Úkimet salany jańǵyrtý jumystaryn qolǵa aldy
Elimizdegi eń bir kúrdeli salalardyń biri – turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasy. Sebebi bul salanyń jumysy búkil halyqty qamtıdy. Onyń ústine óz táýelsizdigine ıe bolyp, naryq qatynastaryn jańadan ornatqan elimizde bastapqy kezeńde bul salanyń jumysy qozǵaýsyz qalǵan bolatyn. Oǵan túrli jaǵdaılar áser etti. Birinshiden, salanyń naryq qatynastary deńgeıindegi júrer jolyn anyqtaý qajet boldy. Ekinshiden, qarjy tapshylyǵyn bastan keshtik.
Sóıtip bul saladaǵy reforma ýaqyt pen ekonomıkamyzdyń yńǵaıyna baılanysty birte-birte júzege asyrylyp keledi deýge bolady. Eń bastysy, elimizdiń turǵyn úı sektory jekeshelendirildi. Turǵyn úılerdiń basym kópshiligi jeke menshik páter ıeleri kooperatıvteri men kondomınımýmderine tapsyryldy. Sondaı-aq olarǵa qyzmet kórsetetin kommýnaldyq júıeler men nysandardyń da ıeleri anyqtaldy. Osy arqyly sala qyzmeti yńǵaıǵa keltirilip, kúıreýden aman qaldy.
Degenmen osy aralyqta qarjynyń tapshylyǵyna, ınvestısııalyq múmkindikterdiń aıqyndala qoımaýyna baılanysty kommýnaldyq júıeler men nysandardyń kópshiligi tozý jaǵdaıyn bastan keshti. Qazir osy kúrdeli qıyndyq birte-birte eńserilý ústinde. Sońǵy kezderi “Jol kartasy” baǵdarlamasy aıasynda salaǵa biraz qarjy bólinip, jyrtyq-tesikter az da bolsa bútindelip qaldy. Biraq soǵan qaramastan qazirdiń ózinde sý jetkizý júıelerindegi jeliler men nysandardyń 66 paıyzy, jylýmen jabdyqtaý jelileri men nysandarynyń 63 paıyzy, elektrmen jabdyqtaýdyń – 73 paıyzy, gazben jabdyqtaýdyń 54 paıyzy jóndeýdi kútip tur.
Osyǵan baılanysty turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtýdyń 2020 jylǵa deıingi salalyq baǵdarlamasynyń jobasy ázirlengen bolatyn. Osy aptada ótken Úkimet otyrysynda atalǵan joba qaralyp, qabyldandy.
Otyrysta baıandama jasaǵan Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttiginiń tóraǵasy Serik Nokınniń aıtýy boıynsha, sońǵy jyldary salany tehnıkalyq-tehnologııalyq turǵydan jańǵyrtý jumystary qolǵa alyndy. Osyǵan sáıkes turǵyn úıler men kommýnaldyq júıelerge resýrs únemdeýshi qural-jabdyqtar, eseptegishter ornatylýda. Olar gaz ben sýdy, elektr qýatyn únemdep jumsaýda edáýir tıimdilik berip otyr. Qabyldanyp otyrǵan jańa baǵdarlamanyń negizgi ıdeologııasy da osy máselege kelip saıady. Baǵdarlama kommýnaldyq saladaǵy ınfraqurylymdardy damytýdyń birqatar júıeli ádisteri men tetikterin qarastyrady. Birinshiden, jańadan salynatyn jeliler men qondyrǵylar munan keıin olardy jeke menshik pe, joq álde memlekettik qurylym ba, kimniń paıdalanatynyna qaramastan respýblıkalyq nemese jergilikti bıýdjettiń esebinen qarjylandyrylady. Ekinshiden, kommýnaldyq menshiktegi jeliler men qondyrǵylardy, ǵımarattardy jóndeý jáne qaıta jańǵyrtý jumystary kásiporyndardyń óz esebinen jáne bıýdjet esebinen qarjylandyrylady. Úshinshiden, jeke menshiktegi jeliler men ǵımarattar tolyqtaı sol kásiporyndardyń óz qarjylary esebinen qarjylandyrylady. Tórtinshiden, memlekettik jáne jeke menshik kásiporyndardyń jóndeýge jáne qaıta jaraqtandyrýǵa baǵyttalatyn qarjylarynyń basym bóligi tarıf qalyptastyrýdyń jańa tetikterin engizý esebinen quralatyn bolady. Besinshiden, jergilikti atqarý organdary óz óńirleri úshin bekitilgen maqsatty ındıkatorlardyń negizinde kommýnaldyq júıeni jańǵyrtýdyń úsh jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan qysqa merzimdi josparyn jáne kommýnaldyq júıeni damytýdyń 2020 jylǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn perspektıvalyq josparlaryn ázirleıdi. Atalǵan josparlardyń jıyntyǵy negizinde agenttik bekitý úshin Úkimetke tıisti usynystar daıyndaıdy.
Jalpy, 2004-2010 jyldar ishinde kommýnaldyq salanyń jelileri men qondyrǵylaryn jóndeý jáne salý úshin 62 mlrd. teńge bıýdjet qarjysy jumsalǵan bolatyn. Osy qarjy, bútindeı alǵanda, júıeniń turaqty jumys isteýin qamtamasyz ete aldy. Bul jumystar endi “Jol kartasyn” júzege asyrý barysynda qalyptasqan tájirıbeni esepke ala otyryp odan ári jalǵasatyn bolady. Sonymen qatar aldymyzdaǵy kezeń úshin kommýnaldyq salanyń odan ári qalypty jaǵdaıda damýyn kózdeıtin jańǵyrtý jumystary resýrs únemdegish tehnologııalardy engize otyryp neǵurlym qarqyndy sıpat almaq. Máselen, osyǵan deıingi bólingen 43 mlrd. teńge qarjynyń negizinde ótken 6 jyldyń ishinde kóptegen jerlerde sý jetkizý qubyrlary salynyp, osy qyzmetke halyqtyń qoljetimdiligi 4 paıyzǵa artqan bolsa, endigi kezekte olardyń tehnıkalyq jaǵdaıyna baǵalaý jumystary júrgizile otyryp, halqynyń sany 25 myń adamnan asatyn 58 qalanyń sý taratý júıesin jańǵyrtýdyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi ázirlenedi.
2004-2010 jyldary elektrmen qamtý qyzmetin damytý baǵytynda ákimdikter 8 mlrd. teńge qarjy bólgen edi. Ol qarjynyń basym bóligi apatty jaǵdaılardan shyǵý úshin jumsaldy. Endigi kezekte orta jáne uzaq merzimdi ınvestısııalyq tarıf saıasatyn júzege asyra otyryp, osy salaǵa qarjy tartý sharalary qarastyrylady. Qazirgi kúni aýdandyq elektr jelisi kompanııalarynyń basym bóligi jeke menshiktiń qolynda. Joǵarydaǵy tarıftik saıasatty qoldaný nátıjesinde olardyń kópshiligi qaıta jańǵyrtý jumystary úshin qarjy qorlaryn tolyqtyrý múmkindikterine ıe boldy. Máselen, 2008-2009 jyldardyń ózinde 16 aýdandyq elektr jelilik kompanııa jelilerdi jańǵyrtý jumystaryna 48 mlrd. teńge qarjy baǵyttaı aldy. Endi joǵarydaǵydaı tásildi qoldana otyryp ústimizdegi jyldyń ózinde qalǵan 24 aýdandyq elektr jelilik kompanııanyń tarıfterin bekitý qarastyrylady.
2004-2010 jyldary ákimdikter gazben qamtý isine 5 mlrd. teńge bıýdjet qarjysyn baǵyttaǵan bolatyn. Ol qarjynyń basym bóligi jóndeý jumystaryna jumsaldy. Qazirgi kúni elimizdiń 9 oblysy men Almaty qalasynda gazben qamtý júıesi jumys isteıdi. Al 5 oblys pen Astana qalasynda mundaı ortalyqtandyrylǵan júıe áli ornatylmaǵan. Bul aldymyzdaǵy kezeńde qarastyrylýǵa tıis másele.
Atap aıtqanda Munaı jáne gaz mınıstrligi gazben qamtý júıesin damytý sharalarynyń aıasynda Beıneý-Bozoı-Shymkent gaz qubyryn salýdy josparlap otyr. Osy sharanyń nátıjesinde Qyzylorda oblysyndaǵy 16 eldi meken gazben qamtylatyn bolady. Sondaı-aq gaz qubyrynyń boıynda ornalasqan Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy 9 eldi meken gazdandyrylady.
Qostanaı-Kókshetaý-Astana-Qaraǵandy magıstraldy gaz qubyryn qalaý nusqalary qarastyrylý ústinde. Bul qubyr salynǵan jaǵdaıda Qaraǵandy, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Aqmola oblystarynyń birqatar eldi mekenderi men Astana qalasynyń halqy gaz qubyrynyń qyzmetin paıdalanatyn bolady.
2004-2010 jyldary ákimdikter jylýmen qamtý qyzmetin damytý úshin 16 mlrd. teńge bıýdjet qarjysyn jumsaǵan bolatyn. Osynyń nátıjesinde atalǵan qyzmetke halyqtyń qoljetimdiligi 2 paıyzǵa artqanymen jylý qýatyn joǵaltý kórsetkishterin shekteýdiń sáti túspedi. Ol kerisinshe 3 paıyzǵa artyp ketti. Aldaǵy ýaqytta osy baǵyttaǵy jumystardy kúsheıtý úshin qazirgi zamanǵy tehnologııalardy qoldana otyryp, jańa qubyrlar qalanady, endi birqataryna talapqa saı jóndeý jumystary júrgiziledi. Aldyn-ala júrgizilgen zertteý jumystary kóp páterli turǵyn úılerdegi jylýdyń 30 paıyzy tóbeni, qabyrǵany jáne terezelerdi durys bekitpeý saldarynan joǵalatyndyǵyn kórsetip otyr. Mine osyndaı enjarlyq pen salaqtyq saldarynan 2009 jyly respýblıka boıynsha alǵanda tutynýshylarǵa bólingen 66 mln. Gkal. jylý qýatynyń 11 mln.-y joǵalǵan. Bul kóp shyǵyn ári úlken berekesizdik. Salystyrý úshin aıtar bolsaq, Halyqaralyq energetıkalyq assosıasııanyń keltirgen derekteri boıynsha, Shvesııada ǵımarattaǵy 1 sharshy metr alańdy jylytýǵa 82 kVt. saǵat jylý qýaty jumsalsa, Qazaqstanda 240 kVt.saǵat jumsalady eken. Sondyqtan másele halyq arasyndaǵy túsindirý jumystaryn da óristete túsýdi qajet etedi.
S.Nokınniń jasaǵan baıandamasynan aldaǵy ýaqytta áleýmettik nysandardaǵy jylý qýatyn tolyq paıdalaný, olardyń joǵalýyna, artyq shyǵynyna jol bermeý úshin olardyń qasynan avtomattandyrylǵan jylý pýnktteriniń salynatyndyǵy belgili boldy. Qanatqaqty jobaǵa sáıkes 2011 jyly ár aýdannan 3 mektep, 3 aýrýhanadan tańdap alynyp, jıyny 96 nysanǵa energoaýdıt júrgiziletin bolady. Sonan keıin olardyń qasynan avtomattandyrylǵan jylý pýnktteri ornatylady. Atalǵan jyly buǵan respýblıkalyq bıýdjet qarjysy baǵyttalady. 2012 jyldan bastap osy jumysty ákimdikter óz bıýdjetteri esebinen júrgizetin bolady.
Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý baǵdarlamasy kezeń-kezeńge bólinip júzege asyrylady. Onyń birinshi kezeńine ǵana 272,3 mlrd. teńge qajet. Bul qarjynyń 77 paıyzy kásiporyndardyń óz qarjylary esebinen ınvestısııalanady.
Sonymen Úkimet osy aptada atalǵan baǵdarlamany qabyldaý arqyly turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy jaǵdaıdy túbirinen jaqsartýǵa negizdelgen úlken jumysty bastady.
Suńǵat ÁLIPBAI.