńyzdyń ıisi bar da ózi joq sehtarda júrip, biz bir jaǵdaıdy kóz aldymyzǵa keltirdik. 1987 jyldyń jyp-jyly kúzi. Qaraqalpaqstannyń astanasy Nókis qalasynda KSRO jazýshylarynyń balalar ádebıeti jónindegi Búkilodaqtyq keńesi ashylǵan. О́tkizip jatqan О́zbekstan edi. Reseıden, Ýkraınadan, Belorýssııadan, Estonııadan, Lıtva men Latvııadan, bár-bárinen ókilder bar. Barshamyzdy ushaqqa mingizip, Ámýdarııa ústimen alyp ushqan. Aral teńizine deıin. Qaıran joıqyn darııańyzdyń kanal-kanaldarǵa taramdala taralyp, teńizge quıar saǵasynda taýsylyp tynatynyn, qyzylkúreń qan sekildengen qoımaljyń ǵana birdeńeniń jylbysqylana jybyrlap jatqanyn kórgende, jaǵamyzdy ustaǵanbyz. Sodan Moınaq qalasyna qonǵanbyz. Osy bizdiń Aral atalatyn shaharymyz shamalastuǵyn. Teńizińiz seksen kılometr alystap ketipti. Seksen jetinshi jylyńyzdyń ózinde. Aınala-tóńirekte alyp-alyp kemelerdiń qańqalary qaraýy­tady. Sonda ǵoı, qalamgerler qaýymyn Moınaqtyń búkil odaqqa máshhúr balyq zaýytyna aparǵany. Ǵajaıyp kásiporyn eken. Jabdyqtary da keremet eken. On bes túrli balyq konservisin shyǵaryp, búkil KSRO-ǵa, tipti sosıalızm elderine túgel taratatyn bolǵan eken. Biz barǵanda tek bir ǵana túrin shyǵaratynǵa aınalyp, bar bedelinen aıyrylyp, qasqa joldan qaıyrylyp qalǵan eken. Sonda ǵoı, Baltyq jaǵalaýynan jetken jıren shash jazýshy kelinshektiń solqyldap turyp jylaǵany. Sonda ǵoı, túrkimen týysymyz­dyń “túsinbeı” tańyrqap: “Ne plash, depshonka” dep orynsyzdaý, ospadarsyzdaý qaljyńdaǵany. Sonda ǵoı, úshten ekisi qańyrap, aýlasynda qum sýyryp qulazyǵan qaıran zaýytqa aıanyshpen qaraǵanymyz... Aral shaharyndaǵy sý jańa balyq zaýy­tyna álsin-álsin alańdaı burylyp, alys­tap baramyz. Bolashaǵy jarqyn bolǵaı da. Qaladaǵy jáne aýdannyń biraz bóligin­degi aýyz sý máselesiniń mánisti sheshilýin araldyqtar Elbasynyń esimimen tyǵyz baılanystyrady. 2005 jyly Memleket basshysy Aralda bolǵan. Jurtshylyqqa aıan ǵoı, Prezıdentimiz Aral aımaǵyn, Aral problemasyn únemi nazarda ustap keledi. Osydan jıyrma jyl buryn respýblı­ka­nyń Joǵarǵy Keńesinde sóılegen sózinde: “Búginde bizder Aral teńizine jaqyn jatqan orasan zor aımaqty qamtyǵan ǵalamdyq ekologııalyq apatpen betpe-bet kelip otyrmyz. Aral teńiziniń Qazaqstan óńirinde tez arada tartylýynyń saldarynan Qyzylorda jáne Aqtóbe oblystarynyń negizinen baıyrǵy halqy turatyn onyń jaǵalaýyndaǵy selolary, aýyldary men balyq aýlaıtyn kolhozdary orasan zor zııanǵa ushyrap otyr. Jyl ótken saıyn bul jerden ómiri men turmysy teńizben tyǵyz baılanysta bolǵan balyqshylar men basqa da kásip ókilderi kóptep ketip jatyr... Aral óńirinde sanıtarlyq rejımniń tolyq buzylýy saldarynan halyqtyń ishektiń qaýipti juqpaly aýrýlarymen, ish súzegimen, vırýsty gepatıtpen aýrýy kóbeıe tústi”, – degen bolatyn. Al sodan on bes jyl keıin, osydan bes jyl buryn Aralǵa kelgeninde búı dedi: “Aral halqynyń tynys-tirshiligi udaıy memleket nazarynda. Sizderdi sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda Úkimet tarapynan 1 mlrd. 300 mln. teńge bólinip, “Aral – Sarbulaq” sý qubyrynyń 25 shaqyrymy jóndelip, qala ishiniń 69 shaqyrymdyq sý qubyrlary qaıta jańǵyrtyldy. Sonyń nátıjesinde sizder buryn-sońdy bolyp kórmegen taza sýǵa ıe boldyńyzdar. Qutty bolsyn!” “Aýyz sý – eń basty másele. “Tolaǵaı – Sarbulaq” sý torabynan tartylǵan sý Aral aýdanyndaǵy 75 myń turǵynnyń qyryq myńǵa jýyǵyn qamtyp otyr. “Qyzylorda oblysynyń eldi mekenderin aýyz sýmen qamtamasyz etýdiń 2007-2010 jyldarǵa arnalǵan óńirlik baǵdarlamasy” sheńberinde naqtyly ister atqarylyp jatyr. Bıyl aýdandyq bıýdjettiń ózinen 10927 myń teńge qarjy bóldik. Bes aýyl­dyń aýyz sý júıeleri kúrdeli jóndeýden ótkiziledi. Aldaǵy ýaqytta Qaratereń, Kóneqaratereń, Tastaq aýyldaryn “Aral – Sarbulaq” toptyq sý qubyryna qosý, so­ny­men qatar Raıym, Bekbaýyl, Qumbazar, Úkilisaı, Qyzyljar, Shómishkól, Aqshataý, Eskiura eldi mekenderin de toptyq torapqa qaraı ıkemdeý mindeti tur”, – deıdi aýdan ákimi Nájmádın Musabaev. Qıyndyqtar jetip-artylady. Ozǵan salalar joq emes-aý, alaıda tozǵan tustar kóbirek. Máselen, 1818 shaqyrym bolatyn elektr jelileriniń baǵanalary apatty jaǵdaıǵa jetken. Atanshı, Moınaq sııaqty shaǵyn aýyldar elektr jelilerine qosylmaǵan. Sekseýil, Jaqsyqylysh syndy iri kentter men aýyl­dardaǵy, tipti Aral qalasyndaǵy elektr jelileri shuǵyl jańartýdy qajet etedi. Aýdan aýmaǵy arqyly 211 kılometrlik respýblıkalyq dárejedegi avtokólik joly ótedi. Jergilikti mańyzdaǵy joldyń uzyndyǵy 730 shaqyrymdaı. Qazir Batys Eýropa men Batys Qytaı aralyǵyndaǵy ataqty halyqaralyq jol qurylysy qyzý júrip jatyr. Oblys aýmaǵy arqyly “Batys Eýropa – Batys Qytaı” dáliziniń 811 kılometri, al Aral aýdany arqyly 213 kılometri ótedi. Jalpy alǵanda, bul óńirdegi avtokólik joldary jaman emes. Nesheme túrli jol­dar­dy kórip júrmiz ǵoı. Mine, biz birtalaı bel-belesterdi, qyrlaýyttar men qumdy-jýsandy jazyqtardy, týlaq súıretkendeı taqyrlardy artqa tastap, Qamystybas kólder júıesiniń jerine ilikkenbiz. Qa­mystybas júıesin jeti-segiz kól quraıdy eken. Qaıazdy, Laıkól, Bıdaıkól, Jyń­ǵyldy, Daýyldy, Sýyqkól, Jalańash... Bir zamandarda osy Qamystybas óńirinen sonaý Syrǵa deıin 200-deı kól bolǵan desedi. Qazanǵap ata meshiti tusynda min­detti túrde toqtaıdy. Jolaýshylar. Bilgen duǵalaryn oqyp, Alladan medet tileıdi. Biz-daǵy sóıttik. Jol jaqsara túsken. Jıyrma tórt aýyldyq okrýgtiń on jetisin ózara jalǵap, josylyp jatqan jolyńyz 2007-2009 jyldary salynǵan. Qaratereńge deıin. Respýblıkalyq bıýdjet­ten. Jady­rań­qy tirlikterge kýá bolsańyz, jaıdarman kúıge túsesiz. Jabyǵyńqy jaqtardy baıqasańyz, júregińiz júdep qalar. “Myna Laıkól deıtin kóldi tender boıynsha baǵanaǵy balyq zaýyty ıemdendi. “Atamekendi” aıtam. Keleshekte sol mekeme taýarly balyq óndirip, óńdeýmen shyndap aınalyspaqshy. Balyqshylarǵa jataq­hanalar salynyp, jaǵdaı jasalady”, – deıdi Nájmádın myrzańyz. Sóz júzege asyp, maqsat oryndalyp jatsa, kánekı. Aýdan ákimi áńgimeniń maıyn tamyzady. Jetes bıdiń, Nurtýǵan jyraýdyń ataly sózderi men jyrlaryn jatqa soǵady. “Anaý adyrlardyń arǵy jaǵynda Jetes bı aýyl­dyq okrýgi qurylǵan. Jetes bı araly, Je­tes bı jazyǵy, Jetes bı taly bar. Úsh bir­deı aımaqtyń úzdik tóbe bıi atanǵan. Bılerdiń saıypkerlik saıystarynda sadaq­tyń saıgezindeı ozyp shyǵyp otyrǵan, – deıdi Musabaev. – Ol okrýgke taza sý bardy. Jol bardy. Mektep pen klýb salynǵan. Birazyraq buryn teledıdardan jan-jaqty kórsetti”. Sol jaqtan, saǵym arasynan saǵynysh­taı sarǵaıyp Raıym bekinisiniń belgileri bulańytady. Ýkraınanyń uly kobzari, aqyny hám sýretshisi Taras Shevchenko sýret salǵan jer ǵoı, baıaǵy. Qara jo­lyńyz­dyń qos qaptalynda shoǵyr-shoǵyr túıeler qalyp qoıǵan. Endi dala kemeleri sırep, sıyr men qoı-eshkińiz kóbeıe túskendeı. Ońǵa qarata burylyp, birazyraq júrseńiz, aldyńyzdan Qosjar aýyldyq okrýgi shyǵady eken. Júz elý oryndyq jańa mekteptiń qurylysy qyzý júrip jatyr. Jumystaǵylardyń bári kileń jas­tar. Kúzde bitpekke tıis mektepten keıin Qosjardaǵy balyq pıtomnıgine soqtyq. Munda da Araldaǵy balyq zaýytyndaı tym-tyrys tynyshtyq ornap turypty. Bes jyl buryn Elbasy bolypty. Balyq klasteri jaıynda jan-jaqty áńgime qozǵalypty. Alla jazsa, aldaǵy ýaqytta Kókaral bógeti oıdaǵydaı bitse, Kishi Aral teńiziniń jartylaı jansyzdanǵan jaǵalaýlary jandanar. Aqsaı, Tastúbek, Jalańash, Saryshyǵanaq, Berg shyǵanaǵy, Bógen men Qaratereń qaıta tiriler. Úshshoqy, Segizsaı, Sarybasat, Shómishkól, Toranqum, Qaratas, Egizek, Kúlmes, Qumsaı, Buıyrǵandynyń berekeleri kirer. Qambash kóli oń qaptalymyzda qalyp barady. “Qambash – Araldyń maqtanyshy. Oblys ákimi Bolatbek Qýandyqovtyń qol­daýymen Jasulan kanalyna tospa sa­lynyp, sonyń nátıjesinde sý jyldaǵydan kóbirek jınaldy. Endi kól jaǵalaýy osy zamanǵy talapqa saı demalys ornyna aınalmaq. Kóp uzamaı-aq jıyrma jeti oryndyq qonaq úıiniń irgetasy qalanbaq. Infraqurylym máselesi sheshilmek. Maýsym aıynyń aıaǵynda anaý jaǵajaıda “Qyzylorda oblysynda ekologııalyq týrızmdi damytý máseleleri” degen taqy­ryp­ta semınar-keńes ótkizildi. “Batys Eýropa – Batys Qytaı” kúrejoly iske qosylǵannan keıin bul bastamanyń kók­jıegi qalaı keńeıetinin sezip otyrǵan shy­ǵarsyz? Oı-hoı, Qambash kóliniń muzy qa­lyń qatady. Qańtardyń basynan naýryz­dyń ortasyna deıin muz ústi merekege aınalady. Balyq aýlaıtyndar Qambashtyń muzy betinde qaraqurym bolady”, – deıdi  Nájmádın Musabaevyńyz. Syr boıyna tamanyraq tómendeńkirep kelemiz. Nurtýǵan aqyn týǵan jer. Nurtý­ǵan jyraý júrgen jer. Amanótkel aýy­lynda kesenesi, eskertkish músini, mýzeıi bar. “Kánekı, tilim, sóıleshi!” dep baryp, kósile jóneler jyraýyńyz ǵoı, baıaǵy. “Ergende nadandyqqa el tozady; Elerip tek paıdaǵa qol sozady”, degenin jurtshylyq jadynan shyǵaryp jiberedi-aý keıde. “Átteń-aı, ylǵı da Noǵaılyny jyrlap jaza berippin. Sartbaı batyr men Janǵoja babany jazýǵa ǵumyr qysqalyq qyldy. Olardy keıinge saqtap em. Solardan bastaýym kerek eken dá. Arýaqtary nazalandy ma, qaıdam”, – dep qamyǵypty desedi. Dúnıeden óterinde. Nurtýǵannyń kóripkeldigi de bolǵanyn aıtýshylar az emes. Izdenimpaz jýrnalıst aǵamyz О́tegen Japparhan jazǵandaı, Nurtýǵan jyraý 1941-1945 jyldarǵy soǵystyń bolatynyn baqandaı on bes jyl buryn bilipti. Amanótkel aýylynyń janynda jaınap ósken saıabaq jelkildeıdi. Alty gektardan astam alqapta. Terek pen jıde. Serik deı­tin baǵban taldyrmash terek pen jupar sha­shar jıdeni kútip-baptap, sýaryp júripti. Sortań, qumshaýyt jerde mundaı baq ósirmektiń beıneti ońaı emes. Amanótkelge Aqqulaq pen Aqshataý aýyldary qaraıdy. О́zi de óleń jazatyn, “Myrzastan shyqty shaıyrlar” atty kitap qurastyrǵan Táńir­bergen Dármenovtiń aıtýynsha, demogra­fııalyq jaǵdaı jaqsara bastapty. Sońǵy tórt jarym jylda úsh júzge jýyq sábı dúnıege kelipti. Okrýgte 2621 adam turady. Olardyń 10657 maly bar. Maýsymdaǵy naqtyly esep boıynsha. “Aral teńizi” qoǵamdyq qory aýylǵa “Jedel járdem”  avtokóligin beripti. Emhana, úsh feld­sherlik-akýsherlik pýnkt, úsh mektep, eki kitaphana, Mádenıet úıi jumys istep turypty. Halyq teatry bar. Jaqynda jazýshy Qýanysh Jıenbaıdyń shyǵarmasy jelisimen “Ury” degen dúnıeni sahnaǵa shy­ǵarypty. Serik Jańabaev, Mýat Erá­lıev, Raısa Jalmaǵambetova sııaqty ónerli jastar kóp eken. Bıyl amanótkeldikter “Teatr kóktemi” atty oblystyq baıqaýda ozyp shyǵypty. Bógen aýyly betkeıleý buıratta sekildi sezildi. Qumnyń kókesi osynda sııaqty. Túıeler mańyp barady. Birqatary aýyl kóshelerin kezip júripti. Buryndary Bógenińiz teńiz jaǵalaýy sanalǵan. Keıbir úılerdiń sharbaǵyn tolqyn shaıyp ketedi eken. Bógen balyq zaýytynda birjarym myń adam jumys istegen. Bildińiz be?! Endi ol kásiporynnyń izi bilinbes. Sol jyldarda VLKSM-niń 30 jyldyǵy atyndaǵy orys-qazaq mektebi atanǵan oqý orny 1991 jyly aqtańger aqyn, jaýhar jazýshy Zeınolla Shúkirovtiń esimin enshilegen. Zekeń aǵamyz, suńǵyla sýretker Saılaýbaı Jubatyruly, joǵaryda atalǵan kórnekti prozashy Qýanysh Jıenbaı, sondaı-aq aqyn ári jýrnalıst Tolybaı Aby­laev syndy inilerimiz – qumǵa qamal­ǵan Bógen aýylynyń talantty túlekteri. Buıra qumyńyzdyń bir sheti kóktemdegi tilshelengen súri qar sekildenip, mektep janyndaǵy Shúkirov eskertkishiniń túbin basyp jatypty. Bul óńirdegiler ábden úırenip ketken ǵoı. Bizge birtúrli sekildi. Bógenińizdi bókterleıtin jolmen júrip, birazdan soń darııańyzdan ótkenbiz. Aǵlaq atalatyn sý tospasyna jetkenbiz. Aǵlaq torabynyń segmentti úsh qaqpasynan burqyraǵan bulǵaqty sý atqylana aǵyp shyǵady eken-aı. Tómenirekke qarasańyz, basyńyz aınalar. Qurylys biter bolsa, darııańyzdyń deńgeıi kúrt kóteriler. Kólder tolysar. Teńizińiz tolyǵar. Aral jáne Qazaly aýdandary úshin arzan elektr energııasy óndiriler. Aǵlaǵyńyz Kókara­lyńyzdan on úsh metrdeı bıiktikte. Qaratereń aýyldyq okrýginiń ákimimin dep tanysqan qaratory tolyq jigit Qudabaı Jıenbaı eken. “Baýyrjan Omarov deıtin qalamger inimizdiń aýyly emes pe?” – desek, basyn ızep, jyp-jyly jymııady. Aǵlaq tospasynyń taǵdyry qıyndaý bop turypty. Bes-alty jyldan beri biter emes. Shalalyq kóp. Sozbuıdalyq jetip-arty­lady. Tospa bóget turǵyzylǵan soń darııanyń biraz jeri eski arnaǵa aınalyp, sýsyz qalǵan. Tártip boıynsha eski arna tolaıym-tutas topyraq­pen toltyrylyp, tegistelýi tıis. О́ıtpegen jaǵdaıda bógetten sý ótip, birte-birte apatqa aparatyny aıan. О́kinishke qaraı, osy jumys ta tym baıaý atqarylýda. Tórt shlıýzińizdiń úsheýi áli bitpegen. Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginen, Úkimetimiz taraptan ókilder kelgen. Kórgen. Biledi. Bári de. Biraq baıaǵyda tenderde jeńip alǵan Máskeýińizdiń “Zarýbejvodstroı” fırmasyna tisteri batpaıtyn sııaqty. Eshqaısysynyń. Sebep-syltaýlardy saýlatady. Ýádeni zaýlatady. Máskeýlikterińiz. Mán-mánis jaǵy júdeńki. Kóp uzamaı-aq Kókaralǵa ilindik. Kókaral. “Kókaral, mine, osy”, – dedi aýdan ákimi. On úsh kılometrdi júrip óttik. Oqta-tekte temir kólikten túsip, qaıta-qaıta qarap qoıamyz-aı. Kókaral bógeti osynaý on úsh shaqyrymǵa sozylady ǵoı. Oqyp ta, estip te júrmiz. Kózben kórgen, sezingen, túsinip-túısine túsken, árıne, basqasha. Tospanyń toǵyz qaqpaly shlıýzin de kórdik. Baltyq teńizi deńgeıimen esepteletin 42-belgige taqap turǵan, tolyqsyǵan sýdy da kórdik. Qaqpalardan aqqan qanshama sýmen birge aqtarylyp jatqan, mıllıardtap sanalar qaıran qara shabaqty kórgende she, jylaǵanyńyz az sekildi. Eńiregińiz keler. Anaý bir jaqtardan aq shaǵalalardy ańǵa­rasyz. Shabaq aýlap, shýlap ushqan shaǵa­lalaryńyz meıli ǵoı. Qaraqurym qarǵalar men quzǵyndarǵa qarap, kenet qatty qorqyp kete­siz. Qazekem: “Qaz qań­qyldap, jazdy shaqyrar; Qarǵa qarqyldap, qysty shaqyrar” degen. Qarǵalar men quzǵyndar birigip, bir báleni shaqyrardaı sho­shısyz. “Beti ármen, bet­teri ármen!” dep kúbir­leısiz. “Egemen Qazaqstan” gazetiniń bıylǵy 7 tamyzdaǵy nómirinde Aral teńiziniń jaǵasynda kin­digi kesilgen, qalam qa­rymyn aınalaıyn Ara­lyńyzǵa arnap kele jatqan, tebirenisi tereń, fıloso­fııasy eren ja­zýshyńyz Saılaýbaı Ju­batyr­ulynyń “Úmit jelkenin kótergen teńiz” atty ma­qalasy jarııa­landy. “Mem­lekettik másele” degen aıdarmen aıshyqtal­ǵan osynaý oıtolǵaq eldi eleń etkizdi. Biz-daǵy Kókaral bóge­tiniń ústinde turyp, Jubatyrulynyń jazbasyndaǵy jáıtterdi oı súzgimizden jáne bir márte ótkizdik. Saılaýbaı baýyrymyz saralaǵan-aq. Saraptaǵan-aq. Jan qal­tamyzda júrip julma-jul­masy shyqqan gazetińizdiń qıyndysyna qaıta-qaıta úńilemiz. “Syrdarııa ar­nasynyń jáne Aral teńiz­iniń soltústigin saqtaý”, ıaǵnı SARATS jobasynyń jón-josyǵyn qalaı jilik­tep túsindiredi deseńizshi. Nátıjeleri men jemisterin qalaı naq-naq dáleldep, dáıekteıdi deseńizshi. “Soltústik Aral aıdynyn saqtap qalý kerek. Teńizdi ekige bólgen Kókaral-Baıan ótkelegi osyǵan suranyp-aq tur. Sol jerde 2004 jyly Kókaral bógetiniń qurylysy bastaldy. 15 jyldaı usynylyp, halyqtyq qurylys túrinde talaı nusqasy salynyp, talaı apattarǵa dýshar bolǵan ıdeıa memlekettik, órkenıetti deńgeıde qolǵa alyndy. Uzyny 13 shaqyrym, bıiktigi Baltyq júıesimen 44 metrlik alyp nysan 3 jylda bitti. 4-5 jylda tolady dep jobalanǵan aıdynnyń keneresin sý bir ǵana  qysta (!) shirep shyǵa keldi. Eń bastysy, osy beınetten kútilgen zeınet shash-etekten boldy. Araldyń tabıǵaty jumsardy, ekologııa táýirlendi, eldiń áleýmettik, ekonomıkalyq ál-aýqaty túzeldi, araldyqtar óziniń ata kásibimen qaýyshyp, baraqat tapty. Bolashaq munan da jarqyn ıgilikter ashqandaı – jobadaǵy teńizdiń ekinshi kezegi 46 m. bolashaǵy odan da bıik nusqada belgilengen edi. Biraq... Sońǵy jyldary is pen joba basyndaǵy jaýapty adamdar sondaı úmitti, ańsaýly baǵyttan aýytqyp, “Saryshyǵanaq” degendi qaýzap ketti”, – dep kúızeledi Jubatyruly. Budan ári Saılaýbaı “Saryshyǵanaq­tyń” sonaý KSRO-nyń aýmaly-tókpeli ýaǵynda, aqsha qunsyzdanyp, alyp ımperııa pyshyraı bastaǵan tusta ómirge kelgen amal ekenin ekshegen. “Saryshyǵanaq” deıtuǵyn ıdeıanyń shıkiligin, jasandylyǵyn dálel­deıdi. Qurǵaq sózben emes. Naqty-naqty faktilermen. Qyzylorda oblysynyń ákimi Bolatbek Qýandyqovtyń bıylǵy kóktemde batyl aıtqan pikiri mynadaı eken: “Saryshyǵanaq” ıdeıasy el-jerge tıimsiz nusqa. Jobanyń ekinshi kezeńine bólingen qomaqty qarjyny tógip-shashpaı, keleshekte Kókaraldy kóterýge salý kerek!” О́kinishke qaraı, áli de teketires báseńsigen joq. “Saryshyǵanaq” ıdeıasyna ılanýshylar sheginer emes. Jubatyruly­nyń  janaıqaıy osy sebepten týyndap jatyr. “Kókaralda irgesi kóterilip, ıgi nátıjesin bergen senimdi negiz tur. Ol betke jol, elektr jelisi tartylyp, jumys­shylar qystaǵy salynǵan. Bógettiń ońtústik-batys aımaqtaǵy ekonomıkalyq, strategııalyq róli asa zor. Al álgi “Sa­ryshyǵanaqqa” sondaılyq qymbat kom­mýnıkasııany tyńnan salý kerek”, – dese de, júre tyńdaıtyndar jeterlik. “Syr­dyń “aýyr” sýymen tushy kól jasaımyn deý – ekologııa men tirshilikke qaýipti táýekelge barý. Mundaı artyq “bas aýrýdyń” ne keregi bar?! Jáne “Saryshyǵanaqqa” bola Qambash sııaqty relıkti kólden arna qa­zyp, onyń tabıǵatyn buzý da maquldarlyq is emes. Tarazynyń eki basyndaǵy “Kishi Aral” – “Saryshyǵanaq” nusqalarynda osyndaı prınsıpti kereǵarlyqtar bar”, – degenin ádeıi ǵana elemeıtinder az emes. Sizdiń tilshińiz Araldan  Qyzylordaǵa temir kólikpen oralǵan. “Batys Eýropa – Batys Qytaı” jolynyń qurylysy qyzǵyn júrip jatypty. Bes-alty saǵattyń ornyna jeti-segiz saǵat saparladyq. Aınalmalar tipti kóp. Jetpis paıyzǵa jetip qalady-aý. Oblys ortalyǵynda Jubatyruly Saılaý­baı men Sádibekuly Aıjaryq aǵamyzǵa jolyqpaqqa asyqqanbyz. Ekeýi de teńizdiń týmalary. Ekeýi de ómir boıy teńizdiń taǵdyryn tolǵap keledi. Minekıińiz, ekeýi eki jaǵymyzda otyrypty. Teńiz. Tek qana teńiz. Basqa taqyrypqa barmaıdy. Aıja­ryq aǵamyz: Bilesiń be, bizdiń Qarmys jaq­tan qaraǵanda, seniń Bógenińnen beregirek saǵymdy bıik kórinetin edi ǵoı?!” – deıdi. Saılaýbaı jymıyp, kókesin qostaı jóneldi. “Sol saǵymdy belesti biz de Saryqumnan baıqap, qaıran qalatynbyz”, – dep qoıady. “Aıtqanym – aıtqan, Baltyq júıesi boıynsha Kishi Aral sýynyń jıegi 50-53 metrlik deńgeıge kóterilse, Saryshyǵanaq­tan bes esedeı úlken teńiz paıda bolady. Bul balyq aýlaýdy 3-4 ese arttyrady. Sarbulaq sý kózi qýattanady. Ekologııalyq ahýal qazirgiden áldeqaıda jaqsarady. Sizdiń oblysyńyzdaǵy Kóksaraı sý rettegishi men Kókaral tospasy ózara úılesip, keremetteı kelisim tabady. Sondyqtan kıeli Kishi Araldyń keleshegine kemeldikpen qaraǵan abzal. Kerek deseńiz, odan arǵy jaǵyn da oıǵa salyp, SARATS jobasynyń úshinshi kezegine qol artý artyq bolmas”, – deıdi Saılaýbaı Jubatyruly. Aıjaryq aǵasy Saryqum jaqtaǵy saǵymdy shyńy shynǵa aınalǵandaı shattana túsedi. Aıtpaqshy, biz Qyzylordańyz jaqqa qaıtpastan buryn Aral aýdanynyń tek teńiz tarabyn, Syr jaǵyn ǵana emes, Qyr jaǵyn da biraz-biraz aralaǵan edik. Syr men Qyr aralyǵyndaǵy Aralqum atyra­bynda bolǵan­byz. Jaqsyqylysh kentin kórgenbiz. Jaq­syqylysh jotasyna tań­danǵanbyz. Ataǵy jer jarǵan “Araltuz­dyń” qazirgi kúıine qa­nyqqanbyz. Aýrýhanalar men emhanalardaǵy refor­manyń jaǵdaıymen tanysqanbyz. Keńqııaq – Qumkól munaı qubyrynyń boıymen júzdegen shaqyrym jol júrip, qum ishindegi ujmaqtaı “Aral” apatty qalpyna kel­tirý tirek pýnktiniń” qalashyǵymen qaýysh­qan­byz. Sekseýil kentiniń sıpattaryn uǵyn­baqqa umtylǵanbyz. Olar týrasynda aldaǵy ýaqytta, sáti túskende, syr shertip berermiz. Myna bir jaǵdaıatty ǵana baıan ete kete­lik. Aral sapary aıaqtaldy-aý dep, Qyzylor­dańyzdan Shymkentińizge qaraı júretin poıyzǵa alǵan bıletimizge úńile bergenimizde, menshikti tilshi Erkin Ábil myrzanyń qyzmet telefonyna qońyraý shalyndy. Bir kisi bizdi surapty. “Men sizge jolyǵa almaı qaldym. Aral qalasynan habarlasyp turmyn. Aýdandyq máslı­hat­tyń depýtatymyn. Bir kezderi bas dáriger bolǵam. KSRO densaýlyq saqtaý isiniń, Qazaqstan densaýlyq saqtaý isiniń úzdigimin. Sondaı ataqtardyń ıesimin. Aıtatyn áńgimelerim kóp edi, kezdespegenime ókinish­timin”, – dedi ózin Mamaı Buıraev dep tanystyrǵan kisi. “Aıta berińiz, aıta berińiz”, – deıdi sizdiń tilshińiz. “Siz de Aral aýdanynyń ákimi Musabaevty maqtap jazýǵa keldińiz ǵoı? Solaı ma?” – deıdi Mákeń. “Bizde maqtaý maqsaty da, dattaý maqsaty da joq. Araldy araladyq, ańǵar­ǵanymyzdy jazyńqyraımyz”, – deımiz biz. “Aýdan ákimi maqtana beredi, kóbi ótirik. Raıym men Araldyń qubyry mynaý. Aqbaı alqabynyń jeri anaý. Eti men súti de ońyp turǵan joq. Shubaty da”, – deıdi Mákeń. “Shubat shyǵaratyn shaǵyn zaýytty kórdik, jaman emes sııaqty”, – deımiz biz. “Ne aǵarǵan joq, ne kógergen joq”, – deıdi Mákeń. “Sekseýil egilgen jerlerdi baıqadyq, beıitterdiń aınalasynda da kóshetteı bastapty. Biraq kógeristiń nashar ekenin oryndy synap otyrsyz”, – deımiz biz.  “Áıteke bıdiń aty men eskertkishteri shekten tys kóp qoıylyp ketti”, – deıdi Mákeń. Bul synynyń da jóni bar sekildi. “Vagon jóndeý zaýyty men balyq zaýytyna bardyńyz ba?” – deıdi Mákeń. “Bardyq. Ekeýi de toqtańqyrap tur”, – deımiz biz. Buıraev basqa da birtalaı jaǵdaılardy tizbelep jatyr. Uzaq tyńdadyq. Telefon­men. Keıbir syn-eskertpeleri oryndy. Bázbireý­leri bulyńǵyrlaý sııaqty. Biz úshin. “Musa­baev maqtana beredi. Mektep­terdi de ózi sal­dyryp jatqandaı etip kórsetedi, solaı jazdyrady”, – deıdi Mákeń. Biz birer kúnniń ishinde talaı-talaı jańa mektepterde boldyq. Biraq aýdan ákimi ylǵı da “Elbasymyzdyń qamqorlyǵy arqasynda, júz mektep, júz aýrýhana baǵdarlamasyna baılanysty, “Jol kartasynyń”, oblystyń járdemimen, aýdanymyz qosymshalap”, – degendeı edi. Talaı aýdandardy, birqatar oblystardy aralaımyz ǵoı. Keıbir ákimder tym-tym maqtangershilikti jaqsy kóredi. Syn ataýlyny qabyldaı almaıdy. Gazetter men jýrnaldarǵa jóndi-jónsiz jaqtatyp, maq­tatyp shyǵarmaqty shyr aınaldyratyn­dary da, qalyń-qalyń, tom-tom kitap jaz­dyra­tyndar da tabylady. Mamaı Buıraev meńze­gendeı, tipti, tipá-tipá, keń-baıtaq elimizde kóptep boı kótere bastaǵan bilim uıalarynyń ózin óz upaılaryna qosqysy kep turatyn ákimder joq deı almaısyz. Qysqasy, parasat bıiginen kórinip, qarapaıymdylyq qalyptan aspaýǵa, asa kóp tasymaýǵa tyrysýdyń ornyna “uly­lyq” pen “qaıratkerlik” syrqattaryna ushy­­raıtyndar kezdesedi. Ońtústik Qa­zaqstan oblysynda ákim bolǵanda О́mirzaq Shókeev degen kisi: “Bizge qazirgi kezeńde “jasandy qaıratker” ákimder emes, qara jumysty qaıyspaı atqaratyn beınetqor ákimder kerek”, – degen edi. О́mir­zaq Estaıulynyń sol sózine rızalanǵamyz. Sózi men isiniń úıleskenine biraz-biraz kýá bolǵamyz. Aral aýdanynyń ákimi Nájmádın Mu­sabaev – saılanǵan, sırek basshy­lardyń biri. Kezinde aýdandyq máslıhatyńyz saılaǵan. Saılanǵaly bergi tyndyrylǵan qyrýar ister de, keıbir kemshilikter de kórinip turypty. Baspasózde de, basqa sózde de pikirler jaman emes sııaqty. Áńgimeniń maıyn tamyzatynyn meńzedik. Joǵaryda. Jyraýlar men aqyndardy jatqa aıtady. Kóp oqıtyny ańǵarylady. Bir kúndeı birge júrdi ǵoı. Pálendeı “uly­lyq” aýrýyna ushyraǵanyn baıqamadyq. Qaıta qarapaıym, “qara jumysqa” qoıyp kep-kep ketetin qatardaǵy beınetkeshter sekildendi. Gazetter­den birer suhbatyn qaraǵanbyz. Bireýinde bylaı deıdi: “Árıne, júıkeńdi juqartatyn, sharshatatyn áreketter bolady. Men dosqa da, dushpanǵa da túsinistikpen qaraımyn. Búginge deıin bir adamǵa qııanat jasaǵan joqpyn dep aıta alamyn”. Aýdandyq máslıhat depýtaty, burynyraqta densaýlyq saqtaý salasynda basshylyq qyzmet atqarǵan Mamaı Buı­raevqa da túsinistikpen qaraǵanyn qalaı­myz, árıne. Syndary shyn bolsa, qory­tyndy shyǵarmaǵy lázim-dúr. Árıne, tú­siniskenge ne jeter. Hadısterde naqaqtan-naqaq ǵaıbattaý qatty aıyptalady. Qaze­kem: “Júıeli sóz júıesin tabady; Júıesiz sóz ıesin tabady”, – deıdi. Ákim bolmaq tipti de ońaı emes. Ákimdik júıeńizdiń jarasymdy júlgeleri de, jaǵymsyzdaý jyqpyldary da jetip-artylady. Búginde búkil qoǵamyńyz­dyń, zamanyńyzdyń hám adamyńyzdyń, tutastaı tynys-tirshili­gińizdiń aýyr júkteri túgeldeı derlik ákim­derińizdiń ıyǵyna artylǵan. Aýyrt­palyqtyń bar-barshasy ákimderdiń júıkesine túsedi. Soǵan sáıkes abyroı-ataq pen bedeldiń basymyraǵy da solarǵa tıesili bolatuǵynyn túsinbek kerek. Qazir tabıǵat asa kúrdeli. Kezeneıli. Adamzat almaǵaıyptanǵan. Jasyratyny joq. Qyzylorda oblysyna talaı jyl jetekshilik jasaǵan, parasaty mol, paıym­daýy bıik aǵamyz Seıilbek Shaýhamanovtyń jazbala­ryn qıyp alyp, jınap júrýshi ek. Tú-ý toq­sanynshy jyldardaǵy “Parasat” jýrna­lynyń bir nómirinde adamzat pen tabıǵat arasyndaǵy tepe-teńdiktiń buzylyp, apat núktesine tirelgenimizdi taldaı kele: “Shyn­dyǵyn aıtqanda, tabıǵattyń jyl saıyn qasań tartqan, qatygez minezi onyń óz turǵyn­daryna da áser etip otyrǵan joq pa degen oı týady”, – dep ýaıymdaǵan eken. Árqaısymyz ózimizge baǵa berińkirep, úńilińkirep qaraıyq. Qasańdanyp, qatygezdenip bara jatqan joqpyz ba, osy? О́zgelerdi túsinistikpen uǵyna bilmekke umtylaıyqshy. Degimiz keledi. Abaılaıyq, aǵaıyn. Ana-tabıǵatymyzǵa da, adamǵa da abzaldyqpen, aıaýshylyqpen qa­raıyq. Qolymyzdan kelgeninshe. Barshamyz babalarymyz amanat etken birlikke qul­shynyp, aınalaıyn Aralymyzdyń qamyna jumylaıyq. Kishi Araldy saqtaǵanymyz – kisiligimiz ben kishiligimizdi saqtaǵanymyzǵa saıar. Marhabat BAIǴUT.