Kók júzinen bir juldyz kórindi anyq

Qazaq ejelden eki nárseni aıryqsha qasterlegen. Biri – týǵan jerge degen perzenttik mahabbatyń bolsa, ekinshisi – júrekten taraıtyn ımandylyq nuryń. Osy qos qasıet qustyń qos qanaty sekildi adamdy zańǵar kókte áýelete beredi. Ǵaryshker Talǵat Musabaevtyń áýe kemesimen keńistikti kókteı sharlap, ǵarysh tylsymyna tereń boılaýynda osyndaı syr jatqanyn bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin. Qazaqtyń qara balasy ǵaryshqa qasıetti Quran kitapty, týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyn, kók baıraqty ala ushty degen habar alty Alashtyń balasynyń aıbynyn asyrǵan tarıhı oqıǵa retinde jylnamaǵa engen. Basqa jurttar dúr­ligip, ótpeli kezeńniń ókpek jelinen qym­tanyp jatqanda táýelsiz Qazaq eliniń aspanynda aıdaı álemge sáýlesin sha­shyp bir juldyz kókke samǵap ushyp bara jatqan. Osy samǵaý baıtaq ke­ńistikti shattyq kúıine bólep, adamzat órkenıetiniń bastaýy – «Baıqońyrǵa» bú­kil el kóz tikkeni kúni keshe ǵana edi. Ǵarysh áleminde búginde ekologııalyq qaýipsiz «Báıterek» kesheni qolǵa alynyp jatqanyn aıtsaq, qazaqtyń keleshekte ǵaryshqa dańǵyl joly salynyp jatqandaı qýana kúlip oıanamyz. Keleshekte Qazaqstan óziniń spýtnıgin ıgeretin jeke ushyrý quraldary, jeke ǵa­ryshtyq baǵdarlamalary men jobalary bar, ózin-ózi qarjylandyra alatyn ǵa­ryshtyq derjavaǵa aınalady degen úmit­pen kóz ilemiz. Munyń bári oıy­myzdan qurastyrylǵan bos áńgime emes, QR Ulttyq ǵarysh agenttiginiń jasap jatqan tyń jobalary, ony basqaryp otyrǵan «Halyq Qaharmany», «Otan», «Ha­lyq­tar dostyǵy», Reseıdiń III-dárejeli «Za zaslýgı pered Otechestvom» ordenderiniń ıegeri, Reseı Federasııasynyń Batyry Talǵat Musabaevtyń bastamashyl qadam­dary osy maqsattarǵa Qazaqstannyń kóp uzamaı qol jetkizerine sendiredi. Úkimet Astanadan ǵaryshtyq baǵdarlamany jú­zege asyrýdyń alǵashqy keshenderine qyrýar qarajat bólgenin eskersek, ǵa­rysh salasy elimizdiń eń mańyzdy býyny bolyp otyrǵanyn ańǵaramyz. Zymyran jasaý men ǵaryshtyq baǵdarlamalar bir-birimen sabaqtasa júrgiziletindikten, bul ekeýiniń birin qolǵa alyp, al ekinshisin sál ysyra turýǵa áste bolmaıdy. Má­selen, bul rette Fransııamen ekijaq­ty kelisim jasalyp otyr. Eki el de jasandy jer serikterin ári jasaýmen shuǵyl­danyp, ári ǵaryshtyq keńistikke shy­ǵarýshy keshendi qatar ıgermek. Túptiń túbinde bul ekeýi ózara tutasa, qabysa kelip, bir organızmge aınalady degen sóz. «Báıterek» baǵdarlamasy boıynsha osy eki másele qatar qarastyrylǵan. Árıne, ǵarysh aılaǵy qazaq dalasynda ornalasqanyna qaramastan «Toqtar Áýbákirov pen Talǵat Musabaevtan keıin ǵaryshqa qazaqtan nege taǵy bir ǵarysh­ker ushpaı jatyr?» degen suraq­tyń jıi boı kórsetip qalyp jatýy ábden zańdy. Aqparat quraldarynyń «Ǵaryshqa ushýǵa Muhtar Aımahanov pen Aıdyn Áıim­betov esimdi eki qandasymyz daıyndalyp jatyr. Úmitkerdiń ekeýi de sońǵy bes jyl boıy Reseıdiń ǵaryshkerlerdi daıarlaý ortalyǵynda oqý-jattyǵý jumys­taryn júrgizip keledi» dep taratqan habarynan sol kúńkildiń aıaǵy sál saıabyrsyǵandaı sezilgen. Oǵan qosa bizde ǵaryshtyq ushý apparatyn basqara alatyn qurlyqtyq sala mamandarynyń, ushýǵa daıyn ǵaryshkerler tobynyń qalyptasqanyn eskersek, Qazaqstan ǵa­ryshy men ǵylymy táýelsizdikke qol jetkizgen sońǵy jıyrma jyl bederinde aıtarlyqtaı tabysqa qol jetkizgeni seziledi. Qazaqtyń ǵaryshqa ushýy bir kezderi aspandaǵy aıǵa qol sozýmen birdeı qııaldaǵy arman sanalyp kelse, el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaý kórsetýimen sol muratqa qol jetip, búginde saıaly «Báıterekti» saǵym qýǵan qazaqtyń sary dalasyna qut áke­letin yrys etý ıdeıasynyń tamyry jaıylýda. Akademık Serikbaı Aı­sa­ǵalıev «Qarapaıym mysal retinde ǵa­ryshtan jerdi sýretke túsirý arqyly onyń qoınaýynda qandaı baılyq, qansha tereńdikte, qaı mańda jatqanyn bilý qıyn emes. Sondaı-aq kúndelikti aýa ra­ıyn kúni buryn boljaı alatyn ǵylymı áleýetke ıe bolamyz. Al ǵarysh jaǵ­da­ıyndaǵy tirshilikti zertteý túgil ondaǵy metaldar men mıneraldardyń qasıet­teriniń ózgerý jaǵdaıyn anyqtaýǵa, túp­tep kelgende bolashaqtaǵy otandyq ekonomıkanyń aıtarlyqtaı kóptarap­ta­nýyna jol ashady. Qazir búkil álem úmit kútip otyrǵan «nanotehnologııa», «ınnovasııa» salalary ǵaryshty ıgergen Qazaqstan úshin jemistirek bolatynyna kúmán joq» dep adamzat keleshegi ǵa­ryshpen tyǵyz baılanysty ekenin jazsa, ǵalymdar paıymy keleshektiń kesteli jotalaryna jeteleıdi. Biraq búgingi áńgimeni odan bólekteý arnaǵa bursaq pa deımiz. Baıqońyr aılaǵy, ǵarysh ke­ńistigi, jer serikteri, ǵylymnyń jetistikteri týraly san márte aıtylyp ta, ja­zylyp ta jatqan shyǵar, al biraq ǵaryshkerdiń kelbeti jaıynda qolǵa qalam ustaǵan adamnyń bári birdeı tebirenip oı tolǵap ketýi neǵaıbyl. Baıqońyr syndy alyp aılaǵy bola tura qazaq ǵarysh degen álemniń aldynda áli sábıdeı balań el bolǵandyqtan, bilmeıtin janǵa ǵaryshker de bóten álemnen, basqa galaktıkadan kelgen adamdaı jumbaq kórinýi zańdy. Al­ǵashqyda Talǵat Amangeldiuly týraly ózimiz de osylaı áńgimeni birden órbitip áketpeı, arǵy-bergi derekterge kóz jú­girtip, ǵalamtordaǵy ol jaıynda azdy-kópti keltirilgen maǵlumattardy sholyp, kóp jáıtke qanyǵýǵa týra kelgen. Osy­lardan oıǵa jıǵan-túıgenniń áseri basqa da, toqsanynshy jyldardyń orta sheninde ony alǵash ret Máskeýde ótken qazaq­tardyń Naýryz toıynda keziktirgendegi este qalǵan áńgimeniń jóni bólek. Qa­zaqstannan barǵan óner sańlaqtarymen Talǵat Amangeldiuly emen-jarqyn qaýy­shyp, týǵan jerdiń saǵynysh sazymen qosyla terbelgen. Atamekennen alysta júrgen adamnyń el, jer degende ezile jazdaıtyn júregine qaıran qalǵan qa­lypta oralǵan bizder qalyń orystyń ortasynda tilin, dinin umytpaǵan qan­dastardyń Otanǵa degen ystyq sálemin jetkizgenbiz. Ol qazaqtyń án men jyryna jelpingen. Bı men kúıine serpilgen. Adam­dy týǵan áýeninen, besik jyrynan ajyratar qudirettiń joqtyǵyn sanaǵa sonda alǵash toqyǵan shyǵarmyz. Onyń ánge ǵashyq janyn da eń alǵash tanyp-bilgen kezimiz sol shyǵar. Sodan beri arada qanshama ýaqyt ótti. Munan keıin de shetelde júrgen talaı qandaspen syrlastyq, saǵynysh muńyna qulaq túrdik. Biraq kókeı-kóline alǵash qonǵan syrdyń syń­ǵyrlaǵan úni qulaqtyń túbinde umy­tylmastaı bolyp qalyp qoıar eken. Asyly, Otandy súıýdi, el úshin otqa kúıýdi shal­ǵaıda júrgen qandas baýyrlardyń osyndaı ystyq sezimderi arqyly úlgi etsek, artyq etpes dep oılaımyz. Al endi jaqynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetinde «Ǵarysh adamzat ıgiligine – bolashaqqa kózqaras» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Osy jıynda Talǵat Aman­geldiulyn ekinshi ret kezdestirýimiz. Ǵa­rysh­ker alpys atty arǵymaq jasty erttep mingen shaǵynyń qurmetine aıshylyq alys eldiń myqtylary ýnıversıtet tórinde bas qosypty. Mereıtoıyna jan-jaqtan aǵy­lyp túsken hattar legi tolastar emes. Júrgizýshi olardyń qysqasha mazmunyn ǵana baıandap berýde. «Quttyqtaýlar qazaq tilinde jazylypty», dep bir-eki aýyz sózben oryssha túıindeıdi. Kenet ǵarysh­ker­diń janarynan sonaý toqsanynshy jyldarǵy jarq etken otty qaıta kórdim. Júrgizýshige «Nege qazaqsha oqymaısyń?» de­gendi megzedi. Qaıran, qazaq tiliniń sa­zyna dúnıe uıyp qalardaı ǵoı. Japon, orys, qytaı, býrıat... aýyzdaryn ashyp, qulaqtaryn tikti. Sol sát týǵan jerin súıgen adam týǵan tilin, dilin, salt-dás­túrin qosa súıerin sanaǵa taǵy toqyp, ǵaryshkerdiń jan-dúnıesindegi eń asyl qasıetti birinshi bolyp biz tapqandaı mar­qaıdyq. Osy eki kezeń arasy erlik das­tanymen jalǵasyp jatyr. Almaty shetindegi Qarǵaly aýylynda týǵan qazaqtyń qara balasynyń kisilik kelbeti tek mu­nymen tuıyqtalmaıdy. Ata-anasy Aman­geldi Musabaev pen Salıha Meńdibaeva uldaryna yrymdap ataqty ushqysh, eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry Talǵat Bıgeldınovtiń esimin qoıýy bala taǵ­dy­ryna qanshalyqty áser etkenin onyń osy joldaǵy qajymas qaıratynan tanýǵa bolar edi. Anasy Salıha Stalıngradtan Berlınge deıin áskerı dáriger qyzmetin atqarsa, ákesi halyq jaýynyń balasy degen atpen qıyndyqty moıymaı jeńgen ardaqty áke atanǵan. Buryn barlyq bala óskende ushqysh bolýdy armandaıtyn. Keıin ǵoı sol bóbek armandardyń ózgerip ketkeni. Biraq bul joldyń da aıaq bas­tyrmas qıyrshyq tastary óte kóp. Ta­banǵa qadalǵan sol shóńgege shyn tabandylyq tanytyp, kúreskender ǵana armanyna adal bolyp qalmaq. Sansyz sol sábı taǵ­dyr­lardyń arasynda onyń mańdaıyna ǵana buıyrǵan kásip búginde búkil qazaqtyń maqtanyshyna aınalǵan baq deýge ábden laıyq. Mektepte oqı júrip, jeńil atletıkamen, sýǵa júzýmen, fýtbolmen, bokspen aınalysady. Ortalyq balalar men jas­ós­pirimder mektebinde sport­tyq gımnastıkamen shuǵyldanyp, on sy­nypta oqyp júr­gen bozbala shaǵynda-aq KSRO sport sheberligine kandıdattyń baǵdar­lamasy bo­ıynsha óner kórsete bas­taıdy. Sonyń qaba­tynda Almaty qala­syn­daǵy jas tehnıkter stansasynda ushaq­tardyń úlgilerin qurastyryp, jınap júrdi jáne mektepti bitirý qarsańynda avıamodelızm jónindegi birinshi sporttyq razrıadqa ıe boldy... Keıinnen 1974 jyly Rıgadaǵy azamattyq avıasııa ınjenerlerin daıar­laıtyn ınstı­týtty támamdap shyq­­qan soń, DOSAAF-tyń Almaty aero­klýbynda ushaq sporty­men mashyqtanady, al 1982 jyly qazaq jas­tarynyń ara­synan tuńǵysh ret jo­ǵarǵy pılotaj boıynsha KSRO sport sheberi, 1983-84 jyl­dary komandalyq esepten KSRO chem­pıony bolady degen derekterde onyń 1986 jyly ǵaryshkerler qata­ryna ja­zylýǵa umtyla bastaǵany jazyl­ǵan. Aq­tóbe joǵary ushqyshtar ýchılıshesin 1993 jyly bitirip, Almaty obly­syn­daǵy aza­mattyq avıasııa áýe qatynas­ta­ry­nyń Boraldaı avıaotrıa­dynda ınjener bolyp qyzmet atqarǵany ómirde kóp jáıt­tiń betin ashyp bergen. 1987 jyldan «AN-2» ushaǵynyń 2-pıloty, komandıri, 1989 jyly Ýlıanovsk (qazirgi Tolıattı qalasy) qalasyndaǵy ushqyshtar, dıspetcherler já­ne ınjenerlik-tehnıkalyq kadrlar daıarlaý ortalyǵyn bitirip, Almaty birikken avıaotrıadynyń birinshi ushý otrıadynda «TÝ-134» ushaǵynyń 2-pıloty, degen qyz­met­terden turady ómir soqpaǵy. 1990 jyly Iý.Gagarın atyndaǵy ǵaryshkerler daıarlaý ortalyǵynda ǵaryshqa ushý da­ıyn­dyǵyna kirisedi. 1991 jyly «Ǵa­rysh­ker-synaqshy» kvalıfıkasııasy berilip, 16-negizgi baǵdarlama boıynsha 1994 jyldyń 1 maýsymynan 4 qarashaǵa deıin «Soıýz TM» ǵarysh kemesinde bort-ın­jener retinde ǵaryshta bolsa, 2 ret ashyq ǵarysh keńis­tigine shyqqan. Ushý kezinde qazaq­stan­dyq ǵylymı zertteý­lerdiń 2-baǵdar­la­masyn oryndaǵan, 25-negizgi ekspedısııa baǵdarlamasy bo­ıyn­sha 1998 jyly 29 qańtar men 25 tamyz ara­lyǵynda «Soıýz TM-27» jáne «Mır» ǵarysh kemeleriniń komandıri retinde ǵaryshqa qonyp, ushý kezinde 5 ret ashyq ǵarysh keńistigine shyq­qany, onda ǵy­lymı-zertteý men eksperımentterdiń qazaqstandyq 3-­baǵ­­dar­­lamasyn orynda­ǵany belgili. Al 2001 jylǵy 28 sáýir men 6 maýsym ara­lyǵynda «Soıýz TM-32» ǵarysh kemesimen halyqaralyq ǵa­rysh­tyq stansasyna barǵan birinshi ekspedısııanyń ekıpaj komandıri retinde qazaqstandyq tórt baǵdarlamany oryn­­dap qaıtýy úlken jetistik sanalsa, adamzat tarıhynda ǵa­ryshqa tuńǵysh ret mıllıoner týrıs­tiń, amerıkandyq al­pys jastaǵy Denıs Tı­to­nyń sapar shegýi dál osy Talǵat Mu­sa­baev bas­qarǵan ekıpajǵa dóp ke­lýiniń ózi tegin bolmasa kerek. Baıqońyr aıla­ǵy­nan kókke zýlap bara jatqan ǵa­rysh kemesindegi mıllıoner «Men álemdegi eń ba­qytty adam­myn» dep aıqaılap ta jibergen kórinedi. Astanada ótken konferensııanyń maq­­saty – halyqaralyq keńistikte ǵa­rysh sa­lasy boıynsha bolashaqqa arnal­ǵan baǵyt-baǵdardy anyqtaý desek, oǵan Japonııa, Germanııa, Fransııa, Reseı, Qy­taı sııaqty aıtýly memleketterden kelgen mamandardyń qatysýy ǵa­rysh salasy jer sharyndaǵy barsha adamzat bala­sy­nyń ortaq qundylyǵy ekenin ańǵart­qan­daı. Konferensııa bastalmas buryn eli­miz­diń «Qazǵarysh» agenttigi óz­deriniń «Báı­terek» dep atalatyn ǵarysh keshen­deriniń jobasyn kóp­shi­lik­ke ta­nys­tyrýy Qazaqstan da bul saladan eshkimnen kende qalyp qoımaǵanyn, zamanaýı ozyq tehnologııa boıynsha damyp-órkendep kele jatqanyn kór­setken. Kórmeden qonaq­tar kóp nárseni kó­keıge túıgendeı. Astana qalasynda paı­da­la­nýǵa beriletin Ulttyq ǵarysh ortaly­ǵynyń jobasy kóp­shilikti qy­zyq­tyrmaı qalmady. Alda­ǵy ýaqytta onda arnaıy ǵarysh apparat­tary quras­ty­rylmaq. Qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri, Keńes Odaǵynyń Batyry Toqtar Áýbá­kirov: «Eń bastysy, bizdiń ózimizdiń Ult­tyq ǵarysh agenttigimiz bar. Endi osy ǵarysh ǵalamatyn ýystan shy­ǵarmaı ustap turar naǵyz eljandy azamattar qajet», dep qaıyrǵan oıyn. Ulttyq ǵa­rysh agenttiginiń tóraǵasy Talǵat Mu­sabaev «Kazsat» júıesi men «Báıterek» ǵarysh­tyq-zymyran keshenin jasaý bo­ıynsha aýqymdy ister qolǵa alynyp otyr­ǵanyn tilge tıek etken. Bıyldyń ózinde alǵashqy on dıfferen­sıal­dy stan­sa iske qosylatynyn, bul joba áýeli Aqmola oblysynda, artynsha Astanada, keıinirek respýblıkanyń bar­lyq aımaǵynda júzege asyry­la­tynyn aıt­qan. EUÝ rektory Baqytjan Ábdi­raıym ǵarysh sa­lasy boıynsha ózara árip­testik baı­lanys ornatqan sheteldik ǵalym­dar­dyń eńbegine tabys tileı kelip, tóraǵaǵa ýnıversıtettiń Ǵylymı keńesi­niń sheshimimen Qurmetti professor ata­ǵyn bergen. Reseıden kelgen V.Ivanov T.Mu­sabaevtyń keýdesine K.Sıolkovskıı medalin taqqan. Qytaı, Ýkraına, Japonııadan kelgen qonaqtar da «Halyq Qahar­ma­nyna» syı-qurmetin aıap qalǵan joq. Iý. Malenchenko, N.Býdarın syndy áriptes dostary júr janynda. Qazaqta «Keme­de­giniń – jany bir» degen sóz bar, Talǵat Amangeldiulynyń mereıtoıyna kelgen­derdiń deni sondaı bir kemege mingen jolaýshylar sekildi kóringen. Adamnyń syrtqy beınesine qarap jasyn berip jatady jurt. Alpys beleske jetken ǵaryshkerge qarap tipti ondaı jas­taǵy adamǵa múlde uqsata qoı­maısyz. Kóktiń qudireti bolsa kerek adamdy qar­taıtpaıtyn. О́mirlik jary Vıktorııa júr janynda jarasyp. Kamıla, Danııar esimdi ul men qyzy ómirden óz oryn­daryn tapqan. Or­talarynda nemereleri júr shap­qylap. О́zge jurt­tyń qy­zyn qazaqtyń salt-dástúri men ıbasyna ıildirip, sálemin saldyrǵan qa­zaq azama­tynyń ot­basyndaǵy baqyt shamy úı­le­simdi ún­des­tikten jar­­qyrap tur­ǵandaı. Qarashash TOQSANBAI. Sýretterde: áke men bala; ushqysh; ǵaryshker.