Bul túsinispeýshilik jańa jyldyń aldynda bastalǵan. Parlament buqaralyq aqparat quraldary týraly zańǵa ózgeris engizdi. Ol boıynsha Polsha qoǵamdyq televızııasy men radıosynyń jumysy úkimet tarapynan qadaǵalanbaq.
Qadaǵalanǵanda, bul aqparat quraldarynyń basshylaryn úkimettik oryndar, sebebin aıtpaı-aq, jumystan shyǵara alady, sondaı-aq, sol mekemeler basshylyǵynyń músheleri men baqylaýshy keńes múshelerin iriktegende, baıqaý, básekelik ótkizý joıylyp, olardy eldiń qazyna mınıstri taǵaıyndamaq. Al bul eýropalyq talapqa múlde qaıshy. Sodan da eýropalyq uıymdar shý ete qalǵan.
Ony da túsinýge bolar edi. Zańǵa túzetýlerdi parlament qabyldaǵanmen, ony prezıdent bekitýge tıis. Eýropalyq komıssııa, Eýroparlament basshylyǵy ózderi qarsy bolsa, ol Polsha prezıdenti Andjeı Dýdaǵa áser etedi dep te oılaǵan shyǵar, sol zańǵa túzetýlerdi aıyptaǵan shuǵyl naýqan bastalyp ketken. Eýropalyq Keńestiń sıfrlyq ekonomıka jáne qoǵam jónindegi komıssary Gıýnter Ettınger sol jańa zańy úshin Polshany baqylaýǵa qoıý jóninde usynys ta jasady. Árıne, bul eýropalyq uıymdardyń basshylyǵynyń kelisimimen jasalǵany da anyq edi.
Buǵan Polsha tarapy qulaq asyp, ortaq úıleriniń tártibine ıkemdelmek túgili, ózderiniń tańdaǵan jolynyń durystyǵyn aıtyp aıqaı saldy. Bul rette Polsha ádilet mınıstri Zbıgnev Zebronyń Gıýnter Ettıngerge joldaǵan haty talaıdyń quıqasyn shymyrlatqan shyǵar. Onyń ózderiniń BAQ týraly jańa zańdary demokratııaǵa qaıshy emestigin, kerisinshe, «polshalyq BAQ-qa shynaıylyq pen táýelsizdikti qaıtaryp beredi» degenimen pikir talastyrýǵa da bolatyn shyǵar, al Eýrokomıssııanyń Polshaǵa baqylaý jasaý talabyn Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi «nemistik baqylaýmen» teńestirgeni tym artyqtaý edi. Onymen de qoımaı, Zebro qyza-qyza kele Ettıngerdiń nemis ekenin de eske saldy.
Eýropalyqtar eskertpesinen qorytyndy shyǵaryp, jaǵdaıdy túzeter, parlament qabyldaǵan zańdy bekitpes degen Polsha prezıdenti, kerisinshe, oǵan qol qoıýǵa asyqty. Budan Eýropanyń aıtqany bizge zań emes degen peıil ańǵarylady. Buryn daý mınıstrler deńgeıinde bolsa, endi oǵan Polsha jaǵynan prezıdent qosylǵan soń, Eýropa jaǵy da deńgeıleskendi jón kórdi-aý shamasy, Eýroparlament spıkeri Martın Shýls tym qatty ketti. Nemis basylymyna bergen suhbatynda ol Polsha basshylyǵyn qatty synady.
Atap aıtatyn bir jaı, Polshanyń qazirgi bıligi áste de Máskeýdiń yqpalynda emes, qaıta, kerisinshe, onda Reseıge qarsy saıasat órship tur. Tek Eýropa basshylyǵy Varshavaǵa qattyraq tıisý úshin ony Máskeýge iliktirip otyr. Sóıtip, eki qoıandy bir oqpen atyp almaq oıda. Jalpy, Polshada qazir qyzyq jaǵdaı qalyptasqan: olar Eýropamen de, Máskeýmen de dúrdaraz.
Ishki jaǵdaı da ońyp turǵan joq. Bir jaǵy syrttyń da áseri shyǵar, elde qarsylyq áreketteri etek alǵan. Demokratııa qaǵıdattary saqtalsyn deıdi olar. Álemdik daǵdarys ókpeden qysyp turǵanda, oǵan ishki saıası daǵdarys qosylar bolsa, shyn qınalys sonda bolar.
Grýzııada jumbaq nárse kóp
Aldymen oılamaǵan jerden el úkimetiniń basshysy Iraklıı Garıbashvılı otstavkaǵa ketti. Sebebi belgisiz. Sonan soń Georgıı Kvırıkashvılı premer-mınıstr bolyp taǵaıyndaldy. Ol da saıasatta buryn belgisiz adam.
Áńgime bul elde úkimet basshysy eń joǵarǵy qyzmet ekendiginde bolyp otyr. Saıasatty osy qyzmettegi adam jasaýǵa tıis. Ras, eldiń qazirgi prezıdenti Georgıı Margvelashvılı ótken jyly bedelge talasqany bar. Sóıtse de, konstıtýsııa boıynsha qazir negizgi bılik premerdiń qolynda. Sonda sol bılik tizginin ustaıtyn tulǵalardyń kelip-ketkeni nege eleýsiz bolady? Ashyp aıtylmaǵan soń, ártúrli alypqashpa sóz de kóp.
Sirá, máseleniń baıybyna barý úshin shamaly keıin sheginip, 2012 jylǵy parlament saılaýyna toqtalý kerek-aý. Sonda mıllıarder Bıdzına Ivanıshvılı basqarǵan «Grýzııa armany» koalısııasy jeńiske jetip, bılik tizginin óz qoldaryna alǵan. Ivanıshvılıdiń ózi premer-mınıstr bolýmen qatar, bılik nysanyn ózgertip, prezıdenttikten parlamenttikke oıysyp, Mıhaıl Saakashvılıdiń ózine de, onyń Biregeı demokratııalyq qozǵalys partııasyna da oısyrata soqqy bergen. Onyń saldary da belgili – Saakashvılı syrtqa qashyp ketti, el azamattyǵynan da aıyryldy, al BDQ partııasy oppozısııalyq deńgeıge tústi. Eldegi jaǵdaı ózgerdi.
Bıznesmen Ivanıshvılıdiń degeni boldy. Ashyq aıtqany da, emeýrini de júzege asyp jatty. Prezıdenttikke de óz adamy – Margvelashvılıdi saılady. Arada bir jyl ótken soń, ózi ashyq bılikten ketip, jabyq bılikke kóshken. Olaı degende, bılikke óz adamdaryn qoıyp, bıligin solar arqyly júrgizgen. Jap-jas Iraklıı Garıbashvılı bılikke solaı kelgen. Endi mine, eki jyldan soń ol qyzmetten ketip otyr. О́zi ketti me, ketirdi me, deıdi jurt.
Sonda Ivanıshvılıge bul jaqpady ma, joq ózi onyń aıtqanyna kóngisi kelmedi me? Jumbaq. Byltyr Ivanıshvılıdiń «qoıǵan adamy» Margvelashvılı de bulardyń aıtqanyna kónbeı, biraz «búlik» shyǵarǵan. Álige deıin sol qalpynda. Soǵan qaraǵanda, koalısııada alaýyzdyq bar syńaıly. Sarapshylar sondaı pikir aıtady. Al «Grýzııa armany» koalısııasynyń bedeli aıtarlyqtaı tómendegeni daýsyz. Ol saýaldama júrgizgende aıqyn ańǵaryldy. EDQ partııasy, kerisinshe, óz reıtıngin birshama kótergen kórinedi. О́tken saılaýdan bergi ýaqytta bıliktegi koalısııa óz ýádelerin tolyq oryndaı qoımaǵan soń, oǵan halyqtyń yqylasy da tómendegen. Alda – parlamenttik saılaý. Soǵan deıin bedeldi birshama kótermese bolmaıdy.
Sonda bedel kóteretin adam Georgıı Kvırıkashvılı bolǵany ma? Ol kim? Tehnokrat kórinedi. Ýádesi: Batyspen baılanysyn kúsheıtpek, Reseımen qarym-qatynasty jaqsartýǵa kúsh salmaq. Ekeýin úılestirý qıyn-aý. Batys Grýzııany NATO-ǵa kirýge kezekke qoıyp otyr. Reseı ne beredi? «Grýzııa armany» koalısııasy jurtqa qalaı jaǵaryn oılaıdy.
Bul aldaǵy saılaý úshin kerek. Ol da alys emes. Ýádesin oryndamaǵandar, oıdan shyqpaǵandar ketýge tıis. Garıbashvılı sııaqty. Kiná solarǵa artylady. Jańa kelgenderge kiná qoıa almaısyń. Bul da saıasattyń bir qýlyǵy. Keıde halyqtyń sondaı qýlyqqa aldanatyny da bar. Qarsy jaq, oppozısııa da qamsyz jatqan joq. Sarapshylar pikirinshe, bıyl Grýzııada saıası kúres ádettegiden kúshtirek bolatyn syńaıly.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.