Tabıǵatpen tildesken

Atyraý oblysynda ekologııa salasynda jarǵaq qu­laǵy jastyqqa tımeı júr­gen aıtýly ǵalym bar. Búginde bir jaǵy joǵary oqý ornynda oqytýshy bolyp, bir jaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýdy maqsat tutqan qoǵamdyq akademııany basqaryp júrgen Ákimǵalı Kenjeǵalıevtiń bul salada sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Ǵalymnyń munaı jáne gaz óndirisiniń qorshaǵan ortaǵa yqpaly men ony azaıtý jolyndaǵy zerthanalyq eńbegi arqasynda óńirde qan­shama baǵaly bastamalar dúnıege keldi. Týǵan jerdiń tabıǵatyna janashyrlyqpen qaraýdy azamattyq paryz tutqan ustaz-ǵalym ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda mu­naı­dy óńdeýge daıyndaý, «Qazgıdromet» memlekettik meke­mesinde tabıǵı orta­nyń lastanýyn zertteý ju­mystarynda biliktiligimen el aýzyna ilikkenderdiń biri jáne osy saladaǵy sanaýly mamandardyń biregeıi bolyp tabylady. Ákimǵalı Kenjeǵalıev 1946 jyly Atyraý (burynǵy Gýrev) oblysy, Teńiz aýda­nynyń «Qarashaý» aýylynda muǵalim Kenjeǵalı Mu­qa­novtyń otbasynda týǵan. Gýrev mem­le­ket­tik pedagogıkalyq ıns­tı­týtynyń fızıka-matematıka fakýltetiniń jańadan ashylǵan fızıka-jalpy teh­nıkalyq pánder bólimin úzdik bitiredi. Á.Kenjeǵalıev munaı jáne gaz óndirisimen aınalysatyn mekemelerdiń tabıǵı ortaǵa shyǵaratyn zalaldy qaldyqtaryn anyqtaýda maman ǵalymdarmen yntymaqtasa otyryp, ǵylymı-óndiristik ortalyq uıymdastyrýǵa atsalysty. Kaspıı teńiziniń qaırańynda munaı jáne gaz óndirýge júrgizilip jatqan belsendi jumystardyń da áserlerin boljaı kelip, aı­maq­tyń ekologııalyq jaǵ­daıynyń nasharlaýyna jol bermeý maqsatynda «Qa­zaqstan qoǵamdyq akademııasyn» qurdy. Akademııa qazir óz jumysyn jalǵastyryp keledi. Osy a­r­qyly halyqty orynsyz alańdamaýǵa shaqyrdy, eko­logııaǵa qatysty úreı­lenýge sebeptiń joq ekendigin ǵylymı jolmen dáleldep túsindirip berip turdy. So­nymen qatar, Qashaǵan ken ornyndaǵy júrgizilip jatqan jumystardyń mańyzdylyǵy men aımaqtaǵy ekologııalyq jaǵdaı týraly baıandamasy da kezinde kópshilik ortasynda jyly qabyldandy. Ol – 6 monografııanyń, 10 oqý quraly men dárister kýrstarynyń, 100-den astam maqalalar men tezısterdiń, 19 avtorlyq kýálik pen patent­terdiń avtory. Ulaǵatty us­taz, oqý prosesin sheber uı­ym­­dastyrýshy birneshe jyl «Qol­danbaly ekologııa jáne balyq sharýashylyǵy» jáne «Jal­py fızıka» kafedralaryn abyroımen basqardy. Búgingi tańda «Geoekologııa» zerthanasynyń meńgerýshisi qyzmetin atqarady. Kaspıı teńiziniń lastaný problemasymen kóp jyldan beri aınalysyp kele jatqan ekolog-ǵalymnyń Bilim já­ne ǵylym mınıstrliginiń ǵylymı-tehnıkalyq baǵdar­lamalar men jobalary boıynsha jarııalanǵan konkýrsynda «Kaspıı teńiziniń Qazaqstan sektorynda munaı izdeý operasııalarynyń eko­lo­gııalyq jaǵdaıǵa áserin zertteý jáne tógilgen mu­naı daqtary taralýynyń mate­matıkalyq modelin jasaý» taqyrybyna ázirlegen ǵylymı-zertteý jumysy 2012–2014 jyldarǵa ar­nalǵan granttyq qar­jy­landyrý múmkindigin je­ńip aldy. Teńiz sýynyń túbindegi shógindisiniń synamasyn alýǵa arnaıy eks­pedısııa jasaqtalyp, alynǵan synamalarǵa taldaý jasatý úshin Máskeýdiń M.V.Lomonosov atyndaǵy mem­lekettik ýnıversıtetimen jáne Atyraýdaǵy JShS ǴО́O «Ekoanalıtıkpen» keli­sim­shart jasaldy. Atqarylǵan tapsyrmalardyń esebi ýaq­tyly tujyrymdalyp, úsh jyl qatarynan nátıjeli jumys júrgizildi. Joǵaryda aıtylǵan Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ǵylym ko­mıtetinde utyp alǵan ǵylymı jumystyń nátıjesin ǵylymı kitap túrinde jınaqtap, bas­padan shyǵarýǵa elek­trondyq poshta arqyly joldansa, Bishkek qalasynda qyr­kúıek aıynda ótetin Ha­lyq­aralyq konferensııaǵa 2 tu­jyrymdama jiberildi. Ǵylym jolyna tuńǵysh talaptanǵan ulynyń ózimen aqyldasýǵa kelgen saparynda óz ǵumyryn aýyl mektebinde ustazdyq etýge arnaǵan qur­metti azamat jeti balanyń ákesi Kenjeǵalı, anasy Ján­nat ekeýi: «О́ziń nıet qoısań, oı­laǵan maqsatyńa jetýińe biz tilekshimiz», – dep, sát-sapar tilep, jolǵa shyǵaryp salǵan bolatyn. Al qazir ǵalymnyń ótkenine oı júgirtip, bolashaqqa sholý jasaǵan az ǵana suhbatynan áke artqan senim men úmitiniń aqtalǵanyn kórýge bolady. Kókeıdegi arman-muraty aza­mattyq abyroımen astasyp, hakimderdiń ulaǵatyn boıyna sińirgen ǵalym-us­taz shákirt baýlyp, el-jer qamyna alańdaıtyn ıgi jaq­sylarmen joldas bolsa, qarııalyq jasqa aqsaqal abyz­dyń paıymymen jetip otyrsa, áke úmitiniń orta jolda qalmaǵany. Kókirektegi armannyń, kóksegen murattyń oryndalǵany. Tóńiregine azamattyǵy erekshe, bitim-bolmysy saıdyń tasyndaı iriktelgen dos-jaran jınaǵan Ákimǵalı Kenjeǵalıulynyń búgingi mereıli jasqa el ıgiligi jolyndaǵy tókken teriniń jemisimen, dos-jaranynyń ortasynda abyroıy asqaqtap jetkeni Júsip Balasaǵunnyń «Ǵalym, dana bolmaǵanda jahanda, jerde ıgilik ónbes edi qashan da» degen túıindi sózine bir dálel ekeni aıqyn. Ákimǵalı Kenjeǵalıuly 1993 jyly «Fızıkalyq hımııa» mamandyǵy boıynsha hımııa ǵylymdarynyń kan­dıdaty, al 2009 jyly «Geo­ekologııa» mamandyǵy boıynsha tehnıka ǵylym­darynyń doktory ǵylymı ataqtaryn qorǵady. Bilim jáne ǵylym salasyna sińir­gen eńbekteri eskerilip, «Qazaqstan Res­pýb­lıkasy ǵylymyn damytýdaǵy eńbegi úshin», «Kaspıı mańy elderi JOO assosıasııasyna 10 jyl», V.I. Vernadskııdiń «Ekologııaǵa sińirgen eńbegi úshin» tós belgilerimen jáne M.V. Lomonosovtyń «Eko­logııaǵa qosqan úlesi úshin» medalimen marapattaldy. Ol Qurmanǵazy aýdanynyń qurmetti azamaty da atandy. Osynyń bári ǵalymnyń elge sińirgen eleýli eńbegine berilgen baıyr­qaly baǵa edi. Gúlzada NIETQALIEVA, fılologııa ǵylym­dary­nyń kandıdaty. ATYRAÝ.