Turmys turaqty bolýy tıis

Elbasy Nursultan Nazarbaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyna qatysty, dep habarlady Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti. Otyrys barysynda 2015 jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý qo­ry­tyn­dylary shyǵarylyp, ekono­mı­kalyq ósimdi qamtamasyz etý jónindegi sharalar aıqyndaldy. Memleket basshysy 2016-2018 jyl­darǵa arnalǵan Daǵdarysqa qar­sy is-qımyl jospary aıasyndaǵy ne­giz­gi jumys baǵdarynyń biri qarjy tu­raq­ty­lyǵyn qamtamasyz etý ekenin atap ótti. – Ulttyq bank teńgeniń erkin aıyrbas baǵamy deńgeıin saqtap, baǵamnyń kúrt aýytqýyna jol bermeı jáne dollarsyzdandyrýdy jalǵastyra otyryp, tıimdi aqsha-nesıe saıasatyn júrgizýdi qamtamasyz etýge tıis. Búginde bankterdiń ótimdilik alýyna shekteý joq. Ulttyq bank qazirgi jaǵdaıda durys saıasat júrgizip otyr dep sanaımyn. Qarjy ahýalyna kún saıyn monıtorıng jasaýdy júzege asyryp, Úkimetpen birge jedel sharalar qabyldaǵan jón, – dedi Qazaqstan Prezıdenti. Nursultan Nazarbaev «Nurly Jol» jáne ındýstrııalandyrý jónindegi memlekettik baǵdarlamalardy oryndaý, agroónerkásip keshenindegi basymdyǵy bar jobalardy júzege asyrý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý arqyly jumyspen qamtýdy jáne iskerlik belsendilikti qamta­ma­syz ete otyryp, ekonomıkany odan ári ártaraptandyrýǵa aıryqsha nazar aý­darý qajettigin atap ótti. Qazaqstan Prezıdenti qarjylyq múmkindikterdi, sonyń ishinde teń­geniń aıyrbas baǵamyn ózgertý ese­binen bolǵan únemdeýdi eskere otyryp, tómendegideı baǵyttar boıyn­sha daǵdarysqa qarsy qosymsha sharalarǵa qarajat bólý jóninde sheshim qabyl­danǵanyna nazar aýdardy. Turǵyn úı qurylysyn jandandyrý Salanyń odan ári damýyna qoldaý jasaý úshin «Nurly Jol» baǵdarlamasyn 2017 jyly júzege asyrýǵa josparlanǵan qarajatty 2016 jylǵa aýystyrý esebinen 360 mıllıard teńge bólý jóninde tapsyrma berildi. Osy qarajattyń 53 mıllıard teńgesi «Báıterek» holdıngi jelisi arqyly jalǵa beriletin turǵyn úı qurylysyn jalǵastyrýǵa, 149 mıllıard teńgesi nesıelik turǵyn úı qurylysyna, sonyń ishinde 22 mıllıard teńge salymshylardy jergilikti atqarýshy organdar men «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» arqyly nesıeleýge baǵyttalady. Sonymen qatar, jekemenshik qurylys kompanııalaryn qoldaý úshin «Samuryq-Qazyna» AQ arqyly qaıtarymdy negizde 97 mıllıard teńge bólinedi. Bul rette qurylysshylarǵa qoıylatyn talaptar birlesip qarjylandyrýdy, jeri men jobalyq-smetalyq qujattarynyń, júzege asyrý isiniń bekitilgen baǵasynyń bolýyn qamtýy tıis ekendigi atap ótildi. Memleket basshysy jappaı tur­ǵyn úı salynatyn jańa aýdandarǵa ınfra­qu­rylym tartý úshin ákimdikter arqyly 61 mıllıard teńge bólinetinin aıtty. – Bul jumystardyń jaýapkershiligi osy qyzmet júrgiziletin óńirdiń ákimderine tikeleı júkteledi. Baspana quny áleýmettik sıpatta bolýǵa tıis ekendigine aıryqsha nazar aýdarǵym keledi, – dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdenti bul sharalar 2016 jyly qosymsha 1,5 mıllıon sharshy metr turǵyn úıdi paıdalanýǵa berýge jáne IJО́ ósimine úles qosýǵa múmkindik beretinin aıtty. Infraqurylymdyq jobalardy júzege asyrýdy jedeldetý Memleket basshysy 2016 jyly «Nurly Jol» memlekettik baǵdar­lama­syn júzege asyrýǵa josparlanǵan, Ulttyq qor qarajatynyń baǵam aıyrmasy esebinen qalyptasqan 194,5 mıllıard teńgeni bólýdi tapsyrdy. Osy qarajattyń 78 mıllıard teńgesi «Nurly Jol­da» 2016 jylǵa qarastyrylǵan ınfra­qurylymdyq jobalardy jedelde­týge, sonyń 28 mıllıard teńgesi apat jaǵ­daıyndaǵy mektepterden jáne úsh aýy­symda oqytýdan 2017 jyldyń aıaǵyna deıin tolyq arylý úshin 42 jańa mek­teptiń qurylysyn salýǵa baǵyttalady. Shaǵyn jáne orta bıznesti, ekonomıkanyń bazalyq salalaryn qoldaý Qazaqstan Prezıdenti jeke kom­pa­nııa­lardyń basqarýyna berilgenge deıin Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory salymshylarynyń qarajattarynyń saqtalýy men tabystylyǵyn qamtamasyz etýdi, bos zeınetaqy jınaqtaryn 2016 jyly 1 trıllıon 450 mıllıard teńge somasynda birqatar baǵyttar boıynsha ınvestısııalaýdy tapsyrdy. Atap aıtqanda, 500 mıllıard teńge BJZQ qarajatynyń ártaraptylyǵyn qamtamasyz etý jáne azamattardyń zeınetaqy jınaqtarynyń tabystylyǵyn arttyrý maqsatynda syrt­qy naryqtarda ınvestısııalaý úshin shetel valıýtasyna aýystyrýǵa baǵyt­talady. Sondaı-aq, 600 mıllıard teńge ekinshi deńgeıli bankter men ulttyq holdıng­terdiń sharttalǵan oblıgasııalaryn qaıtarymdy negizde jáne zeınetaqy aktıvteriniń saqtalýy men tabystylyǵyn arttyrý úshin naryqtyq paıyzdyq mólsherleme arqyly satyp alýǵa jumsalady. Budan ári atalǵan qarajat ekonomıkanyń mańyzdy sektorlaryn yntalandyrý úshin ınvestısııalanady. Negizi baǵyttardyń qatarynda, birinshiden, shaǵyn jáne orta bıznes qajettilikterin aınalym qarajaty arqyly sharttyq negizde qarjylandyrý jáne qaryzdaryn qaıta qarjylandyrý máselesi bar. Bul kásipkerlerdiń 700 jobasyn qarjylandyrýǵa, 14 myń jumys ornyn ashýǵa, 540 mıllıard teńgeniń ónimin ótkizýge jáne bıýdjetke shamamen 60 mıllıard teńge salyq túsimin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Ekinshiden, Qazaqstannyń ońtústigindegi energııa tapshylyǵyn azaıtý maqsatynda «KEGOC» AQ-tyń «Soltústik-Shyǵys-Ońtústik» jobasyn júzege asyrýdy jedeldetý. Úshinshiden, AО́K-tiń basymdyǵy bar jobalaryn, sonyń ishinde et jáne sút óndirý men óńdeý jónindegi jobalardy qarjylandyrý. Tórtinshiden, 3456 aýyldyq eldi mekenniń keńjolaqty ınternet jelisine qol jetkizýin qamtamasyz etý. Halyqtyń iskerlik belsendiligine jáne jumyspen qamtylýyna basa nazar aýdarý Nursultan Nazarbaev áleýmettik saıasattyń basymdyǵy bar mindeti jumys oryndaryn saqtap, jańa jumys oryndaryn ashý bolyp sanalatynyna nazar aýdardy. Osyǵan baılanysty 2016 jyly Úkimettiń arnaýly rezervinen qosymsha 100 mıllıard teńgege jýyq qarjy bólý tapsyryldy. Atalǵan qarajattyń 63 mıllıard teńgesi mańyzy arttyrylǵan Jumyspen qamtýdyń jol kartasyn júzege asyrýǵa baǵyttalady. Ol 2009-2010 jyldardyń Jol kartasyndaǵydaı áleýmettik ınfraqurylymdy jáne Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq nysandaryn jóndeý isin, shaǵyn nesıe berý aýqymyn ulǵaıtýdy, jumysshy jastar úshin jataqhanalar salýdy, sondaı-aq, jumys berýshilerdiń jumys oryndaryn saqtaý jónindegi shyǵyndaryn sýbsıdııa­laý isin qamtıdy – Bul 60 myńǵa jýyq adamdy ju­mys­pen qamtýǵa, sonyń ishinde myńǵa jýyq ınfraqurylymdyq jobany júzege asyrý arqyly 18 myń jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi, – dedi Memleket basshysy. Budan bólek, shaǵyn jáne orta bıznes nysandaryna jetispeı jatqan ınfraqurylym jelisin tartý úshin «Bız­nestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda qosymsha 15 mıllıard teńge bólýge tapsyrma berildi. Qazaqstan Prezıdenti daǵdarys ýaqytynda otandyq ekonomıkany qoldaýǵa eleýli qarajattyń bólinýi Ulttyq qordy der kezinde qurýdyń, zeınetaqy júıesin jáne jalpy ekonomıkany reformalaýdyń, sondaı-aq, teńgeniń erkin baǵamyna kóshýdiń arqasynda múmkin bolǵanyn atap ótti. – Atalǵan sharalardy júzege asyrý úshin bólinip otyrǵan qarajatty tolyqtaı jáne tıimdi ıgerý 2016 jyly ekonomıkalyq belsendilikti arttyryp, jumyspen qamtý isine qoldaý kórsetip, ekonomıka ósimine 1 paıyzǵa deıin úles qosýdy qamtamasyz etedi, – dedi Nursultan Nazarbaev. Qalyptasyp otyrǵan syrtqy jaǵdaıdy eskere otyryp, Úkimetke qarajattyń jumsalýyn qatań qadaǵa­laýdy qamtamasyz etý tapsyryldy. Memleket basshysy óńirlerdegi berilgen tapsyrmalardyń oryndalýynyń mańyzdylyǵyna, sondyqtan oblystardyń ákimderi bólinip jatqan qarajattyń tıimdi ıgerilýin qadaǵalaý úshin qolda bar barlyq resýrsty jumyldyrýǵa tıistigine nazar aýdardy. Sondaı-aq, Nursultan Nazarbaev 2016 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý qajettigine jáne memlekettik, salalyq baǵdarlamalarǵa tıisti ózgerister engizý máselelerine toqtaldy. Prezıdent Ákimshiligine atalǵan tapsyrmalardyń oryndalýyn qadaǵalaý mindeti júkteldi. Sońynda Nursultan Nazarbaev Qazaqstan qoldanyp otyrǵan daǵdarysqa qarsy sharalarǵa ózge memleketterdiń shamasy jete bermeıtinin aıtty. – Kóptegen elder qıyn jaǵdaıda qaldy jáne áleýmettik kiristerin qysqartýǵa, jobalaryn toqtatýǵa májbúr bolyp otyr, nátıjesinde jumyssyzdyq ósýde. Biz ındýstrııalyq nysandar salýdy jalǵastyryp, jańa naryqtarǵa jol ashyp otyrmyz. Daǵdarysqa qarsy bizdiń ekonomıkalyq saıasatymyz tek ekonomıkalyq ósimniń jańa joldaryn izdeý men tabýǵa ǵana baǵyttalyp otyrǵan joq. Meniń tapsyrmalarymnyń báriniń túpki maqsaty – qarapaıym adamnyń muń-muqtajy, onyń ál-aýqaty men turmysynyń turaqtylyǵy, – dedi Qazaqstan Prezıdenti. Jıyn barysynda eldiń 2015 jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylary jáne bıylǵy josparlar týraly Ulttyq ekonomıka mınıstri E.Dosaev, memlekettik bıýdjettiń 2015 jylǵy atqarylýy jóninde Qarjy mınıstri B.Sultanov, aqsha-nesıe saıasaty jóninde D.Aqyshev baıandama jasady. Syrtqy jaǵymsyz faktorlar yqpa­lyna qaramastan, 2015 jyly negizgi makro­ekonomıkalyq kórsetkishter oń deń­geıde saqtaldy, dedi E.Dosaev áleý­met­tik-ekonomıkalyq damý qory­tyn­­dylary týraly baıandaı otyryp. Qazaq­stannyń negizgi saýda seriktestik­terindegi, ásirese, Reseı men Qytaı­daǵy ekonomıkalyq jaǵdaı negizgi eksporttyq taýarlarǵa suranystyń tómen­deýine alyp keldi. 2015 jyly shıki­zat taýarlarynyń baǵasy tómendedi. Máselen, brend markaly munaıdyń ortasha jyldyq baǵasy 47 paıyzǵa arzandap, barreline 52 dollar 40 sentti qurady. Metaldarǵa álemdik baǵa 21 paıyzǵa, al bıdaıǵa 29 paıyzǵa tómendedi. Osyndaı syrtqy qolaısyzdyqtar aıasynda Sizdiń tapsyrmańyz boıynsha 2015 jyly qabyldanǵan «Nurly Jol» baǵdarlamasy men ózge de salalyq baǵdarlamalar, sondaı-aq, Úkimettiń ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý jónindegi shuǵyl sharalar jospary ekonomıkalyq ósim men turaqtylyqty qamtamasyz etýge jaǵdaı jasady. 2015 jyly IJО́ ósimi 1,2 paıyzdy qurady. О́sim aýyl sharýashylyǵy, qurylys ónimderin shyǵarýdy ulǵaıtý, kólik qyzmeti esebinen qamtamasyz etildi. Álemdik rynoktaǵy suranystyń baıaýlaý­ynan jáne baǵa konıýnktýrasynyń nasharlaýynan Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymy ótken jyly 37 paıyzǵa azaıyp, 75,9 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Eksport 42,5 paıyzǵa nemese 45,7 mlrd. AQSh dollaryna deıin qysqardy. Import 27 paıyzǵa qysqaryp, 30,2 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Sonymen birge, mınıstr turǵyn úı qurylysyna salynǵan ınvestısııalardyń 14,4 paıyzǵa artyp, 720 mlrd. teńgeni quraǵanyn atap kórsetti. 2016 jyldyń 1 qańtaryna qarasty Ulttyq qordyń aktıvteri 63,5 mlrd. AQSh dollaryn quraǵan. Osylaısha qor aktıvterin eskere kelgende, elimizdiń halyqaralyq rezervteri, bútindeı alǵanda, 91,6 mlrd. AQSh dollaryna jetken. Sondaı-aq, mınıstr óz sózinde áleýmettik saladaǵy jaǵdaıdyń turaqty ekenin aıta otyryp, halyqtyń nomınaldy aqshalaı tabystarynyń 7,3 paıyzǵa, al naqty tabystarynyń 0,7 paıyzǵa ulǵaıǵanyn da atap kórsetti. О́tken jylǵy memlekettik bıýdjettiń oryndalýy syrtqy faktorlardyń nasharlaýy jaǵdaıymen, álemdik rynoktardaǵy ulǵaıa túsken qubylmalylyqpen jáne belgisizdiktermen qosa júrdi, dep bastady sózin Qarjy mınıstri B.Sultanov. Bul faktiler bizdiń saýda áriptesterimizben aradaǵy taýar aınalymynyń tómendeýin eskere kelgende, ishki faktorlarǵa óz áserin tıgizbeı qala alǵan joq. Bıýdjetti tómen baǵalarǵa beıimdeý úshin júıelik shuǵyl sharalar óz ýaqytynda qabyldandy. Sizdiń tapsyrmańyz boıynsha bıýdjet múmkindikteri aǵymdaǵy kezeńniń naqty ahýalyna jáne alda turǵan syn-qaterlerge sáıkestendirildi. Bul 2015 jylǵy bıýdjettiń oryn­dalýynyń tómendegideı sıpattamalaryn qamtamasyz etýge jaǵdaı jasady. Birinshiden, bıýdjettiń el ekonomıkasyna oń yqpaly saqtaldy. Bıýdjettik baǵdarlamalardy qatań ońtaılandyrýmen birge kúrdeli shyǵyndardy «Nurly Jol» baǵdarlamasynyń daǵdarysqa qarsy sharalarymen almastyrý nátıjesinde memlekettik bıýdjet shyǵyndary deńgeıin ótken kezeńmen salystyrǵanda 2 paıyzǵa artyq mólsherde saqtaýǵa múmkindik týdy. Ekinshiden, bıýdjettik júıeniń turaqtylyǵy men búkil mindettemelerdiń, ásirese, áleýmettik saladaǵy mindettemelerdiń oryndalýy qamtamasyz etildi. Oǵan bıýdjettik prosedýralar men memlekettik satyp alýlardy beıtaraptandyrý jáne barlyq qolma-qol aqsha aǵymdaryn tıimdi basqaryp, eýrooblıgasııalardy ýaqytyly shyǵarý jaǵdaı jasady. Úshinshiden, biz qarjy jylyn aıtarlyqtaı beriktik qorymen aıaqtadyq. Azııa Damý bankinen qoldaý zaımdaryn tartý jáne teńge baǵamyna túzetý engizý nátıjesinde bıýdjettiń kiristiligin asyra oryndaý arqyly ótken jeltoqsan aıynda biz qosymsha 300 mlrd. teńgege qol jetkizdik. Munyń ózi qazynashylyq esepshottarda ústimizdegi jyldyń basynda 260 mlrd. teńgeden asatyn erkin qaldyq aqshanyń bolýyn qamtamasyz etti. Respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri 4 paıyzǵa asyra oryndaldy, dep jalǵady sózin Qarjy mınıstri. Salyqtar 320 mlrd. teńgege asyra oryndaldy. Ol korporatıvtik tabys salyǵy men eksporttyq kedendik baj salyqtary esebinen bolyp otyr. Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵystary 99,8 paıyzǵa oryndaldy. Mundaı joǵary kórsetkishke 20 jylda alǵash ret qol jetkizilip otyr, dedi B.Sultanov. Mınıstrdiń aıtýynsha, ortalyq deńgeıde ıgerilmegen qarjy sommasy 7,3 mlrd. teńgeni qurap, 2014 jylmen salystyrǵanda 5 ese derlik qysqarǵan. Odan ári Ulttyq bank tóraǵasy D.Aqyshev Elbasyna aqsha-nesıe saıasaty jóninde baıandady. Teńge baǵamyna engizilgen túzetýler baǵaǵa tikeleı proporsıonaldy yqpal etpeıdi, dep bastady sózin bas bankır. 2015 jyly teńge 86 paıyzǵa qunsyzdanǵan kezde ınflıasııa 13,6 paıyzdy qurady. Ulttyq banktiń basty mindeti ınflıasııa deńgeıin turaqtandyryp, 2016 jylǵa belgilengen 6-8 paıyz dálizine tezirek oralýdy qamtamasyz etý. Ulttyq bank teńgeniń erkin aınalym baǵamyn júrgizý saıasatyn odan ári jalǵastyra beretin bolady. О́ıtkeni, baǵamnyń erkin aınalymda bolýy qazirgideı ahýalda neǵurlym tıimdi ári sáıkesti shara bolmaq. Bizge bir jaǵynan altyn-valıýta aktıvterin saqtap qalýdyń sáti tússe, ekinshi jaǵynan, otandyq taýar óndirýshilerdiń básekege qabilettiligine qoldaý jasaýǵa múmkindik boldy, dep atap ótti osy oraıda D.Aqyshev. Qazirgi ýaqytta teńgeniń aıyrbas baǵamy kún saıyn ózgerip otyratyn irgeli faktorlar negizinde qalyptasýda, al Ulttyq banktiń qatysýy bolsa trendter negizin ózgertpesten terbelisterdi múmkindiginshe «tegistep» otyrýǵa baǵyttalǵan. Rynokqa qatysýshylar valıýta baǵamynyń qubylmalylyǵyna birtindep daǵdylanyp keledi. Ulttyq bank ótken jyldyń qarasha aıynan bastap teńgeniń aıyrbas baǵamynyń laıyqty baǵalanbaýy saldarynan 2015 jyldyń tamyzynan keıin oryn alǵan valıýta jáne aqsha rynoktary arasyndaǵy qıǵashtyqtardy joıý baǵytynda aıtarlyqtaı jumystar júrgizdi. Teńgeniń aıyrbas baǵamy Ulttyq banktiń qatysýynsyz suranys pen usynystyń tepe-teńdigi negizinde qalyptasa bastaǵannan keıin bankterdi ótimdilikpen qamtamasyz etýdegi jáne aıyrbas baǵamyna qysym kórsetý táýekelin týyndatpastan paıyzdyq mólsherlemelerdi retteýdegi bizdiń rólimizdi kúsheıtý múmkindigi arta tústi. Qazirgi ýaqytta Ulttyq banktiń operasııalary bankterdiń qysqa merzimdi ótimdilikke degen búkil qajettilikterin tolyq qanaǵattandyrady, dep atap kórsetti bas bankır. Sonymen birge, D.Aqyshev Ulttyq banktiń eń tómengi rezervtik talaptardy oryndaǵan jaǵdaıda qolma-qol aqshany paıdalaný bóligine qatysty shekteýlerdi alyp tastaǵanyn aıtty. Munyń ózi qosymsha 140 mlrd. teńge ótimdilikti bosatýǵa jaǵdaı jasamaq. Osy oraıda, bas bankır ústimizdegi jyldyń 1 aqpanynan bastap jeke tulǵalardyń ulttyq valıýtadaǵy depozıtteri boıynsha eń joǵary syıaqy mólsherlemesin 10 paıyzdan 14 paıyzǵa deıin kótergenin, al sheteldik valıýtadaǵy depozıtter bo­ıynsha syıaqy mólsherlemesiniń 3-ten 2 paıyzǵa tómendegenin atap kórsetti. Osy arqyly biz bolashaqta ulttyq valıýtadaǵy depozıtter úlesiniń ulǵaıatyndyǵyn kútip otyrmyz, al onyń ózi nesıeleý úshin qajetti teńgelik ótimdilikti qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaıtyn bolady, dedi Ulttyq bank tóraǵasy. Sóz sońynda bas bankır Ulttyq banktiń óz jumysyn aqsha rynogyndaǵy barlyq quraldardy jetildirý turǵysynda odan ári jalǵastyra beretinin jetkizdi. –––––––––––––––––––––– Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.