Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev jýyqta «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda sybaılas jemqorlyqpen kúres máselesine erekshe mán berdi. «Qazir qazaqstandyq memlekettik qyzmetti damytýdyń jańa kezeńi bastaý aldy. Meniń Jarlyǵymmen Memlekettik qyzmet isteri jónindegi mınıstrlik, onyń qurylymynda – Jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń ulttyq bıýrosy quryldy. Osylaısha, tek memlekettik qyzmet júıesi ǵana emes, sondaı-aq, jemqorlyqqa qarsy is-qımyl tanytatyn, ıaǵnı jemqorlyq kórinisteriniń barynsha aldyn alýǵa baǵdarlanǵan júıe de jańǵyrtylyp otyr. Bul jerde jemqorlyqpen kúrestiń ózi barynsha dáıekti bola túsedi jáne júıeli sıpatqa ıe bolady», dep atap kórsetti.
Sóıtip, qazir memlekettiń sybaılas jemqorlyqpen aıaýsyz kúres júrgizý jóninde birqatar batyl áreketter jasap jatqany belgili. Mine, osy baǵyt aıasynda qylmystyń aldyn alý jónindegi zańdylyqtar jetildirilip, oǵan jańa normalar qosylýda. Bul normalarda sybaılas jemqorlyqqa qatysty jaýapkershilik arttyrylǵan. Sonymen qatar, jańa túsiniktemeler berilgen.
2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizde jańa Qylmystyq kodeksi kúshine endi. Bul kodekste «Memlekettik qyzmet pen memlekettik basqarý múddesine qarsy sybaılas jemqorlyq jáne de basqa da qylmystyq quqyq buzýshylyqtar» atty jańa taraý bar.
Jańa Qylmystyq kodeks burynǵyǵa qaraǵanda birqatar ózgeristerge ıe. Munda sybaılas jemqorlyq qylmystar tizbesine birqatar túsiniktemeler berilgen. Sondaı-aq, kodekste qoldanylatyn sybaılas jáne qyzmettik qylmystar jónindegi termınderge de túsiniktemeler berildi. Munyń ózi kodekske qolaıly jáne túsinikti sıpat bergen.
Máselen, mundaı túsiniktemeler burynǵy Qylmystyq kodekste kezdese bermeıdi. Olar tek «Sybaılas jemqorlyqpen kúres týraly» QR Zańynda jáne Joǵarǵy Sottyń normatıvtik qaýlylarynda aıqyndalyp kelgen bolatyn.
Sonymen qatar, «bılik ókili» degen túsiniktiń maǵynasy keńeıtile túsken.
Qazirgi zań boıynsha memleket qyzmetkeri degenimiz oǵan qatysty qyzmettik táýeldilikke turmaǵan zań boıynsha buıryq berý ókilettigine ıe tulǵa bolyp tabylady. Onyń qataryna quqyq qorǵaý organdarynyń nemese arnaýly memlekettik organnyń, áskerı polısııanyń qyzmetkerleri, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýge qatysýshy áskerı qyzmetker kiredi.
Jaýapty memlekettik qyzmet atqarýshy tulǵalar sanaty da keńeıtile túsken. Bul sanatqa Parlament depýtattary men sýdıalar, sondaı-aq, «A» korpýsynda memlekettik ákimshilik qyzmet atqarýshy tulǵalar engizilgen.
Sondaı-aq, kommersııalyq nemese basqa da uıymdarda basqarý qyzmetin atqarýshynyń kim bolyp tabylatyndyǵy, kimniń jaýapty tulǵa jáne kimniń memlekettik qyzmetti oryndaýda ókildik etýshi tulǵa ekendigine túsiniktemeler berilgen.
Jańa Qylmystyq kodekste «aýyr zardaptar» jáne «eleýli zalal» degen termınderge de naqty túsinikter berilip, mysaldar keltirilgen. Máselen, jemqorlyq áreketter saldarynan «aýyr zardaptarǵa» iri nemese asa iri shyǵyn keltirý jaıttary, al «eleýli zalalǵa» qoǵam men memlekettiń múddesin qorǵaýshy uıymdardyń quqyǵy men zańdy múddelerin buzýshylyq saldarynan týyndaıtyn jaǵdaılar jatady. Qylmystyq kodekste buryn mundaı túsiniktemeler kezdespegen edi.
Sondaı-aq, para alý men berý týraly bapqa da «eleýli kólem» týraly naqty túsinik berildi. «Eleýli kólem» degenimiz 50-den 3 myń aılyq eseptik kórsetkish kólemindegi aqsha somasy, baǵaly qaǵaz quny jáne basqadaı da múliktik shama bolyp tabylady.
Iri nemese asa iri para shamalarynyń tómengi jáne joǵary deńgeıleri de esepke alynǵan. Eger burynǵy Qylmystyq kodekste iri kólemdegi para dep 500 aılyq eseptegish kórsetkishten bastalatyn soma alynsa, jańa kodekste 3 myńnan bastap 10 myń aılyq eseptegish kórsetkishke deıingi mólsher tanylǵan. Al asa iri para dep 10 myń aılyq eseptik kórsetkishten asqan shama aıtylady. Burynǵy kodekste bul shama 2 myń aılyq eseptegish kórsetkishten bastalatyn.
Jańa Qylmystyq kodekste budan basqa da kóptegen ózgerister bar. Aıtalyq, endigi kezekte sybaılas jemqorlyq qylmys jasaýshynyń qosymsha jaýapkershiligi arttyrylǵan. Buryn osyndaı qylmysqa urynýshy tulǵaǵa aıqyndalǵan qyzmetterdi atqarýǵa 7 jylǵa deıin tyıym salynsa, endi osy qosymsha jazalaý tártibi mindetti jáne ómir boıǵy kezeńdi qamtıdy. Sybaılas jemqorlyq qylmys jasaýshyǵa memlekettik qyzmet atqarýdyń, sot júıesinde (sýdıalyq) qyzmet etýdiń, jergilikti ózin ózi basqarý salasynda qyzmet etýdiń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq bankinde jáne onyń mekemelerinde qyzmet etýdiń, jarǵylyq kapıtalynda memlekettiń úlesi 50 paıyzdan asatyn uıymdar men memlekettik uıymdarda qyzmet etýdiń, ulttyq basqarýshy holdıngte, ulttyq holdıngte, ulttyq kompanııada, ulttyq damý ınstıtýttarynda qyzmet etýdiń joly kesildi.
Sondaı-aq, para alý men berýge jáne osy iste deldaldyq etýshige jańa jaza taǵaıyndalǵan. Ol alynǵan nemese berilgen para kóleminen eselep artatyndaı aıyp tóleý jazasy bolyp tabylady.
Jańa Qylmystyq kodekste osyndaı basqa da kóptegen jańalyqtar men oń ózgerister engizilgen.
Aıdar JANGÝTTINOV,
Bas kólik prokýratýrasy
2-shi basqarmasynyń prokýrory.