Kekti besik

nemese «kekti qatyndar» men «kekti jatyrda» uıyǵan handyq Tekti degdar Shákárimniń sendire baıandaýynsha, ult bop uıyp kele jatqan qazaq qaýymynyń ár úsh adamynyń ekeýin qasym etken, esil jurtty «elim-aılatyp» zar qaqsatqan, «Alqakólge aparyp sulatqan» – «Jońǵar handyǵy» tarıh sahnasyna qaıdan shyǵa keldi, osy? Uly Shyńǵys hannyń, keıingi – Joshy, Shaǵataı, О́gedeı, Tóle ulystarynyń tusynda «sanda – sanaty, tórde – oryny joq» qontaıshylar qalaı jáne qa­shan qatarǵa qosyldy? Saryózen men Edil-Jaıyqtyń arasyndaǵy aspan as­tyndaǵy ulan-ǵaıyr keńistikti «qandy quıyn» bop jaıpap ótken, «qan men kekke jerik bop týǵan» «uly jurttyń» jıenderin (mońǵoldar qyzdan týǵan taq muragerin «qontaıshy» dep ataıdy) – Ortalyq Azııanyń oıranyn shyǵarǵan oırattardy handyqtan dámettirip, dániktirgen kim? Aqqorǵannyń (Gansý ólkesinde) qaqpasyna: «Budan ári qytaı júretin jol joq» dep jazyp qoıǵan (al onyń jartastaǵy nusqasyn «qyzyl júgirmekter» HH ǵasyrdyń alpysynshy jyldaryndaǵy mádenı tóńkeriste jaryp jibergen), Saryarqa esi túgil elesine kirmeıtin mánjý ımperııasynyń «saryaıaq sherikterin» jońǵarlar ózimen qosa qazaq dalasyna qalaı ertip ákeldi? Shırek ǵasyr boıy qaǵystyrǵan osy saýaldarǵa qatysty barlyq jaýap­kershilikti moıynyma ala otyryp, bu­ǵan men bir sózben: «Qasiret quıynyn úıirgen kekti qatyndar men kekti jatyrda uıyǵan handyq jáne kekti besikte terbetilgen «altyn uryqtar» – dep jaý­ap beremin. Sebebi, dúnıe tarıhyn asty-ústine tóńkere qaǵystyryp, adamzat tarıhyna betburys jasaǵan qudiretti ımperator atanǵanymen de, Sezardyń da (Kleopatra), Attılanyń da (Ildıko), Iýstınıannyń da (Feodora), Tań gaý­zuńnyń da (Ýzy tıan), Shyńǵys hannyń da (ańyz boıynsha tańǵut hanshaıymy), Saıyn Súleımenniń de (Roksalana), Napoleonnyń da (Jozefına), mánjý patshalyǵynyń da (Chan fyńnyń ja­maǵaty, Fýń zynyń sheshesi Sychı taı­hý) qyr jelkesin qıǵan osy «uly qa­tyndar». Olar týraly tarıhı zertteý­ler men kórkem shyǵarmalardyń ózi bir kitaphananyń qoryn toltyrady. Shyńǵys hannyń ulysyn úsh urpaqqa jetkizbeı «atajurttyń» tizginin ustaıtyn «altyn uryqty» azdyryp tynǵan da sol «uly jesirler». Al jońǵarlardyń ulý sııaqty «súıekti shapan» jamylyp jandyǵýyna sebepker bir-aq qatyn. Ol – oırat Begersin taıshynyń qyzy Mandýhaı. «Kúndesterdiń» «kekti jatyrynan» týǵan «altyn uryqtary» men «kósh­pelilerdiń sońǵy ımperııasy» atanǵan jońǵar qontaıshylarynyń boıyna óshpendilik ýyty olardyń sharanasynan jaıyldy. Bul ýyttyń asqynyp ketkeni sondaı, qaǵannyń nemereleri Shyńǵys hannyń óziniń kózi tirisinde bas erkindigin bergen qatyny, kereı qyzy Abıke-bekıdi (Aıbıke begim – ?), ıaǵnı, uly sheshesin jáne soǵan qosa taq muragerleriniń on bir «uly qatynyn» shırek ǵasyrdyń ishinde «belin syndyryp» tyndy (mońǵoldar omyrtqasyn opyryp tyndymdaýdy «qan shyǵarmaıtyn qurmetti ólim» dep esepteıdi). Sonyń kesirinen uly qaǵannyń qazasyna jıyrma bes jyl tolǵanda tórt ulysty talassyz basqaratyn zańdy nemese tikeleı murager qalmady. Árıne, «altyn uryq» saqtalǵan, biraq olardyń barlyǵy da: ákesin, aǵasyn, úrim-butaǵyn kózinshe qyrǵan taq ıesine oljaǵa túsip, solardyń baýyryn zorlyqpen jylytýǵa májbúr bolǵan «kekti qatyndardan», ıaǵnı, kekti kelinshekter men qyzdardan týǵan edi. Al olardyń «kekti jatyrynda» uıyǵan urpaqtar atalas ákeleriniń de («Áýlet atasy» atanǵan Batyıdan basqalaryn), aǵa-baýyrynyń da, kúndes shesheleriniń de, tipti, áke-shesheden kindigi bir týǵan­darynyń da «belin syndyrdy», «aýzyna qum quıyp tunshyqtyrdy», «aýzy men artqy tesigin tigip», «kıizge orap sýǵa batyrdy», «ý berdi», «darǵa asty». Onyń basty sebebi, ákesin óltirip, sheshesimen qosa ózi de bodaýlanǵan «qatyndardyń kegi» máńgilik jibimeıtin kekti shemirshek bop qatyp qalǵandyǵynda edi. Sol kekti qaıyrý úshin, toz-tozalasy shyqqan «Uly jalaıyr ulysynyń», «Merkit memleketiniń», «Uly naıman memleketiniń», «Kereı handyǵynyń», «Orman eli – qypshaq birlestiginiń», «Alshyndar áýletiniń», «Ońǵut (ýaq) bektiginiń», «Oırat qosynynyń», Qara­hanıler áýletiniń, Horezm deshti-qypshaq handyǵynyń, Qıdan (keıinnen naıman Kúshlik han gýrhan atanǵan) memleketiniń (bulardyń barlyǵy da HH ǵasyrdyń ortasyna deıingi tarıhı zertteýlerde qoldanylyp kelgen resmı ataýlar) shańyraq ıelerin aman-esen saqtap qalyp, qatarǵa qosýǵa umtyldy. Osy tuqymdardyń qaısysy ústem bolsa, naqtyraq aıtsaq, qaı taıpanyń qyzy «altyn tizgindi» qolyna alsa, sol ulys saraı saıasatyna belsene aralasty. Tipti, Shyńǵys hannyń ózi osy «kekti qa­tyndar men kekti jatyrda uıyǵan» ur­paq­tarynyń túptiń túbinde «atajur­t­­­ty» oırandap tynatynyn túsinde kó­rip, sho­shyp oıanypty. Túsinde aıan bergen kereı qyzy Abıke-bekıdi (Aıbıke begimdi – ?) óltirýge árýaqtyń zaharynan ses­kenedi. Tek onyń kózi retinde «jozy men altyn tostaǵandy ǵana alyp qa­lyp­ty», «Qalǵanynyń barlyǵyn, «qa­tyn» ataýlynyń zańdy menshigi bolyp tabylatyn ordany, oǵlandaryn (áskerin), saraı sypaıylary men úı qyzmetkerlerin, qazynasyn, tabyndary men úıir-úıir jylqylaryn Abıke-bekıdiń enshisine beripti» (Rashıd-ad-dın) jáne Abıke-bekıdi sol kúngi kúzet noıany Kekteıge uzatyp salady. Abıke-bekı men Kekteı ekeýinen týǵan Doshyn bahadúr 1236 jylǵy uly Quryltaıdyń sheshimimen Shyńǵys tuqymdarymen teń mólsherde Qytaı jerinen úlesin alady jáne eń joǵarǵy bılik mártebesine taǵaıyndalady. Bul – uly ulystyń telimdelýiniń sirgetartary, qaǵandy shoshyndyrǵan tústiń jorýy emes, jorasy ǵana edi. Kesirli sóz, kejirli qaǵyt­pasyz, týrasyna kóshsek, Shyń­ǵys ulysyn uıytqan orda: «Qatyndardyń kóz jasyna býaz bolsa qara jer, onda onyń ár tamshysynan bir-bir ajdaha ósip shyǵar edi» – degen Shekspır jazyp, Áýezov aýdarǵan Otellonyń tolǵaýyn eske salady. Sebebi, babasy Ambaǵaıdan, ákesi Esýkeıden jáne Temýchınniń ózi­nen bastap jetinshi urpaǵyna deıingi qa­lyń­dyqtardyń bar­lyǵynyń «boıy­ńa er­kinen tys bala bit­ti», ne zorlyqpen, máj­búr­lik­pen «barsha mońǵoldyń qaǵan­dary­nyń» tósegine telinip, «altyn uryqty» uıytty. Ańsar men ásireáfsanany (mıfti) mansuq etpeımiz, biraq Dobý mergenniń jesiri Alan-gýa nekesiz úsh ul (Buqa-hataǵan, Buqaty-saljy, Bodanshar-mun­dar) týǵany anyq. Sonda mergenniń bel balalary Belgitaı (Belgintaı) men Búgintaı (Búgúnteı): «Ári kúıeýi joq, ári jaqyn aǵaıyny joq bolsa da, bizdiń sheshemiz úsh ul tapty. Al bizdiń úıde Má­lik-baıaýyt malaıdan ózge bógde jan joq. Osy súmelekter sonyń nyspyny shyǵar» («Mońǵoldyń qupııa shejiresi»,18-tar­maq) – degen kádik aıtady. Elin shaýyp, jesirin zorlyqpen baýyryna basý osy Bodanshar-mundardan bas­talady. Tórt aǵasy tentiretip jibergen Bodanshar-muńlyq ıen taýdy kezip, shópten kúrke jasap, qarshyǵany baýlyp, qus aýlap kúnin kóredi. Ien bulaqtyń basyn jaılaǵan ıesiz elmen aralasyp, esin jııady. Jatyrlas aǵasy Buqa-qataǵan izdep kelgen soń Bodanshar-muńlyq ózine «jaqsylyq kórsetken eldi shaýyp, jylqy-malyn tartyp alyp, halqyn malaı etedi... Bodanshar uranhaı áýletinen shyqqan bir júkti áıeldi ustap alyp áıel etedi». Sóıtip, «ıesiz eldi ıeli etip», kúıeýin óltirip alǵan «keıqýat áıelden» taraǵan urpaqtar «bodanshar-bórjigen» atalyp, rýǵa aınalady. Kektenetin – el, kek qýatyn – ul qalmaǵan tobyr birimen biri atasyp-shatasyp, «bórjip» (bórtip), «qumyrsqadaı qujynap, «qujynaq» atanady» (sonda, 42). Álgi júkti áıelden týǵan ulǵa Jattan týǵan (Jajırad, Ja­dar – Jattar) dep at qoıady, Jamýha sol Jattan taraıdy. Besinshi ataǵa jetkende Haıdýdyń uly Baısuńqar (Baıshıhor) qusshynyń Túmenaıynan (Túmbınaı) taraǵan Qabyl qaǵannyń nemeresi Esýkeı Bartanulynan Temýjın týady. Temýjın toǵyzǵa tolǵanda Esýkeı bahadúr О́leýin-újinniń tórkinine – olonholarǵa qalyńdyq aıttyrýǵa attanady. Árıne, bul qudalyq sapardyń habaryn «kegi kún sanap bojyp, aı sanap bórtip, jyl sanap qaǵynyp» kele jatqan aq tatarlar jáne olarmen pıǵyldas merkitter de bilip otyrady. Esýkeıdiń sońyna ańdý qoıady. Bul – Esýkeı baha­dúrdi ajalǵa shaqyrǵan, Temýjınniń qutyn asyryp ári soryn qaınatatyn sapar edi. Qazirgi Qulynber jaılaýyndaǵy Qoskóldiń ortasyn jaılaǵan (burynǵy Sekser men Shıqurǵy) qońyrattyń Daı shesheni Esýkeı bahadúrge: «Myna ulyńnyń kóz janary otty, bet-álpeti nurly eken. Esýkeı bahadúr, ótken tún­de men bir tús kórdim. Túsimde: Aı men Kúndi sheńgeldep ustaǵan bir aqsuń­qar qolyma qonǵan eken deımin... Bizdiń qońyrattyń kelbetti áıelderinen týǵan dıdary sulý qyzdary ejelden qazaqy kúımege otyryp, bota jetelep, han ordasyna uzatylyp keledi... Mende de bir kishkene qyz bar. Jıenniń mysyn sol basar. Kórińiz!» – deıdi. Kóredi. Qyz kórikti eken. Aıttyrady. «Ulymdy ıtten shoshyta kórmeńiz» – dep Temýjındi uryn tastap, jetektegi atyn miniske qal­dyryp, Esýkeı eline qaıtady. Jolaı Shesheksary dalasynda «kelin túsirip, toı jasaǵan» tatarlarǵa tústenip, shólin basady. Árıne, Esýkeı bahadúrdi tanyǵan tatarlar sýsynǵa ý qosyp beredi. Úıine jete «jetim qalǵan balalary men jesir qalǵan jeńgesin» baýyry Muńlyqqa amanattap, ishin órtegen kek jalynyna tunshyǵyp» óledi. Merkitterdiń kelini О́leýin-újinniń alǵashqy kekti ýyty on jyldan keıin osylaı bir qaıtty. Dúnıe – kezek. Kek shemirshegi kemi­rilmeıdi. Jandy jep, súıegińdi qaq­satady. Sol kek úrimnen-úrimge ótken saıyn ýyty kúsheıip, Temýjın eseıgen tusta burynǵydan da asqyna ýshyqty. «Bir kúni tań sarǵaıyp kele jatqanda qara jer qaq jarylǵandaı at dúbiri estiledi. «Kek qýǵan taıjuttar qaptap kele jatpaǵaı» – dep О́leýin-újin qatyn bastap, Temýjın qostap, attaryn ustap qasha jóneledi. Qońyrattyń qyzy Bórte-újinge at jetpeı qalady. Qýaqshyn kempir Bórte-újindi ala sıyr jekken kúımege otyrǵyzyp, alakóleńkede ala qashady. Kúımesiniń oqpany opyrylyp qalady. Qýǵynshylar kúımeniń ishindegi jas kelinshekti at artyna mingestirip, Burhan haldýnǵa bet alady. Bular – Shıledýden О́leýin-újindi tartyp áketken Esýkeı bahadúrdiń tuqymynan qarymtasyn qaıyryp, atasynyń óshin alǵan merkitter» (sonda, 101-102) edi. Merkitter Bórte-újindi Shıledýdiń baý­yry Shılegir balýanǵa tartý etedi. Mine, bul – merkitter úshin kek tatýy tolyǵymen qaıtyp, bir sát baıyrqalap qalǵan aldamshy mezet edi. Olar keshe ǵana qatynyn tastaı qashqan Temýjınniń tez arada tórt túmen qol jııatynyn qa­perine de almaı jaıbaraqat jata berdi. Bórte-újinniń merkit Shılegerden Joshyǵa júkti bop qaıtqanyn Temýjın eshqashanda keshpedi. Toqta-bek pen Orda-bekti Ertisten asyra qýdy. О́zennen ótkende qamshysyn bilep turyp: «Túbi tuqymyńdy qurtpaı tynbaımyn» – degen merkitterdiń sózi júregine shemen bop qatty. Qaǵandyq qurǵanda Jebe noıandy jumsap: jer túbinen bolsa da merkitterdi taýyp, tuqymyn joı – dep buıyrdy. Aqyry Jem men Yrǵyzdyń boıyna saǵalap barǵan «merkit ulysynyń» aty máńgilik óshti. Saıaq tartqandary boz qurttardyń – bashqurttardyń, keıisi – kereılerdiń quramyna kirdi. Temýjın kegin kúshpen qaıyrsa, Toqta-bek pen Orda-bektiń, Daıyr úısinniń ósıetti kegin keıqýat qatyndar (handyqtyń enshiles jamaǵattary) qaıtardy. Keı­qýattan týǵan «altyn uryqtar bórship-bórtip», qaǵanattyń keregesin bórideı kemirip, úsh urpaqqa jetkizbeı hantalapaı etti. Aınalasy on jyldyń ishinde muqym qaǵanat qatynǵa jaryp, keıqýattanyp shyǵa keldi. Araǵa taǵy on jyl ótkende kekti jesirler men jetim qyzdar Shyń­ǵys hannyń kózi tirisinde-aq qaǵanattyń irgesin shaıqaı bastady. Eń áýeli Shyń­ǵys qaǵanatynan «joldan týǵan Jol­shybaı – Joshy» boıyn syrt saldy. Sol úshin Shyńǵys qaǵan ulyna ý berip óltirtipti-mys degen laqap tarıhı she­jireler men zertteýlerde sendirile baıan­dalady. Qalaı degenmen de Joshy ulysy men onyń urpaqtary qaıyrylyp «atajurtqa» bet burmady. Uly Batyı bahadúr «Handyqtyń aǵasy» atanǵan tusynda da Qaraqorymdaǵy quryltaıǵa barmady. Jonyn syrtqa salyp, «Altyn ordany» qaǵanattan bólip áketti. Bul ulyssyz qalǵan merkitterdiń kózi tiri Shyńǵys qaǵannan uryssyz qaıyrǵan alǵashqy kegi edi.   Qazaqta: «Ákesin óltirip, qyzyn qatyndyqqa alýǵa bolmaıdy» degen mátel bar. Bórjigennen, Esýkeıden qalǵan «úlgisiz úlgini» Temýjın de jalǵastyryp, «altyn uryqty» (zolotaıa dınastııa) uıytty. Álqıssa, oıranyn shyǵarǵan úsh mer­kit­tiń kósemi Toqta-bektiń «altyn belbeýin» – Jamýhaǵa berip, mer­kit­tiń shesheni Daıyr úısinniń «altyn belbeýi» men «kekilin túıgen boz atyn» – Temýjınniń ózi alǵan edi. Bórte-újindi alyp qashqannyń biri Daıyr-úısin keıin aıybyn moıyndap, óziniń aıdaı sulý Qulan atty qyzyn Temýjınge telidi. Alaıda, merkitterge qasarysa qaıyra shapqanda Qulannyń ákesi Daıyr úısindi, ıaǵnı, óziniń týǵan qaıyn atasynyń túp-tuqııanynan tuqym qaldyrmaı qy­ryp tastady. Daıyr úısinniń talanǵa túsken Terken (Dóregene, Týrakın) atty kishi qatynyna Úgedeı úles kezegine qaramastan, «ashyq basqynshylyq jasaıdy». «Úgedeı han Shaǵataıǵa: Júr, mynalardy kúshpen bytpyldyqtataıyq» – deıdi. Shaǵataı ony qostamaıdy. Úgedeı qasaqana qasqaıyp baryp, Terken qa­tyndy jerge alyp soǵyp, jurttyń kó­zinshe ashyq bytpyldyqtatady. Shyńǵys han da úshinshi ulynyń bul beı­bas­taqtyǵyn quptap, qalǵan eki jesirdi ózge­lerge úlestirip berdi» (Rashıd-ad-Dın). Sol «bytpyldyqtyń» arqasynda Terken – keıqýat «qatyn» dárejesine kóte­rildi. Shyńǵys hannyń tikeleı taq mu­ragerleri bolyp tabylatyn bes «al­tyn uryqty» dúnıege ákeldi. Kúıeýi Úgedeı qaǵannyń tiri kezinde-aq «uly jurtqa» ámirin júrgizdi, qaǵan ólgen soń 1240 jyly 10 kókekte «Uly qa­tyn» (uly ımperatrısa) dárejesin aldy. Bu­dan keıin qaǵanǵa tıesili ásker de, jer de, aımaqtardyń bıligi de, quryl­taıdy ótkizý quqyǵy da Terken qatyn­nyń erkine kóshti. Úgedeıden bir jyl keıin Shaǵataı ólgen soń, uly qa­ǵanattyń «atajurtyna» jeke ámi­rin júrgizdi. «Uly qatyn» retinde shek­siz bılikke ıe bolǵan Terken qatyn qaǵa­natty óziniń kekti jatyrynan týǵan bes ulyna úlestire bıletip, Shyńǵys qur­ǵan qaǵanattyń «besigin beske bólip ji­berdi». Sonymen qatar, «qaǵanat aǵasy» Batyıdyń barmaq bastylyǵymen Tóle (Tolý) men Shaǵataıdyń ulysyn «tórtke bólip týrap tastady». Eń aldymen Shyńǵys qaǵannyń eń et jaqyndary men qaǵanatty qurysqan senimdi serikterin tabandylyqpen tyndym etti. Aldymen «qany taza qııat-bór­shigenderdi» taqqa otyrǵyzbaq bolyp han ordasyna qarsy qalyń qol bastap barǵan Shyńǵys hannyń týǵan baýyry Temýge-otshigenniń áptigin basty. Bara-bara, Shyńǵys hannyń ózi qoıyp ketken ulyqtaryn: soltústik qytaıdyń darýǵasy Mahmud Iаlavashty jáne onyń uly, Maýrennahrdyń darýǵasy Masýtbekti, uıǵyr Shynqaıdy, Shyńǵys qaǵannyń jeke keńesshisi bolǵan, keńse darýǵasy Elıýı shýsaıdy yǵystyrdy. «Uly qa­tynnyń» yrqyna moıynsynǵysy kel­megen Shaǵataı ulysyna qarasty Hora­sannyń darýǵasy Kórǵuzdy Týs be­kinisinde tutqyndatyp, «aýyzyna qum men tas tyǵyp» tunshyqtyryp óltirtti. «Uly kóshpeliler men otyryqshylar qoǵamynyń» kúıreýge bet alǵanyna qumyqqan Elıýı shýsaı qusalyqtan óldi. Endi nekeli kúıeýi men tuqymyn tuz­daı qurtyp, «zorlyqpen bytpyldyq­dattyrǵan» eski kekti esine alǵan Terken qatyn Shyńǵys hannyń jeke otbasyn jazalaýǵa kóshti. Shyńǵys hannyń súıikti kenje qyzy Altalýndy «Úgedeı qaǵanǵa jadylyq jasady» degen jeleýmen, dástúrli Shyńǵys áýletiniń talqysyna salmaı, óziniń jeke buıryǵy boıynsha «jer etti». Sondaı-aq, Aleksandr Nevskııdiń ákesi Iаroslav II-ge de ý berip óltirtipti-mys. Shaǵan qolbasshyny otyz myń qolmen attandyryp Sýn ımperııasyn kúıretti. «Ár zamannyń bir surqyltaıy bar» degen. Al Terken qatynnyń surqyltaıy – Meshhed shaharyn shapqanda tutqynǵa túsken Fatıma «jeńgetaı» men horezmdik kópes Ábdirahman boldy. Ábdirahmanǵa sengeni sondaı, qytaıdan alynatyn alym-salyqtyń qujattary tirkeletin aq túbirtekterge mórin basyp bere berdi. Al parsylyq jeńgetaı Fatıma ordadaǵy ekinshi adamǵa aınaldy. Terken qatyn onyń aıtqanyn eki etpedi. Barlyq derektanýshylar Fatımany «ábjylandaı sýmańdaǵan jeńgetaı, zınaqorlyqtyń padıshasy edi» dep jazady.Uzatylǵanynan beri lázzattyń dámine óz erkimen sýsyn­dap kórmegen Terken qatynnyń «jeń­getaıǵa» jaryǵany osy sońǵy bes jyl bolýy múmkin. Iá, múmkin. Alty jyldan keıin – 1246 jyly Tarbaǵataıdaǵy Emil ózeniniń boıy­n jaılaǵan Terken qatynnyń úlken uly Kúıik – quryltaıdyń sheshimimen uly qaǵandyqqa saılandy. Kúıikten týǵan Kúıik – Kúıik dese kúıik edi. Ter­­ken qatynnyń osy Fatımamen baı­la­ny­sy Shyńǵys áýletin, tipti, ózi­niń balalary men nemerelerin de jerin­dir­se kerek. Sondyqtan da Kúıik óziniń sheshesinen Fatımany alastatýdy talap etedi. Sheshesi únsiz býlyǵyp, bala­syna yryq bermeıdi. Aqyry, Kúıik qaǵan samarqanttyq bir sartqa: «Tań­ǵuttardy bılep otyrǵan Qodandy jadylap óltirdi» – degen jala japtyrtyp, Fatımany qaǵanattyń «qatyndar kelesine» saldy. Mundaı aıyptaýǵa Terken qatyn da tosqaýyl qoıa almaıtyn. Eki-úsh aıdan soń Terken qatyn da dúnıe salady. Onyń túbine «kúıikten týǵan uly Kúıik jetti, jeńgetaıynan bas tartpaǵany úshin jasyryn ýlap óltirdi-mys» – delinedi. Al Fatımany «tyr jalańash kúıinde shynjyrlap zyndanǵa salyp, tórt táýlik nár tatyrmady, túrli qınaý arqyly qylmysyn moıyndatty da, aıaq-qolyn kesip, aldy-artqy tesigin tigip, kıizge orap, sýǵa aǵyzyp jiberdi» (Jýveını, Rashıd-ad-Dın jáne erli-zaıypty Pochekaevtar). Terken qatyn naıman ba, merkit pe? Áıteýir uly kek qaıtty. Terken qatyn Kúıik arqyly Joshy ulysy men uly qaǵanattyń arasyna syna qaqty. Qaıtyp birikpeıtin jaryqshaq túsirdi. Ádildik degenimiz ne ózi? Kimdi jaqta­sań – sony qostaý, kimniń kózqarasyn ustansań – sony ádilet dep sanaý ádilet­tilik pe? Egerde: «Terken – merkitterdiń nemese naımandardyń qan josa bolyp qyrylǵan eliniń, tigerge tuqymy qalmaǵan áke-sheshesiniń, aǵa-baýyrynyń, ápke-sińilisiniń kegin aldy. О́zin kóptiń kózinshe ashyq qorlaǵan, sol sátte hannyń ózinen bastap tabalaǵan búkil áýletiniń, qatyn-qyzynyń jymysqylyq qarymyn qaıyrdy, kekti jatyr men qandy besiktiń kegin aldy. Shyńǵys qaǵan merkit pen naıman memleketiniń toz-tozalasyn qalaı shyǵarsa, kekti Terken qyz uly ımperııanyń toz-tozalasyn solaı shyǵarýdy kózdedi. Eń bastysy: Tynyq muhıttan Atlant muhıtyna deıingi aralyqtaǵy eń qudiretti kúsh bolyp tabylatyn uly quryltaıdyń bedelin túsirdi, onyń shaqyrylýyn bes jylǵa bulǵaqtatty. Naǵyz namysty qyz osy qyz, qyz Terken! – desek ádiletti sóz be, joq pa? Árıne, ádiletti! Bul rette Terken qyzdy Tumar qyzben, Zarına qyzben teńestirýge bolady. Kekti qaıtarsa – osylaı qaıtarsyn. Sonymen, Terken qyz Shyńǵys qaǵanatynyń kóbesin sógip, keregesin bólgen tuńǵysh kekti qatyn – ımperatrısa! Bul derekterdi paryqtaǵan erli-zaıypty Pochekaevtar. Kek qaıyrýdyń bul tásili kezdeısoq emes, kádimgi júıe arqyly júzege asqanyna Terken qyzdyń kektes sińilisi ári kelini, úlken uly Kúıiktiń «qatyny» ári merkit qyzy Úgil-Qaımyshtyń qaıratty kúresi dálel. «Beldeýde – at, besikte – bala qalmaǵan» merkit jurtynyń qyzy Úgil- Qaımysh «uly qaǵa­nattyń» zańdy mura­geri – Úgedeıdiń «altyn uryǵyn» mońǵol ımperııasynyń taǵynan múldem ada etti. Úgil-Qaımysh kúıeýi Kúıikpen qa­tar «taq hanymy» dep jarııalanyp, bir­den uly dárgeıge kóterildi. Bılikke ashyq aralaspasa da, Tolýdyń hanymy – Sorqaqtandy (orys derekterinde Sorhaqtanı delinedi, múmkin Sarqatyn – ? – bolýy da) kúndes tutyp, ár úlesten qolyn qaǵyp tastap otyrǵan. Onyń osy ǵadeti óziniń jáne Úgedeı urpaqtarynyń qylsha moıynyn talsha etti. Kúıik qaǵan qol jıyp, Tarbaǵataıdaǵy Emil ózeniniń jaǵasyndaǵy ordasynan Batyıǵa qarsy joryqqa attandy. Biraq jol ortada – Samarqannyń mańynda tutqıyldan qupııa jaǵdaıda óldi. Zert­teýshiler: Batyı ý berip óltirdi de­­genge jyǵyndy. Qalaı da qaraly ha­bar jetisimen «han tuqymynyń aǵa­sy» retinde Batyı: «Memleketti bu­­rynǵysynsha Shynqaıdyń aqyl-ke­ńesine súıenip Úgil-Qaımysh bas­qara bersin, olarǵa moıynsynbaı júr­meńder. Meni kárilik meńdep, aıaǵym júrýge jaramaı, top basqandyqtan da bara almaımyn, sizder, kishi baýyrlar, barlyǵyń da sonda bolyńdar, tıisti isti atqaryńdar» – dep dárgeı hat joldady. Sóıtip, «qaı­ratsyz ári ońbaǵan», «qyrshańqy», «baqsynyń baldyr-batpaǵy men sandyraǵyna múlgýden kóz ashpaıtyn», «aqshaqumar», «salyqty on ese ósi­rip jibergen», «memleket isine olaq, nemketti qaraǵan», «syı-sııa­patty alýdy ǵana biletin» Úgil-Qaımysh – Úgedeı qaǵannyń ósıeti boıynsha nemeresi Shiremuryndy qa­ǵan­­dyqqa daıyndady. Terken qa­tynnyń jolymen Úgil-Qaımysh ta qu­ryltaıdy sıyrquıymshaqtata sozýǵa umtyldy. Alaıda, taqystanyp qal­ǵan taq muragerleri, sonyń ishinde Ba­tyıdyń eki uly – Berke men Toǵa-Temir quryltaıdy jedeldete ótkizedi. Úged­eıdiń uldary áýeli de quryltaıǵa qatysýdan bas tartyp, keıinnen shuǵyl attansa da, keleli keńesten keshigip qalady.Úgil-Qaımyshtyń da qateligi osy tájirıbesizdiginde edi. Tolýdyń uly Móńke qaǵan saılanyp, ant berip úlgeredi. Qazaq arbaǵa tıegen qarýlary men qaskúnem pıǵyldary áshkerelenip qalyp, qolǵa tústi. Úgil-Qaımyshtyń ózi jáne Shiremuryn men Naqý, jetpiske tarta noıandar men nókerlerge qosa Úgedeı men Shaǵataıǵa tıesili «altyn uryqtar» men áıelder de ólim jazasyna kesildi. Olarǵa: quryltaıdy ótkizýge kedergi jasady, jańa saılanǵan hanǵa qastandyq uıymdastyrdy, qaǵanatty satty – degen aýyr aıyp taǵyldy. «Kúndestiktiń qorlyǵy súıeginen ótip ketken» Tolýdyń jesiri «Sorqaqtan qatyn» Úgil-Qamyshtyń kıimin sypyrtyp tastatyp, jalańash qalpynda sot al­dyna ákeltti. «Qaǵannan basqanyń kózi túspeýge tıisti tánimdi qaraǵa ne­ge kórsetesiń?» – degen oryndy ýá­ji­­­ne kereıdiń hany Tuǵryldyń qy­zy Sorqaqtan (Sarqatyn – ?) pishtý de demedi. Sóıtip, Úgil-Qaımyshty «kıiz­ge orap, sýǵa tastady». Kereı ha­ny Tu­ǵryldyń tuqymy «Sorqaqtan qa­tyn­nyń» (Sar­qatyn – ?) Úgil-Qaımyshqa óshtigi – jaı óshtik emes, ata kegin qý­ǵan kekti ósh­pendilik edi. «Sorqaqtan qa­tyn» Tuǵryl­dyń tuqy­mynyń tuzdaı eri­genin Shyńǵys han­nyń qytyǵyna tıgen merkit pen naıman handyǵynan kórdi. Sóıtip, uly qaǵannyń bir «altyn uryǵy», ıaǵnı, Úgedeı tuqymy osylaı tyndym boldy. Endigi kek kezegi – kereıdiń hanymyna keldi. «Sorqaqtan qatyn» qaǵanattyń kóbesin týmysynan hanshaıymǵa tán begimdikpen, sondaı bir keń paraly sabyrmen sógýge kiristi. Shyńǵys hannyń ózi kenje uly Tolýǵa: «atajurtty» nemese «qara shańyraqty» (korennoı ıýrt): Mońǵolııa men Qytaıdaǵy ulan-ǵaıyr jerdi, adam sany mol, tyǵyz ornalasqan sol aımaqtan quralatyn áskerdi, qaǵa­nattyń qalǵan úsh ulysynan alasy en­shini (mysaly, Buqardaǵy 3.000 jasaq ornalasqan jeke mahallany), alyp ımperııany jalǵastyryp jatqan baılanys jolyndaǵy beketterdi, barlyq kúre joldy, qaǵandyq dárgeıdi, quryltaıdy shaqyrý quqyn, sonymen qatar, «qara shańyraqtyń» qasıetti quqyn da amanat etip qaldyrdy. 1232 jyly Tolý qaıtys bolysymen osy quqyqtyń barlyǵy Sorqaqtannyń erkine kóshti. Aıtpaqshy, osy Sorqaqtandy kereı­diń hany Tuǵryldyń qyzy – dedik. Bul qazaqy uǵym boıynsha tolyq syıymdy. Onyń mánisi bylaı: Tuǵryl hannyń Kereıdaı (Kerebetaı) degen inisi jas kezinde tańǵuttarǵa tutqynǵa túsip, son­da kisilikke jetip, jaǵamby (aı­maq ákimi) bop taǵaıyndalady. Keıin qan­dastarynyń arasynda «Jaǵamby» atanyp ketedi. Sol Kereıdaı jaǵamby o bastan Shyńǵys hanmen jaqattasyp, sol jaǵambylyǵynda qalady. Árıne, qyzyn beredi. Úlken qyzy Abıke-bekıdi (Aıbıke begim) – Shyńǵys hannyń ózi­ne, Bektemish-újindi – Joshyǵa, Sor­qaq­tandy – Tolýǵa, tórtinshi qyzyn oń­ǵut­tardyń – ýaqtardyń hanyna uza­tady. Sońǵy qyzdyń sulýlyǵy sondaı, qaǵannyń ózi suqtanyp, izdetken eken, taba almaı armanda qalypty. Sor­qaqtannyń Gansý (Qansý) ólkesin erekshe úles retinde alyp, qyzǵyshtaı qorıtyny da sondyqtan. (jalǵasy bar) Tursyn JURTBAI.