Cóz soıyl № 25

* 1 sáýir – Kúlki kúni

Ázil - ospaq, syn - syqaq

*Sýretshi kózimen

 

*Birde... Handar bir bólek Qaraǵandy oblysynda qazaq ádebıetiniń kúnderi ótip, bir top qalamgerler el aralap, jer kórip degendeı osy oblysta qonaq bolyp qaıtady. Aralarynda ­dramatýrg Qaltaı Muhamedjanov, jazýshylar Qalıhan Ysqaqov, Oralhan Bókeev, Qalmuqan Isabaev, aqyndar Sabyr­han Asanov, Temirhan Medetbekov, taǵy bas­qalar bar eken. Qalmuqan qaıda júrse de qýaqy til, qaljyń sózi­men qalamdas dostaryn kúl­kige keneltip júredi. Úshinshi kúni astanalyq meımandar ekige bóli­nip, biri Egindibulaq, endi biri Tel­man aýdandaryna baratyn bolyp kelisiledi. Kimdi qaı jaqqa bólerin bilmeı, oblys basshylary daǵdaryp turǵan kezde Qalmuqan Isabaev ortaǵa shyǵypty da: – Qalmuqan, Qalıhan, Oralhan, Temirhan, Sabyrhan sııaqty «handar» myna avtobýsqa otyryńdar. Al, Qaltaı, Baltaı, Shaltaılar anaý avtobýsqa barsyn! – dep jurt­ty taǵy da dý kúlkige batyrypty. Qoshtasyp keldim Áıgili partızan-jazýshy Qa­sym Qaısenovtiń mashınasyna qalamdas jazýshylardyń birde-biri otyr­maıtyn bolsa kerek. Birde Jazýshylar odaǵynan bas­pa úıine ketip bara jatqan Qa­sekeńe, osy dástúrdi buzyp, jazýshy Qalmuqan Isabaev mingesedi. «Oıpyrmaı, bulardy mashınama jalynyp mingize almaýshy edim. Ne kóringen mynaǵan?» – dep or­nynan endi qozǵala bergende, Qalekeń Qasekeńe jalynyshty kózben qarap: – «Toqtaı tursańyz! –dep ótinedi de, Qalekeń mashınadan shyǵyp, odaqtyń aldynda turǵan bir top aqyn-jazýshylardy jeke-jeke qushaqtap, qaıta kelip mashınaǵa jaıǵasady. Odan beter tańdanyp, munyń mánisin suraǵan Qasym Qaısenovke Qalekeń: – Kim biledi jolda ne bolaryn? Analarǵa: «Qasymnyń mashınasymen ketip baramyn. Olaı-bulaı bolyp ketsem, qoshtaspady demeńder» – dedim, –degen eken. Sýdyń ózi týraly Jazýshy Qalmuqan Isabaev áıgili Ertis-Qaraǵandy kanalynyń qurylysyna bastan-aıaq qatysyp, jaıaý-jalpy kanaldy boılap, kókteı júrip ótken adam ǵoı. Sonyń nátıjesinde 1982 jyly «Arna» atty kólemdi roman jazady. Qalekeń romany bitken soń onysyn qoltyqtap «Juldyz» jýrnalynyń redaksııasyna barypty. Ol kezde jýrnaldyń proza bólimin Oralhan Bókeev basqarady eken. Qalekeń ákelgen qoljazbasyn Oralhanǵa tapsyryp jatyp: – Senderge kelip túsip jatqan romandardyń báriniń de sýy kóp. Al men bolsam senderge sol sýdyń ózi týraly roman ákeldim, – depti. Baqyt syılaý Qalmuqan Isabaev Jazýshylar odaǵyna kelse bir top jigit otyr eken, shetinen baryp amandasa bastaıdy. Sonda bireýi Qalekeńniń qolyn alyp: – Sizdiń qolyńyzdy alý úlken baqyt qoı, – dep silkileıdi. Sonda Qalekeń miz baqpastan: – Seni baqytyńnan aıyryp qaıteıin, ustaı turýyńa bolady, – dep ananyń ýysynan qolyn alýǵa asyqpapty. Kópbolsyn BEKMAǴANBET. ASTANA. ORAShOLAQ Bilimi – taıaz, Jegeni – qaıaz. Oryndyǵy – kreslo. Ishetini – syra-pyra, Tekseretini – jurttyń aryzy, Oılaıtyny – qarjy-marjy. Úırenip júr aǵylshynsha, Orysshasy – ansha-munsha. Qazaq tilin – shatyp-putyp, Týrıstik agenttik ashyp, Birde – utylyp, birde – utyp, Sheteldik «qonaqtaryn» Júredi qudaıynsha kútip. JEMQORLARǴA DAÝA JOQ... Baıaǵyda tulparlar jem jeýshi edi, Bapkerleri bappenen jemdeýshi edi. Al endi, jemqorlarǵa daýa bar ma, Olardy qalaı osy «emdeýshi edi?» Menińshe, jemqorlarǵa – daýa joq qoı, Ajaly – tapansha men atar oq qoı... Qarjy urlap shet elderge qashar bolsa, Minetini – tulpar emes, samolet qoı... ZYMYRAN MEN ZYMIIаN Zaman kúnde alaı-dúleı qubylyp, Zymııandar alýan saqqa júgirip, Keshe ǵana tómpeshtese bireýdi, Búgin ózi jep jatyr ǵoı judyryq. Zymııannyń biraq «túzý esebi», Ekijúzdi, búlikti ómir keshedi. Halyq qamyn oılaıtuǵyn olar joq, Qulqyn qamy keńirdegin tesedi... Zymyrandar sharlap aspan álemin, Adamzatqa salyp jatyr álegin. Zymııandar kezep sýyq qarýyn, Jer júzine shashyp jatyr zár-ýyn... Nurtan TО́LEPBERGENULY. ALMATY. Tikenek sóz Áriptesińdi tyńdaı bilý – jaqsy qasıet, al tyńdap otyrǵandaı keıip tanyta bilý – talant! *** Máni ózgergen maqal: «Qaıtadan kredıt alatyn banktiń esigin qatty jappa!». *** – Keshe et kombınatynda bolyp, kolbasanyń qalaı jasalatynyn kórdim. Ekinshi et jemeıtin boldym. Búgin sút fermasyna baryp, syr, aıran, súttiń qandaı jaǵdaıda jasalatynyn kórdim. Budan bylaı sút taǵamdaryna jolamaspyn. Osy kórgenim jeter! Endi araq zaýytyna meni ıtpen súıretip apara almaısyń! *** Tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq seni basqalardan erekshe etedi. BETKE TALAS Reshat Nurı GÚNTEKIN, túrik jazýshysy. Qyryqtyń qyrqasyndaǵy baı saýdager Halıt Beı bólmeniń bir bu­ryshynda oınap otyrǵan balasyna: – Javat, beri kel... Qarashy, saǵan birdeme ákeldim, – deıdi. – Ol ne, papa? – dep balasy kergıdi. Ákesi qolyndaǵy shokoladty qaltasynan shyǵaryp: – Mine, mynaý... Toqtaı tur, tegin emes, betińnen súıgizbeseń bermeımin... – Jaqsy, papa... Minekeıińiz, – dep, ákesiniń tizesine otyra qalyp betin taqaıdy. Osy sát Halıt Beıdiń báıbishesi Ferhýnde hanym: – Halıt, saǵan qansha aıtamyn, myna balany súıe bermeshi!.. – dep nazdana qaraıdy. – Saspa, saǵan da birdeme qal­dy­ramyz ǵoı... – deıdi Halıt Beı. – Súıe berme degen soń, qoı­sańshy endi! – Qoıatyn nesi bar? Súıem be, súımeımin be, onda sharýań qansha?! – Sharýań qansha degeniń ne?! Balany osylaı qurtasyń ǵoı... Betin ábden soryp tastadyń, sozyp jiberdiń... Temekiniń ıisinen men de súıe almaı júrmin. Balamyzdyń betinen temekiniń sasyq ıisi shyǵady... – Baıaǵydan beri sony aıtsań­shy... Sen ózińdi ǵana oılaısyń. En­deshe, meni tyńdap al! Men qyryq jasymda bala súıdim, sondyqtan óle-ólgenshe súıip ketkim keledi... – Sen balany súıemin dep, bir kúni meni temekiniń sasyq ıisimen tunshyqtyryp óltiresiń ǵoı... – Olaı bolsa, taptym... Balanyń eki betin bólip alaıyq. Oń jaǵy meniki bolsyn, sol jaq seniki... – Jaraıdy. Biraq meniń jaǵyma jolaı kórseń... Balapanym, mynaý jaǵyń meniki, eshkimge súıgizbe, jaraı ma! – Al betińniń myna jaǵy meniki. Bireýge súıgizetin bolsań saǵan eshteme ákelmeımin. Sondyqtan, baıqa, balam! – Al balam, betińniń qaı jaǵy meniki? – deıdi sheshesi. Balasy saýsaǵymen sol jaǵyn kórsetip: – Mynaý jaq, – deıdi. – Al meniki she? – degen ákesine oń jaǵyn nusqap: – Mine, – dep, betiniń eki jaǵyn eki qolymen ustap: – Mynaý jaq mamaniki, mynaý jaq papaniki... – deıdi. Áke-sheshe, bala arasyndaǵy bóliske túsken áńgime osymen bitip, keshke jaqyn bir ózi ǵana tamaqtanyp otyrǵan úıdiń erke balasy qyzmetshi  aspaz aǵasyna: – Aǵataı, maǵan qurma táttisinen bershi, mamam: “Betiń bórtip ketedi” – dep bermeıdi... – deıdi. Osy sátte elýdi eńsergen  tolyq aspaz aǵasy: – Beremin ǵoı, shyraǵym... Biraq betińnen súısem ǵana beremin, – deıdi qyrsyqqanda. – Bolmaıdy, mama ursady. – Mamańa bildirmeımiz. – Onda papam maǵan shokolad ákelmeıtin bolady. Aspaz aǵasy júgirip júrgen balany ustap alyp: – Sen súıgizbeseń de men báribir súıip alamyn, – dep, balanyń qarsylyǵyna qaramaı «sol jaq» betinen súıip alady. Kóp ótpeı úıge shaqyrylǵan qo­naqtar kelip jaıǵasady. О́ń­keı yǵaılar men syǵaılar... Ara­la­ryndaǵy meshittiń ımamy bir áńgi­meni  aıtyp otyrǵanda úıdiń erke balasy tomsyraıyp kelgende ákesi: – Balam, ne boldy? – dep shoshyp ketedi. Balada ún joq, qabaǵy qatý, erni dúrdıgen... Yńǵaısyzdyqty seıiltpek bol­ǵan meshit ımamy: – Batyrym, ne bolyp qaldy? Aıt­shy, káne! – degende, bala bol­ǵandy baıandap: – Anaý aspaz aǵaı... Baǵana «mamamnyń betinen» súıip aldy... – degen eken... Aýdarǵan Málik OTARBAEV. ERKEKTER «ERKELIGI» Bir jigit dárigerge kelip muńyn shaǵyp otyr: – Bilesiz be, jarty jyl boldy, áıelim múlde sóılemeıdi. – Qýanyshyńyzǵa ortaqpyn! *  *  * Eki kisi áńgimelesip otyr: – Senderdiń úılengenderińe 25 jyl tolypty, kúmis toılaryńdy jasamaısyńdar ma? – Kerisinshe, osy ýaqytqa deıin mynadaı áıelge shydap júrgenime shúkir dep, qudaıy shaı bersem be dep júrmin... *  *  * Eki kisi kezdesip qalady: – Osy sen úsh-tórt ret úılendiń, nege neke saqınasyn taqpaısyń? – Bárin jarqyratyp taǵyp júrgenim birtúrli uıat emes pe? *  *  * – Keshe gazetke jar bolar jan izdep habarlandyrý bergenmin. Endi mine, bir qap hat aldym. – Ne jazǵan eken? – Negizinen «menikin alshy!» degen usynystar. * Aýyldyń aıtqyshtary ÝÁJ – Shıeli aýdanynda basshylyq qyzmet istep júrgenimde eki ret sózden tosylyp, uıalǵanym bar, – deıtin kórinedi Qonysbek Qazan­taev. Oqıǵa bylaı bolǵan kórine­di. Kók­temgi salym taý bókterin­degi mal­shylardy aralap bara jat­qan ol Qa­rataýǵa kire beris Dar­baza mańyn­daǵy bulaq basynda arqandaýly turǵan eki atty baıqaıdy da, sonda burylady. Ortalaryna bir bótelkeni alyp qyzý áńgimege kirisken eki kisi tipti Qonekeńniń taıap kelgenin de ańǵara qoımasa kerek. Tól naýqany sekildi jaýapty kez aldynda mundaı jaıbaraqat otyrý, onyń ústine ishim­dik ishý sol kezdegi uǵymmen ba­­ryp turǵan jaýapsyzdyq, kisiniń basy ketetin sharýa. Tý syrttarynan kelip: – Bul ne toıynshylyq? – degen basshyǵa ańtaryla qaraǵan ekeýdiń biri – feldsher Baǵdat ta, ekinshisi – vettehnık Sálmen eken. Sonda ornynan kóterile bergen Sálmen jalma-jan: – Syrdyń soqyry men qyrdyń soqyry tap osy jerde jolyǵysyp qap, qaýqyldasyp jatyr edik, – dep qolyndaǵy úremkeni Qonekeńe usyna beredi. Aıtyp turǵany ashy da bolsa shyndyq, ekeýiniń de bir kózderiniń kemistigi bar, biriniń syrǵa, ekinshisiniń qyrǵa qaraı jumys babymen bara jatqandyǵy da ras bolýy kerek. Ýájdi sózge ne deýge bolady, basshy lám-lım demesten úremkedegini taýysyp, usynǵan tıtimdeı qurtty aýzyna sala burylyp kete barady. – Keıin ańǵarsam, talǵajý etip otyrǵandary da sol kishkene qurt bolýy kerek, sóz qaıtara almaǵanyma jáne qarap ketpeı tiskebasarlaryn jep ketkenime osy kúnge deıin kádimgideı qysylamyn, – deıdi eken Qonekeń. Ekinshi rette de osyndaı oqıǵa basqa bir jyly osy mańda ótse kerek. Syr boıyndaǵy qystaýdan tól naýqany qarsańynda taýǵa qaraı otaryn aýdarǵan shopannyń malynyń tym aryq ekendigin ańǵarǵan Qazan­taev: – Mal nege aryq? – dep su­raıdy. Shopanymyz laqap esimi «Apaı» atalatyn adýyndy áıel kisi eken. Boqtamaı sóz bastamaıtyn Apaı sonda ádirissiz bir sybap alyp, Qonekeń qarap: – Aýdannyń bar jyly-jumsaǵyn aýzyńa tosyp otyrǵan saǵan shyr bitpegende, qys­tan qysylyp shyqqan qoı qalaı semiz bolady?! – dep atyn tebinip qap uzaı beripti. Bul joly da ýájden tosylǵan Qonekeń únsiz turyp qalypty. KIMDE OSYNDAI AQShA BAR Jalaǵashtyń Aqqum aýylynyń qarııasy Taıman úlken joldyń boıynda Qyzylordaǵa qaraı kólik kútedi de, qolyna úsh somdyq aqshany kórsete ustap turady. Osy mezet sol kezdegi aýdan basshysy Isataı Ábdikárimov kele qalady da, qarııany jeńil kóligimen qalaǵa jetkizedi. Baratyn úıiniń esiginiń aldyna ákelip túsirgen soń Isekeń: – Baǵanaǵy aqshańyzdy bermeısiz be, – deıdi ázildep. – Qaıdaǵy aqsha? – Kim mingizse soǵan beremin, – dep jelbiretip tur edińiz ǵoı... – Á, keri túsinip qalǵan ekensiz ǵoı, – depti sonda sózden irkilmesten Taıman. – Kimde maǵan beretin osyndaı aqsha bar dep turǵanmyn, Iseke, – depti ázilge ázilmen jaýap berip. О́KPELESEK BURYN TÝǴAN О́ZIMIZGE О́KPELEIIK Obkomnan «jasy jetken» bas­shy qyzmettegilerdi zeınetke shyǵarý jóninde usynys jasaý qajet­tiligi týraly tapsyrma túsip, ony jetkizý bólim meńgerýshisi Nurdillá Ýálıevke júkteledi. Áli de jumys qabileti mol syılas aǵalaryna «zeınetke shyǵyńyz» dep aıtýǵa Nurekeń de júreksinedi. Biraq, tapsyrmany oryndaý kerek. Shaqyrtý boıynsha aldymen Jumabaı Bákishov keledi. Bólim meńgerýshisi joǵarydan kelgen sálemdemeni sýyrtpaqtap aıta bastaǵanda: – Nurdillájan-aý, erte týǵan ózimizden kórmesek, obkomǵa nesin ókpeleımiz, sıpaqtamaı ashyǵyn aıta berseńshi, – depti. ENDI KELMEI-AQ QOIYŃDAR Ardager jýrnalıst Qalen Áb­deshov shamaly syrqattanyp qalsa kerek. Birer kúnnen soń Sul­tan­bek, Eltaı degen qyzmettes inileri kóńilin suraı úıine barǵan kórinedi. Olardyń kelgenine qýanyp qalǵan Qalekeń basyn kóterip áńgime dúken qurady. Et piskenshe ýaqyt ótsin dep azdap karta oınaıdy. Karta – qumardyń isi. Kónge aqsha túsken soń úlken-kishige, naýqas-saýǵa qaraýshy ma edi! Kóńil surap kelgender naýqastanyp jatqan úı ıesiniń aqshasyn utyp alady. Eki-úsh kúnnen soń álgi inileri taǵy kelip, sol oqıǵa aınymaı qaıtalanady. Aǵasynyń bergen etin jep, araǵyn iship, aqshasyn utyp alǵan kóńildi jigitter qoshtasarda: – Qaleke, saýyǵyp ketińiz. Ha­barlasyp turamyz, taǵy da kelermiz, – desedi. Sonda mazasy qashyńqyrap turǵan Qalekeń: – Rahmet aınalaıyndar, kelgen­degi tirlikteriń mynaý bolsa, endi «óldi» degen jaman habar estigenshe jolamaı-aq qoıǵandaryń jón, – dep salypty. Nurmahan ELTAI. Qyzylorda oblysy. Múıisti júrgizetin Berik SADYR Sýretti salǵan Nurlan TAZABEKOV.