Ult úshin týǵan ul

Zııaly – sanaly ǵumyrynda ult rýhanııatyna tereń tamyr jibergen, jańa kásibı bilimniń bıigine qulash urǵan, zerdeli oıdyń, parasatty paıymnyń, iri azamattyq minezdiń ıesi. Ondaı tulǵa qashanda eriktiliktiń quly. Olar eshkimniń mindettemesinsiz-aq kez kelgen salada adal da qa­jyrly eńbek etip, ultyn ámanda órkenıettiń órine súıreıdi. Onyń bári ózi isteýge tıisti perzenttik borysh ekenin shynaıy sezinedi. Ǵumyr darııasyna táı-táılap aıaq basqannan tartyp, qatepti qara nardaı qasqaıyp, babalardan qalǵan amanatty kósh jerge bolsa da alǵa aparýǵa atan kúshin aıamaıdy. Bir qyzyǵy bul qasıet kim kóringenge berile bermeıtini taǵy aqıqat. Ol qasıet óz zamanynyń ozyq oıly, naǵyz zııalylaryna ǵana tán. Áne, sondaı ardaqty tulǵa, bekzat bolmysty, úlken jú­rekti azamat, jan-jaqty bilim ıesi shetelderde ómir súrip jat­qan qandastarymyzdyń arasynda da az emes. Solardyń biri hám biregeıi – QHR-dyń Úrimji qalasynda turatyn belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jazýshy, ǵalym, Sultan Janbolatov. Sultan Ramazanuly 1936 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tarbaǵataı aımaǵyna qarasty Shaǵantoǵaı aýdanynda ómir esi­gin ashqan. Atalǵan aýdan bizdiń Shyǵys Qa­­zaqstan oblysynyń Úrjar aý­danymen shekaralas. Ejelde olar qoıy qoralas, ydys-aıaǵy aralas bir eldiń kórshi aýyldary edi. Taǵdyrdyń tarpań jyldarynda aýyl arasy temir tormen bólinip, týǵan aǵaıynnyń aralas-quralastyǵy armanǵa aınalǵan zamandar bolǵany belgili. Ol zaman da kelmeske ketip, Táńi­ri syılaǵan Táýelsizdiktiń ar­qasynda halqymyzdyń san ǵa­syrlyq armany oryndalyp, elge el qosylyp qutymyz asyp, berekemiz tasyp jatqan jaıymyz bar. Ásirese, Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń nátıjesinde shettegi qandas baýyrlarymyz da táýelsiz Qazaq eliniń arqasynda eńseleri kóterilip, rýhanı serpilip qalǵany jasyryn emes. Osynaý sheksiz baqytty alǵashqy kúnnen myqtap sezinip, sol jolda jan aıamaı ter tógip kele jatqandardyń biri taǵy da osy Sultan Janbolatov aǵamyz. Ol bylaı atústi qaraǵan adamǵa shet jaılap, qıyr qonyp júrgendeı kóringenimen, shırek ǵasyr boıyna azat Qazaq eli irgesiniń bekemdelýi, kórshi el­derdiń ózara túsinistigi men dos­­tyǵynyń nyǵaıýy, ol eldegi aǵaıyn­dardyń tili men diliniń saq­talyp qalýy jolynda «kúndiz otyrmaı, túnde uıyqtamaı» eńbek etip keledi. Qarap otyrsań tabıǵat shynynda da jomart-aq. Bireýge daryn, talant berse, keıde úıip-tógip bir-aq beredi. Sultan Janbolatov aǵamyzdan da Jaratýshy eshteńesin aıap qalmaǵandaı kórinedi. Dene-bitimi, poshymy qandaı mol bolsa, Qudaı daryndy da solaı molynan syılapty. Ol shynynda da jan-jaqty talant ıesi. Fızıka-elektronıka ǵylymdary boıynsha Qytaı qazaqtarynan shyqqan tuńǵysh dosent (1982 jyl), aǵar­týshy-ustaz, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jazýshy, aýdarmashy, tarıhshy, folklorıst-ǵalym. Sultan Ramazanulynyń osy aıtylǵandardyń ishindegi bir ǵana qyryna sál ǵana shuqshıǵan adamnyń ózi keminde bir kitaptyń basyn qaıyratynyna esh kúmán joq. Bul qasıetterge onyń óne boıy­nan tógilip turǵan syrbaz minezdi, bekzat bolmysty, tektilikti qosyńyz. О́ıtkeni, ult kósemi Á.Bókeıhan «Ultqa qyzmet etý bilimnen emes, minezden» degendi jaıdan-jaı aıtpasa kerek. Sondaı-aq, ol Qytaıdaǵy qa­­byrǵaly eldiń, qaımaǵy bu­zylmaǵan qalyń qandastyń rýhanı tý ustaýshysy, máıekti uıyt­qysy. Mıllıard halqy bar elde osyndaı mártebeli bıikke kóterilý, árıne, birer jyldaǵy birer tamshy terdiń bodaýy emes. Qarshadaıynan-aq, qashanda úlken izdenis pen tynymsyz eńbekti serik etken Sultekeń ıisi jas urpaqqa isimen de, minezimen de úlgi. Jastarǵa qajyrly bolýdyń, izdenimpaz bolýdyń, besaspap bolýdyń ne ekenin kórsetken ulaǵatty ustaz. Ǵylymnyń san taraý jolyna túsip, bárinde óz qoltańbasy men bó­genaıy bólek iz qaldyrǵan ǵa­lym. Tarlan tarıhtyń tereńine súńgı júrip, qazaq ádebıetine qaıtalanbas shyǵarmalary arqyly aýqymdy ol­ja salǵan qalamger. El isine elpek jan qatepti qara narlardaı qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasyp, nar jolynda júk qaldyrmaǵan qaıratker azamat. 1956 jyly Shyńjań ıns­tı­­týtynyń fızıka-matematıka fakýltetin úzdik nátıjemen tá­mamdaǵan jalyndy da talapty jasty sol oqý ornynyń basshylary fızıka kafedrasyna oqytýshylyqqa alyp qalady. Bolashaq ǵalym óz bilimin ter­eń­dete túsý maqsatynda 1957-1961 jyldar aralyǵynda Qy­taıdyń Chanchýn qalasyndaǵy Zılın ýnıversıtetiniń fızıka fakýltetinde radıo-elektronı­ka mamandyǵyn oqıdy. Oı qa­zynasyn, parasat qoımasyn jańa, ozyq bilimge toltyrǵan Sul­tan Ramazanuly qazirgi Shyńjań ýnı­versıtetine oqytýshylyq qyzmet­ke qaıtyp oralady. Eńbek jolyn eldiń bilim izdegen jastaryna bar bilgenin sarqa jumsaýdan, ıaǵnı, ustazdyqtan bastaıdy. Osylaısha ult jastaryn bi­lim nárimen sýsyndatyp, ǵy­lym jolyna birjola túsip, oǵan qulaı berilip kele jatqan Sul­tan Ramazanulynyń arman kógi saıasattyń ylańymen tumandandy. Qytaı tarıhyndaǵy «mádenı tóń­keris» jas Sultandy da aınalyp ótken joq. 1963 jyly kúzde oǵan ártúrli saıası jalalar jabylyp, basyna qara bult úıiriledi. Atap aıtqanda, oǵan «qashqynnyń balasy», «shetpen astasqan», «aqlaqan», «býrjýazııa mamany» degen soraqy aıdarlar taǵylyp, qaq-soqqa ushyrap, jaýapqa tartylady. Bul saıası naýqan 1966 jylǵa kelgende tipten órship, jaǵdaı tipten ýshyǵa túsedi. 1966 jyly tamyzda hýnveıbınder Sultan Ra­mazanulynyń basyna qaǵaz qalpaq kıgizip, ózine «ultshyl», «ózgertimpaz», «qandy balaq» degen aıdar taǵyp, el aldyna shyǵaryp, kóshe aralatyp masqaralaıdy. Qarapaıym halyq aldynda ar-namysyn aıaqqa taptap, qorlyq pen qınaýdyń san túrin kórsetedi. Osyndaı aýyr kúnderdi basynan ótkergen zııa­ly qaýym ókilderiniń ishinde qorlyq-zorlyqqa shydamaı ózine ózi qol jumsap, o dúnıege attanyp ketip jatqandar da az bolǵan joq. Biraq tabıǵatynan tekti, rýhty, qaısar Sultandy qatygez qorlyq-zorlyq, qınaý jasyta alǵan joq. Túnek túnnen soń, jarqyrap tań atpaýshy ma edi. Sol sekildi 1976 jyly «má­denı tóńkeris» aıaqtalyp, saıasat ońalyp, Sultan Ramazanuly óziniń súıikti qyzmet ornyna – ýnıver­sıtet aýdıtorııasyna qaıta oraldy. Baqandaı bir músheliniń maǵynasyz qýǵyn-súrginmen ót­ip ketkenine ashynǵan ǵalym ýa­qytqa ketken esesin qamtyp qa­lý maqsatynda túnde uıqyny, kún­­diz kúlkini qaıyryp qoıyp eńbektendi. Sonyń arqasynda 1982 jyly «Búkilqytaılyq ǵy­lymı ataq-dáreje berý» zańy qa­byldanǵannan keıin, Sultan Ramazanuly Shyńjań qazaqtary arasynan tuńǵysh dosent ataǵyna, odan keıin taǵy da tuńǵysh ret (Úrimji kásibı ýnıversıtetinen) professor ataǵyna ıe boldy. Sultan Janbolatov 80-jyldardan keıin qoǵamdyq jumystarǵa belsene atsalysa bastady. О́ıt­keni, Qy­taı ókimeti osy kezeńderde «re­­forma jasaý, syrtqa esik ashý» saıasatyn keńinen nasıhattap, ekpindi túrde júzege asyrýǵa kirisip ketken bolatyn. Tap osy mezgilde Sultekeń sııaqty kásibı mamandardyń eńbegi ǵana emes, oı-pikiri men usynystary da aýadaı qajet boldy. Osylaısha, ol 1983 jyly Shyńjań ýnıversıtetiniń prorektory, QHR Elektronıka qoǵamynyń bas alqa múshesi, QHR az ult jazýyndaǵy aqparattardy kompıýtermen óńdeý qoǵamynyń tóraǵasy, ShUAR Ǵylym jáne tehnıka qaýymdastyǵynyń turaqty jorasy, ShUAR JOO ǵylymı ataq­tar berý jónindegi attestattaý komıssııasynyń tóraǵasy, t.b. qyzmetterge tartyldy. Ol qandaı bıik laýazymdy qyzmettiń tizginin ustamasyn, týǵan halqyna adal qyz­met etý degen jaýapty mindetti eshqashan da esinen shyǵarǵan emes. Atap aıtqanda, sol tusta ol az ult­jastarynyń da jaratylystyq ǵylym salalary boıynsha jan-jaqty bilim alyp, zaman talabyna saı tirlik etýi úshin jaratylystyq ǵylymdar boıynsha Shyńjańdaǵy joǵary oqý ornyna qabyldana­tyn stýdentterdiń úles salma­ǵy­nyń artýyna muryndyq bol­dy. Sultan Jan­bolatovtyń osy eń­beginiń nátıjesinde, qazaqtyń qara kóz uldary men qyzdary qat mamandyqtar boıynsha da bilim alyp, zamanaýı ǵylym-teh­nı­kanyń nárinen sýsyndaı bastaıdy. Sultan Ramazanuly san-sa­laly memlekettik jáne qoǵam­dyq salada qyzmet ete júrip, jas ur­paqqa paıdaly ǵylymı eń­bekter jazýdy da umytqan joq. Onyń ǵylymı saladaǵy iz­denisinen týǵan «Kompıýter prınsıpteri», «Jartylaı ótkiz­gishtik radıoqabyldaǵysh», «Mag­nıtofondy radıoqabyldaǵysh», «Kalkýlıator», t.b. ǵylymı-teh­nıkalyq saladaǵy kitaptary zamana suranysyn qanaǵattandyrǵan biregeı eńbekter edi. Sonymen birge, ol elektronıka salasyndaǵy mol biliminiń arqasynda, ózi basqarǵan mamandar tobymen birge az ult jazýlaryn kompıýterge yńǵaılaý júıesin oılap taýyp, ShUAR-dyń «Tehnıkalyq progress» syılyǵyn enshiledi. Sultan Janbolatov ultyma paıdam tıedi-aý degen jumystyń qandaıynan da qashqan emes. Osy jolda ol shyǵarmashylyq jumysyna kesiri tıetinin bi­le tura, úlken memlekettik qyz­metterge sanaly túrde bardy. 1986-1996 jyldary ShUAR Oqý-aǵartý ko­mıteti tóraǵasynyń (ShUAR Bi­lim mınıstriniń) orynbasary, 1988 jyly Oqý-aǵartýdy zertteý ınstıtýtynyń, keıinnen Úrimji kásibı ýnıversıtetiniń professory, JOO-larda bilim berýdi zerdeleý ınstıtýtynyń dırektory hám aǵa zertteýshisi, 1993-2003 jyldary 8-shi jáne 9-shy ret shaqyrylǵan Memlekettik Halyq Quryltaıynyń (parla­ment) depýtaty, onyń ult isteri Komıssııasynyń mú­she­si boldy. 2005 jyly Dúnıe­júzi qazaqtarynyń IV qu­ryl­taıynda Dúnıejúzi qa­­zaq­tary qaýymdastyǵy Tór­alqa­syna múshe bolyp saılandy. Qazirge deıin Sultekeń ShUAR teleýnıversıteti men Úrimji kásibı ýnıversıtetteriniń professory, Qazaqstandaǵy Muh­tar Áýezov atyndaǵy Semeı ýnıversıteti men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetteriniń qur­metti profes­sory. Sultan Janbolatov ǵalym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri ǵana emes, qazaq ádebıetine olja salǵan asa daryndy sýretker-jazýshy. Ádebıettiń qaqpasyn 1979 jyly «Arýaqtar ara­syn­da» atty povesimen ashty. Qa­zir esep­tep qarasaq, ol kezde Sulte­keń­­niń jasy 43-te eken. Árıne, bul qalamger úshin keshteý bolsa da, onyń qalamynan álde­qan­daı tosyrqaýdy baıqaı almaısyz. Kerisinshe, osy alǵashqy shy­ǵarmasynan-aq qalamy tóselgen, arǵy-bergi ádebıetten maǵlumaty mol, ulttyń rýhanı topyraǵyna tereń tamyr jibergen kánigi jazýshylardaı-aq erkin kósilgen sheberlikti baıqaýǵa bolar edi. Jazýshynyń «Arýaqtar arasynda» povesi taqyryptyq jańalyǵymen, janr­lyq sonylyǵymen, kórkemdik sheberligimen jarııalana salyp-aq ShUAR-dyń «Birinshi dárejeli ádebı syılyǵyn» enshiledi. О́ıt­keni, Sultan Ramazanuly osy shy­ǵarmasymen Shynjań qazaq ádebıetindegi bir aıtýly aq­tań­daqtyń ornyn toltyrdy. Ol – fan­tastıkalyq proza janry bolatyn. Jazýshy osy shyǵarmasyn­da tarıhtyń tereń qatparlaryna súńgýmen qatar, bolashaqqa boljal jasaıdy. Keleshek ǵylym-tehnıka salasynda bolýy múmkin jańa­lyqtar týraly batyl oı aıtady. Sultan Janbolatovtyń ǵy­lymı-fantastıkalyq shy­ǵar­malary 1985 jyly «Qas Saqtar» degen atpen Pekındegi «Ulttar bas­pasynan» jaryq kórdi. Osy kitap týraly ǵalym, jazýshy Jaqyp Myrzahanovtyń: «Sultan qazaq ádebıeti tarıhyndaǵy ǵylymı-fantastıkalyq ádebıettiń týyp-qalyptasýyna keń jol ashqan ǵalym hám jazýshy... «Qas Saqtar» atty ǵylymı-fantastıkalyq áńgimeler jınaǵy onyń ózindik stıl, ózindik oımen jaza­tyn talǵamdy da tynysty jazýshy ekendigin kórsetti», – degen pikirimen tolyqtaı kelisýge bolady. Osydan keıin Sultan Jan­bolatov jazýshy retinde on­da­ǵy qazaq, han, uıǵyr oqyr­man­da­rynyń izdep júrip oqıtyn qalamgerine aınaldy. Árıne, odan keıin de jazýshy qalamynan neshe ondaǵan povester men áńgimelerdiń oqyrman júregine jol tartqany belgili. Degenmen, qalamger re­tinde Sultan Janbolatovtyń áde­bıettegi as­qar bıigi – «Úısin hıkaıasy» trı­lo­gııasy. Trılogııa jeke-jeke «Eljaý Kúnbı», «Sanshora Kún­bı», «Ońǵaı Kúnbı» atty bólimderden turady. Bul trılogııa 1994 jyldan jaryq kóre bastady. Artynsha bul kesek týyndy QHR Memlekettik syılyǵyna ıe boldy. Sondaı-aq, elimizdiń HH ǵasyrdaǵy «Qazaqtyń 100 romany» atty baǵ­darlamasyna engizildi. «Úısin hıkaıasy» trılogııasynda jazýshy tarıhı derekterdi molynan paıdalanady. Munda avtor jalań qytaı muraǵattarymen ǵana shektelmeı, sonymen birge, grek, arab, parsy tilderindegi tarıhı materıaldardy da molynan paıdalanǵany shyǵarmanyń ón boıynan aıqyn ańǵarylady. Sonyń arqasynda avtor hám qan­dy-sóldi hám kórkem, hám tarıhı hám jandy obrazdar jasap, ulttyń san ǵasyrlyq kórkem she­jiresin kóz aldyńyzǵa ákeledi. Sondaı-aq, jazýshy atalǵan trılogııasynda tek Úısin eliniń kósemi Eljaýdyń ǵana kórkem obrazyn jasaýmen shektelmeı, nanymdy tarıhı faktilerge negizdele otyryp, búgingi qazaq ulty men ejelgi úısin arasyndaǵy tektik-genetıkalyq sabaqtastyqty da dáleldeýge tyrysady. Bunyń ózin jazýshynyń osy shyǵarmadaǵy eń úlken utysy, keremet jetistigi dep baǵalaǵan jón. Qysqasy, bul trılogııa búgingi qazaq oqyrmanyna Uly Dala eliniń tarıhı kórkem shejiresin shertýmen birge, El­basymyz N.Nazarbaev ylǵı aıtatyn «tarıhta ozǵan kezimiz – berekeli kezimiz, tozǵan kezimiz – berekesiz kezimiz» ekendigi jóninde tarıhtan qundy sabaq beredi. Sultan Ramazanulynyń bu­dan ózge, ár jyldary jaryq kórgen «Talastaǵy jantalas», «Atlah-Talas shaıqasy» sekildi povesteri men romandary, segiz­tomdyq ǵy­lymı-zertteýler toptamasy, sondaı-aq, ocherk, áńgime jınaqtary oqyrmanǵa etene tanys. 2008 jyly «Biz» atty avtobıografııalyq trılogııasy oqyrmanǵa jol tartqan bolatyn. Ol da «Es kirý», «Es shyǵý», «Es jııý» atty romandardan turatyn, avtordyń ómir jolynyń oraıynda tutas HH ǵasyrdaǵy qytaı eliniń, dálirek aıtqanda, ondaǵy qandastarymyzdyń tynys-tirshiligin qamtyp jatqan irgeli týyndy. Bul trılogııa Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy tarapynan jaryq kórdi. «Ejelgi ulys tarıhy» («Úısinnama») at­ty monografııasy da Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy tarapynan jaryq kórip, Qazaq eli oqyrmandarynyń qolyna tıgenine de kóp bola qoıǵan joq. Bul ertedegi Úısin memleketiniń tarıhyn baıandaǵan ǵylymı eńbek. Sultan Janbolatovtyń ǵy­lym, bilim, ádebıet salasynda qol jetkizgen jetistikteri ár jyldary QHR ókimeti tarapynan laıyqty baǵasyn alyp otyrdy. Onyń bas­tylary retinde QHR Memlekettik syılyǵy, ShUAR-dyń «Erekshe úles qosqan maman» syılyǵy, ádebıet pen óner salasyndaǵy eń joǵarǵy «Úles» syılyǵy qatarly marapattaryn ataýǵa bolady. Sultan Ramazanulynyń aıtpaı ketýge bolmaıtyn taǵy bir eleýli eńbegi – Qazaqstan men Qytaı elderi arasyndaǵy dos­tyqty, ózara túsinistikti ny­ǵaıtý jolyndaǵy tynymsyz izdenisi. Bul turǵydan kelgende, Sultekeńdi Elbasymyz ustanyp otyrǵan saıasattyń sol eldegi belsendi nasıhatshysy desek te artyq emes. Sultekeń­niń bul baǵyttaǵy eńbekteri de elen­­­beı qalǵan joq. Ol 2001 jyly Elbasynyń Jarlyǵymen «Qazaqstannyń Táýelsizdigine 10 jyl» merekelik medalimen, 2007 jyly «Dostyq» ordenimen, 2015 jyly «Qazaqstan Konstıtýsııasyna 20 jyl» jáne «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy» es­telik medaldarymen marapattaldy. Sondaı-aq, ótken jyly Sultan Ramazanuly qazaq ǵylymyna qosqan zor úlesi úshin QR Ulttyq Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık M.Jurynovtyń alǵys hatymen marapattaldy. Seksenniń seńgirine entikpeı kóterilgen Sultekeń áli de tynymsyz eńbek pen tereń izdenistiń ústinde. «Jazarymdy jazdym, boldym» dep qarap otyrmaı, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna shashý retindegi «Qazaq tarıhynan saýat» deıtin eńbegin aıaqtap, shyǵarmalarynyń 20 tomdyq jınaǵyn rettep baspaǵa usyndy. Ultynyń baqyty úshin jaralyp, ultynyń namysy úshin qa­jy­maı eńbek etip, tutas ǵu­myryn ultynyń rýhanı túleýi men jańǵyrýyna arnap kele jatqan ultynyń adal uly, Alash jurtynyń aıaýly aqsaqaly – Sultan Ramazanulyna endi ómir boıǵy beınetińizdiń zeınetin uzaq jyldar jeýge jazsyn degen tilek aıtamyz! Dúken MÁSIMHANULY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylym­darynyń doktory. L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ kafedra meńgerýshisi. Astana.