Janyma jaqyn jeltoqsan

Jeltoqsan aıy – aıazy men qa­ry qatar keletin, qystyń basy bol­sa da men úshin júrekke jylý beretin, janyma jaqyn, jyldyń eń bir qadirli mezgilderiniń biri. Bul sezim jeltoqsan aıynyń qa­zaq halqy, onyń eldigi men ege­men­digi tarıhynda alatyn ornyna baılanysty ekeni anyq. Tarıh qoı­naýyna tereńdemeı, ótken ǵa­syr men ekinshi myńjyldyqtyń birinshi on jyldyǵyna kóz jú­girt­sek, ata-babalarymyz arman­da­ǵan tá­ýel­sizdiktiń jolyndaǵy tar jol, taı­ǵaq keshýlerdi, qaıǵy-qasiretke toly taǵdyrlardy kóre­miz. So­nymen qatar, táýelsizdik tý­yn jelbiretken, dúnıejúzilik qoǵam­das­tyq­tyń beldi ári belsendi múshesi, bolashaqqa qaryshtap qa­dam basqan Qazaq eliniń de kýásimiz. Iá, ult tarıhymen tyǵyz baı­la­nysty oqıǵalardyń deni Jel­toq­san aıynyń enshisinde. Jeltoqsan aıy alǵashqy qazaq úkimetiniń kýási. 1917 jylǵy jel­toqsannyń 5-men 13-i arasyn­da Orynbor qalasynda ótken ekin­shi qazaq-qyrǵyz quryltaıy óz memlekettigin qalyptastyrýdy maq­sat etken qazaqtyń alǵashqy Alash Orda úkimetin qurdy. HH ǵa­syrdyń astan-kesteńi shyqqan almaǵaıyp kezeńinde qazaq jurty ózin ózi basqarýǵa, memleket bo­lý­ǵa umtyldy. Alash uldary, qa­zaq­tyń joǵyn joqtaýshy, zaman aǵy­myn durys boljaı bilgen qazaq zııalylary eldikti uran etti. Bul qazaq tarıhyndaǵy alǵashqy úki­met edi. Ǵumyry qysqa bolsa da ol myńdaǵan adamdardyń sana­sy­na oı saldy, bolashaq táýel­siz­dik­tiń negizin qalady. Bolshevıkter Alash úkimetin qulatqanymen, onyń halyq múddesine negizdelgen ustanymdarymen kelisýge máj­búr boldy. Nátıjesinde ba­syn­da Qyrǵyz, keıinnen Qazaq ata­ýyn alǵan avtonomııa quryldy. Jeltoqsan aıynyń ishinde Qazaq avtonomııasy Qazaq Keńe­stik Sosıalıstik Respýblıkasyna aınaldy. Tolyqtaı táýelsiz bolmasa da Qazaq eli kórshi túrkimen, qyrǵyz, ózbek jáne odaq quramyna kirgen ózge de respýblıkalarmen ıyq túıistirip qatar turdy. Bul 1936 jyldyń besinshi jeltoqsany bolatyn. Jeltoqsanda, Keńes Odaǵy­nyń shańyraǵyn shaıqaltyp, qa­byrǵasyna syzat salǵan eń al­ǵash­qy kóterilis tarıhtan oryn aldy. 1986 jyldyń 17-18 jel­toq­sanyndaǵy jalyndaǵan jas­tar­dyń orta­lyq­tyń ústemdigine qar­sylyǵy qııýy qashqan qı­tur­qy saıasattyń betin ashyp, alyp ımperııanyń tarıh sahnasynan ketýin jedeldetti. Jeltoqsan Keńes Odaǵynyń qurylýymen birge, onyń jo­ıy­lý­yn da jalpaq jurtqa jarııa etti. 1922 jyldyń 30 jeltoqsanynda Keńes Odaǵyn quraýshy tórttik­tiń qatarynda bolǵan úsh el «Táýelsiz Memleketter Dostas­ty­ǵyn qurý týraly» kelisimdi bekitti. Qazir tarıhqa aınalǵan 1991 jylǵy jeltoqsan aıynyń 8-i kúngi Belarýstiń Belovej or­manynda S.Shýshkevıch, B.Elsın jáne L.Krav­chýk qoldaryn qoıǵan bul kelisim Odaqtyń janazasyn shyǵar­dy. Ile-shala burynǵy Odaq qu­ramyna kirgen 15 respýb­lı­kanyń Grýzııa men Baltyq ja­ǵalaýy res­pýblıkalary bas­shy­la­rynan bas­qasy túgeldeı Al­ma­tyda bas qo­syp, tarıhı mańyzdy qujatty ja­­rııalady. 1991 jyl­dyń 21 jel­toq­sany kúni qabyl­dan­ǵan Alma­ty Deklarasııasy ege­men mem­le­ket­terdiń paıda bo­lyp, burynǵy KSRO-nyń tara­ǵa­nyn jarııalap, bul máselede soń­ǵy núkteni qoı­dy. Jeltoqsanda qurylǵan al­ǵashqy ókimetin kúsh­pen qulatyp ústemdik alǵan keńes júıesiniń jetpiske jetpeı qur­dym­ǵa ketkenin araǵa alpys toǵyz jyl salyp qazaq jerinde jel­toq­san aıynda jarııalanýy kez­deısoqtyq emes. Jeltoqsanda etek-jeńin jı­na­­ǵan Qazaq eli óz tarıhynda tuń­ǵysh ret halyq bolyp Prezıdent saılaýyn ótkizdi. 1991 jyldyń 1 jeltoqsany kúni Nursultan Ábish­­uly Nazarbaev Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti bo­lyp saılandy. Jeltoqsan aıy Qazaqstandy táýelsiz el retinde álemge pash etti. 1991 jylǵy jeltoqsannyń 16-sy kúni Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Joǵarǵy Keńesi Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik tá­ýel­sizdigin jarııalap, Konstıtý­sııa­lyq zań qabyldady. Ata-baba­larymyz armandaǵan táýelsizdik tuǵyry qolymyzǵa tıdi. Bizdi álem tanyp, ózgeler moıyndady. Jeltoqsanda el ataýy ózgerdi. Prezıdent Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń atyn Qa­zaqstan Respýblıkasyna aýys­tyrý týraly zańǵa 1991 jyly 10 jeltoqsanda qol qoıdy. Jeltoqsanda Aqmola qala­syn­da Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Úkimet músheleriniń qa­tysýymen Qazaqstan Parlamenti palatalarynyń alǵashqy birlesken otyrysy ótkizildi. 1997 jyldyń 10 jeltoqsany jańa elordadaǵy bıliktiń tolyqqandy jumysynyń bastaýy boldy. Jeltoqsanda Aqmola resmı astanaǵa aınaldy. Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdentiniń 1997 jylǵy 20 qazandaǵy № 3700 Jar­lyǵyna sáıkes Aqmola qalasy 1997 jylǵy 10 jeltoqsannan bas­tap Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń astanasy bolyp jarııalandy. Bul – Uly Dala tósindegi, ásem­digi álem aýzyndaǵy arý Astana ta­rıhyndaǵy aıtýly kún. Jeltoqsan – Eýropa tórindegi Venada elý alty el múshesi bolyp tabylatyn Eýropadaǵy qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq uıy­myn bas­qarý tizginin Qazaqstan qo­ly­na alǵan aı. 2009 jyldyń jel­toq­sanynda elimiz Ortalyq Azııa ǵana emes, buryn Keńes Odaǵyna kirgen eýropalyq jáne kavkazdyq respýblıkalar arasy­nan oza shaýyp, tóraǵalyqty qa­byldady. Jeltoqsanda Qazaqstan tór­aǵa­­lyǵynyń tynymsyz ári tabys­ty jumysynyń túıini elimizdi tórtkúl dúnıege tanytqan jahan­dyq jıyn ótti. 2010 jyldyń 1 jeltoqsany kúni Ult Kóshbas­shy­sy – Prezıdentimiz Nursultan Na­zarbaev álemdegi alpysqa jý­yq memleketterdiń memleket já­ne úkimet basshylarynyń, mú­she­leriniń basyn qosyp, Sary­ar­qa­nyń tórinde bedeldi uıymnyń Sam­mıtin ashty. Tarıhta Astana Sammıti bolyp qalatyn bul jıyn ekinshi myń jyldyqta birinshi ret ótkizildi jáne táýelsiz Qazaq eliniń, onyń basshysy N.Nazarbaevtyń álem aldyndaǵy abyroıyn asqaqtatty. Sammıt qa­byldaǵan Astana Deklara­sııa­synyń tarıhtaǵy orny áli talaı zertteýshilerdiń taqyrybyna aınalatyny sózsiz. Mine, HHI ǵasyrdyń birinshi on­jyldyǵyn qorytyndylaıtyn jeltoqsan aıynyń sońǵy sa­ǵat­tary da taqap qaldy. Jylnamasy jeltoqsannan bastalǵan jas memleketimiz jyl ótken saıyn jetilip, shıryǵyp, nyǵaıýda. Halqy­myz úshin asa mańyzdy tarıhı oqı­ǵalar enshisine tıgen, aıazdy bol­sa da júrekterde ot laýlatqan Jeltoqsannyń jańǵyryǵy bo­la­sha­­ǵymyz úshin baıandy bolsyn. Sársenbaı EŃSEGENOV, Parlament Senatynyń depýtaty.