Sátti sapar sáýlesi

Shaqyrǵanǵa barmasań... «Atyń barda jer tany jelip júrip, asyń barda el tany berip júrip» deıtin atam qazaqtyń ata­ly sózi saparǵa saılanǵan jo­laýshyǵa jol siltep, qadamyna qanat bitirerdeı. Iá, dál solaı. Biz­diń de qııalymyzdy qııaǵa jetelep, armanymyzdy alǵa súırep saǵyna kútken saparymyzdyń da sáti týdy. Jeltoqsannyń jeli men qańtardyń qaryna qaramaı, «túbim túrki, túligim jylqy» dep keletin tirkespen tilektes, oıy ortaqtas Atatúriktiń atamekenine atbasyn burǵan edik. Oǵan sebep, Ege ýnıversıtetiniń egesindeı, túr­ki tildes halyqtardyń arasyna qaǵylǵan shegesindeı bolyp júrgen Metın Ekjı myrzanyń shaqyrtýy. Eki arada shekara tursa da, kóńiliniń kópiri buzylmaǵan qos memlekettiń osyndaı ıgi isterimen dostyqtyń dánekeri dáýirleri sózsiz. Túsińde kóretin eldiń ishinde júrgenińdi júregińmen sezinip, tolyqtaı túsine alsań, alystaǵy armanyńnyń alaqanyńa kelip qonǵanyn ańǵarasyń jáne sol sezim qulshynysyńdy qýattandyratyny da belgili. «Shaqyrǵanǵa barmasań, shaqyrtýǵa zar bolarsyń» degendi aıtqan da qazaq. Negizgi mindetimiz tájirıbelik taǵylymdamadan ótý bolǵandyqtan, ony da josparlap jolǵa qoıdyq. Kórgen jerdiń kórikti tustaryn kóńilge toqyp júretinim bolmasa, maqtap jatý maqsatym emes. Degenmen, janaryma jazylǵan sáýleli sátterimniń ádemi áserlerin oqyrmanmen bólisýdi jón sanap otyrmyn. Ushaqtan qushaqqa Qyr basynan qyltıyp, kún kúmbezi kóterile bastaǵan ýaqytta yzǵary ysqyryp, aıazy aıqaılap turǵan Astanadan, mamyrajaı mamyrdyń mezgilindeı ystyq Ystambuldyń topyraǵyna taban tiredik. «Á» degennen áýejaıynyń úlkendigine úńile qarap, tańǵalys bildirgenimizdi jasyrmaımyz. Yǵy-jyǵy halyqtyń arasynda adasyp ketý de áp-sátte. Tabal­dy­ryǵynan attaǵan meımanyna meıirimmen qaraıtyn mekenniń kún raıy da kúlimdep, shýaǵyn shashyp tur. Túbi de, túri de, tilegi de bir, júregi bir mu­syl­manbyz dep soǵatyn memleket bolǵandyqtan, jat el dep jatyrqap júrgen biz joq. Negizgi baratyn jerimiz Izmır qalasy bolǵandyqtan, tańda jetken tań­ǵa­jaıyp Ystambuldan aqsham ýaqytynda attanýymyz kerek boldy. Ábilqasym esimdi sol jaqta bilim alyp jatqan qazaqstandyq baýyrymyz jolserik bolyp, alyp shahardy armansyz aralatty. Alǵash taban tiregen jerimiz «Panorama» murajaıy boldy. Murajaıdy aralap shyqqan adam quddy bir surapyl soǵysty ózi bas­tan ótkergendeı kúı kesheri sózsiz. Negizi murajaıdyń túpki maqsaty 1453 jyly Konstantınopoldi Vızantııanyń qolynan bosatyp alǵan Osman memleketiniń 7-shi padıshahy Fatıh Mehmet Sultannyń soǵys kezindegi ártúrli áreketin panoramalyq beınede kórsetý. Qundy qujattar men qubylys­tar saqtalǵan sandyqtaı bolǵan munaraly murajaıda kóz tartar kóptegen jádigerler jeterlik. Altyn ýaqytyn arnaıy bólip kelgen adamdardyń alty munara­ly Sultan Ahmet meshitine soq­paı ketýi múmkin emes. Biz de sol dás­­túrden jańylmaı Mármár teńiziniń jaǵasyna jaıǵasqan ǵıbadat ǵımaratyna qaraı bet aldyq. Beınesin sýretten ǵana kórip, tarıhyn elden estip júrgen minájat mekeniniń munaralary alystan menmundalap turdy. Jaqyndaǵan saıyn júregimiz tolqyp, seksen túrli sezimniń sıpatyna endik. Kóleminiń keńdigi qazaqtyń kóńilindeı keń eken jaryqtyq. Aǵylyp kirip jatqan jandardyń tarylyp jatqanyn baıqamaısyń. Aıta ketetin taǵy bir jáıt, qurylysy 1609 jyly bastalǵan meshittiń 260 terezesi bar eken. Sáýleli nurǵa shomylǵan sáýletti saraıdyń sáýletshisi – Se­defkar Mehmet Aga. Ol Sınan atty sheberdiń shákirti, ári bas kómekshisi bolǵan. Jaratqan Táńiri men taratqan tamyry uqsas ulttardyń uǵysýy qıynǵa soqpasy anyq qoı. Sapar barysynda dál osy negizge to­lyqtaı kózimiz jetti desek ar­tyq aıtqandyq bolmas. Nege de­seńiz, qajetińdi suraǵan qaı adam bolmasyn jan-tánimen jaýap beredi, túsinbeı jatsań kerek je­rińe deıin jetkizip salý­dan da aıanbaıdy eken. Bul jaǵdaı basymyzdan birneshe márte ót­kendikten óshpesteı saqtalyp qaldy. Olardyń materıaldyq, ekonomıkalyq damýyn aıtpaǵan­da, qoǵamdyq qalyptasýynyń izi de ilgeri, adamı sanasynyń da damýy ana­ǵurlym alda ekenin ańǵardyq. Kelinshektiń kesteli oramalyndaı birde oıýlanyp, birde qoıýlanyp kerýeni kerdeń basyp bara jatqan tirshilik tizbeginde únemi materıaldyq baılyq basym turmasy belgili. Keıde janyń muńaıyp, kóńiliń qulazyp, sharýa­dan sharshaǵan shaqtarda, tur­mystyń tutqasy ustatpaı ketken­de adam balasynyń bir kúlip qa­­raǵany, bir jyly sóılegeni súringenge súıeý, taıǵanǵa taıanysh bolyp, jantalasqan jalǵannyń jáı ǵana jarys ekenin sezdiredi. Teńiz terbetken Izmır Tabanyń tuńǵysh tıgen kez kelgen mekenniń tańǵalarlyq tustary jetip artylady. Tek sol sátterdi mergen kózben dáldep, sheshen sózben qaǵaz betine qondyra alsań bolǵany. Aqsha bulttar azaıǵan aqsham mezgilinde bizdiń de qozǵalar ýaqytymyz taıady. Ystambul men Izmırdiń arasy ushaqpen bir saǵat, jeńil kólikpen 6-7 saǵat, al avtobýspen toǵyz saǵattaı eken shamamen. Avtobýspen baratyn adamdar jarty joldy teńiz arqyly basyp ótetinin estigen soń qasymyzdaǵy áriptester birden sol baǵytty tańdady. Kúni boıǵy júristen sharshaǵasyn ba kólikke mine sala kóbiniń kózi uıqyǵa ketti. Túrkııa joldarynyń tegistigi sonshalyq Ystambuldan yrǵala qozǵalǵan avtobýsymyzdyń ne júrip, ne toqtap turǵanyn keıde ańǵarmaı qalasyń. Shaldyǵyp kelip shalqaıa túsken bir top stýdentter teńiz tolqyny terbetken avtobýs áldıinen oıanyp ketti. Talasa-tarmasa dalaǵa qaraı jú­girdi. Tús kórip jatqandar teńiz kórýge shamasy jetpeı uıqylaryn jalǵastyra berdi. Túnde kórgen qyzyqtaryn tańǵa jýyq tańǵala áńgimelegender, shyqpaı qalǵan áriptesterin ábden qyzyqtyrdy. Topyraǵynda toǵyz kún bolatyn Izmırdiń de esigi­nen enip, esimizdi jıdyq. Tájirı­belik taǵylymdamadan ótetin oqý or­ny­nyń jataqhanasyna jaı­ǵasqasyn, sol jerdegi us­tazdardyń dárisin tyńdaýǵa kirisip kettik. Túrki tildes elder bolǵasyn olar­dyń sózin túsiný aıtarlyqtaı aýyr­lyq týdyrmady. Bul jaqtaǵy eń ǵajap kúnimiz Izmırdegi ısi qazaqtyń ıisindeı, baýyrlardy baýyryna basyp qarsy alatyn Kemal Pasha deıtin jerde qazaq aýylynyń qazyǵyn qaqqan Sherzat aqsaqaldyń shańyraǵyn­da ótti. Ol kisini tanymaıtyn adam kemde-kem shyǵar. Bizge deıin bul jerge qazaqtyń qanshama qalamgerleri de, tarıhshylary da taban tiregen. Dálirek aıtsaq, Muhtar Shahanov, Beksultan Nurjekeev, Tólen Ábdikov, Sultan Orazalın, Qabdesh Jumadilov, Qoıshyǵara Salǵarauly, Rymǵalı Nurǵalı, Muhtar Maǵaýın, Farıza Ońǵarsynova, Sáken Imanasov, Sultanáli Balǵabaev, Tuńǵyshbaı Jamanqulov, Dýlat Isabekovter. Bul sol tizimniń jartysy ǵana. Atalmysh aýyl jaıly Sherzat Doǵrý myrza óziniń birneshe suh­bat­tarynda baıan etken. «1988 jyly Izmırden 35 sha­qyrym qashyqtyqta ornalasqan úsh jaǵy ormanmen qorshalǵan Nıf taýynyń etegindegi saıdy satyp aldym. Alǵa qoıǵan maqsatymdy oryndaý úshin aldymen qazaqtyń salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn tanytatyn ásem etip qazaq úıin jasattym. 1990 jyldan bastap bıe baılap, qymyz baptap qazaq ekenimizdi jergilikti halyqqa tanyta bastadym», – deıdi. Túske taman barǵan «Alash» aýylynan kesh bata bir-aq shyq­tyq. Ýaqyttyń da qalaı ótip ketkeni baıqalmaı qaldy. Qymyz iship, jylqy minip elge degen saǵynyshymyzdy sál de bolsa basýǵa múmkindik aldyq. «Keshken tirlik kete berer kelgisiz, Qalǵan ómir qansha ekeni belgisiz» dep júrip seksenniń seńgirine shyqqan qarııanyń Otanǵa degen orny bólek sezimi kózinen aqqan tamshy jasynan baıqa­lyp turdy. «Túrkııalyqtardyń jaq­sy qasıetterin jandaryńa jınap, unamsyz qylyqtaryn ustanbańdar», dep sol jaqta bilim alyp jatqan qazaq jastaryna aqsaqaldyń jıi aıtyp júretin aqyly eken. «Izmırge kelgen boıda osynda kelýimiz kerek edi», degen stýdentterdiń ókinishke toly sózderi bul jerdiń qanshalyqty qadirli ekenin kórsetkendeı. Qýana-qýana qarsy alyp, qı­maı-qımaı shyǵaryp salǵan shańyraqtyń áserin áli kúnge umyta almaı kelemiz. Túrkııa jaıly estelikterdi eske túsirgende eń birinshi Sherzat atanyń aýylyn eske alamyz. «Myń kúnime tatıtyn bir kúnim» demekshi, óz qazaǵyń órken jaıyp kele jatqan ólkede sanaýly saǵat qana bol­saq ta, sanamyzda sapyrylysqan san oıdan tynyǵyp, ol jaqtaǵy baýyrlardyń taǵdyryn uǵynyp, aqsaqaldyń aq batasyn, aq sálemin alyp qaıttyq. Shet júrsem saǵynarym Armanym bolǵan alyp sha­har.Túbi bir túrki eliniń ystyq Ystambuly, ańyzǵa toly Anka­rasy, ımandylyqtyń ıisi ketpegen Izmıriniń de alar or­ny aıryqsha. Ásirese,namaz ýaqytyndaǵy azannyń daýsy boıyńdy shymyrlatyp, júre­gińniń soǵysyn jıiletip, beı­namaz adamnyń beınesine uıattyń belgisin uıalatatyndaı bolyp tu­rady. Kóshelerin aıtpaǵanda, bazary men vokzalynda da birneshe ǵıbadat ǵımarattary tizilip tur. Osyndaı mekenge kelip «namazym qaza boldy» degenniń ózi yńǵaısyz sekildi. Qulshylyǵy qýatty eldiń, tirshiligi shýaqty bolaryna taǵy bir márte kózimdi jetkizdim. Bar­ǵan jerińniń baqshasy gúldep, japyraǵy jaıqalyp tursa da Otanyń men otaýyńnyń orny qashanda joǵary. Aıazdy bol­sa da aıaýly Atamekenge ne jetsin. Elińdi saǵynǵanda, adasyp sabylǵanda, til bilmeı jalynǵanda ózgeniń asylynan, ózińniń lashyǵyńdy súıgenniń ústine súıe túsedi ekensiń.  Raýan QAIDAR, «Egemen Qazaqstan».   Astana-Ystambul-Izmır-Astana.