Iemen lańkesterdiń ortalyǵyna aınala ma?
Kim de bolsa ózine qolaıly jerdi izdeıdi. Búginge deıin halyqaralyq lańkestik uıymdar úshin qolaıly jer úkimetteri álsizdeý, óz aýmaǵyna tolyq baqylaý jasaı almaıtyn Aýǵanstan, Pákstan, sondaı-aq Irak sııaqty elder bolyp keldi. Shamalydan beri olar Iemen Respýblıkasyn úıirsektep júr.
Onyń basty sebebi – “Ál-Kaıda” uıymdary tamyryn tereń jaıǵan Aýǵanstan, Pákstan sııaqty elderde halyqaralyq kúshter men sol elderdiń qarýly kúshteri ekstremısterge qarsy kúresterin pármendileý júrgize bastaǵan soń, olardyń tynystary taryldy. Sondyqtan da olar jańa ortalyq, ózderiniń jeksuryn isterin júzege asyrýǵa múmkindik beretin orta izdeı bastady. Tapqandary – Iemen.
Nege Iemen? “Ál-Kaıda” – ıslamdyq ortadan shyqqan qurylym. Basqa dinı ortada ol ómir súre almaıdy. Onan soń belgili qoldaýshylary bolýǵa tıis. Sondaı-aq eldiń turaqsyzdyǵy, ózderine jumyla qarsy turýǵa múmkindigi joq el bolýy da shart. Iemen osy talaptarǵa saı keledi.
Taǵy bir mańyzdy faktor – osy uıymnyń negizin qalaýshylardyń shyqqan jeri de kórshi el – Saýd Arabııasy. Sol elden de nıettester tabýǵa bolady. Ekstremıster osynaý ulan-ǵaıyr Arab túbeginde ıslam halıfatyn qurýdy armandaıdy.
Lańkestik týraly aıtqanda, oıymyzǵa AQSh-tyń oralatyny bar. Osynaý alyp eldiń álemdik lańkestikke qarsy kúrestiń kóshbasshysy ekenin moıyndasaq ta, keıde tym qatty ketedi dep aıyptaıtynymyz da bar. Sóıtse de, lańkestikke qarsy kúrestegi AQSh-tyń rólin baǵalaǵanymyz da jón-aý. Sol lańkester Iemenge qaraı oıysqanyn jurttan buryn ańǵaryp, oǵan qarsy áreketterdi qolǵa alǵan da AQSh.
“Vashıngton Taımstyń” jazýyna qaraǵanda, Iemende Pentagonnyń adamdary jumys istep jatqan kórinedi. Pentagonnyń, AQSh Ortalyq barlaý basqarmasynyń quryǵy uzyn. Iemendegi jaǵdaıdy osy eldiń óz úkimetinen kem bile qoımaıdy. Osyndaǵy lańkesterdiń basshylyq quramy da OBB esebinde. 2002 jyly olardyń basshylyǵy tolyqtaı derlik qurtylǵandaı edi. Keıbiri joıylsa, basqalary túrmege jabylǵan. Bas kótere almas delingen. Biraq osydan tórt jyl buryn 23 ekstremıst Sana túrmesinen qashyp ketip, jańa lańkestik kúshke negiz paıda boldy. Ras, olar kúni keshege deıin syrtta boı tasalap júrip, tek byltyr ǵana ózderiniń barlyǵyn aıǵaqtady.
Iemendik lańkesterdiń qazir jurt tanyǵan kósemderi de bar. Onyń biri – osy eldiń týmasy, Batys elderinde, onyń ishinde AQSh pen Ulybrıtanııada da ómir súrip, birshama saıası kúres daıyndyǵynan ótken Ánýar ál-Aýlakı. Onyń jer-jerde aty shyqqan seriktesteri de bar. Ol osy Arab túbeginde ǵana emes, lańkester álemindegi bedeldi tulǵaǵa aınalyp otyr. AQSh úkimetiniń usynysymen ol ustalǵan kezde birden óltirýge bolatyn lańkester tizimine de kirgen.
Iemen úkimeti ózderinde paıda bolǵan lańkesterge qarsy kúreske qosylmaq bolǵandardyń barlyǵyna, eń aldymen AQSh-qa esikterin aıqara ashatyny anyq. О́zi úshin. Bul elde onsyz da ortalyq úkimetke qarsy kúresetinder kóp. Eldiń soltústik-batys jaǵynda shııtter bas kóterip, ózderine kóbirek bılik berýin talap etedi. El halqynyń úshten birindeıin quraıtyn olardy Iran úkimeti qoldaıdy. Sondaı-aq ońtústiktegi buryn ózderin Ońtústik Iemen Respýblıkasy dep jarııalap, keıin birtutas elge birikken ońtústik provınsııalar qazir táýelsizdik kúnderin únemi eske alyp otyrady. Endi solarǵa “Ál-Kaıdanyń” lańkesteri qosylsa, bul eldiń berekesi múlde ketedi.
Ekstremıster eshkimge de jaqpaıdy. Iemen úkimeti olardyń sol juǵymsyzdyǵyn myqtap paıdalanýdy oılap otyr. Oǵan baı kórshisi Saýd Arabııasy men lańkesterdiń álemdik atajaýy sanalatyn AQSh kómek qolyn usynatyny kúmánsiz.