Aqparatqa qoljetimdilik – jańǵyrtýdyń jarqyn joly

Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Bes ınstıtýttyq reformasynyń «Esep beretin memleketti qalyptastyrý» atty besinshi baǵytyn Darıǵa Nazarbaeva basqaratyn jumys toby ázirlegen zańdar iske asyrýǵa tıisti bolatyn. Osy «100 naqty qadamnyń» ishindegi 94, 95, 96-qadamdardy iske asyrý tetikterin qamtamasyz etetin «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zań jobasyn ázirlegen jumys tobyn Parlament Májilisiniń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Máýlen ÁShIMBAEV basqardy. Biz depýtattan osy zań týraly aıtyp berýin surap áńgimege tartqan edik. – Máýlen Saǵathanuly, aldymen elimizde demokratııalyq júıe qurý úderisin jańǵyrta túsetin «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zań jobasyn ázirleý barysyndaǵy jumystaryńyzǵa toqtalyp ótseńiz. – Prezıdenttiń «Esep beretin memleketti qalyptastyrý» atty besinshi reformasyn iske asyrýdyń 94, 95 jáne 96-qadamdary «Ashyq úkimet» atty bastamany Qazaq­stanǵa engizýge baǵyttalǵan. Biz «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zań jobasyn ázirleý barysyn­da kóptegen memleketterdiń táji­rıbesin zerttedik. О́ıtkeni, mun­daı zań bizdiń elimizge ǵana emes, demo­kratııalyq baǵytty ustan­ǵan barlyq elderge de tán. Sheteldikterdiń ótken jolda­ryn, tájirıbelerin bilý – óte mańyzdy. Sondaı-aq, biz olar­­dyń zań jasaý baǵytynda eńbek­­tenetin mamandarynyń, sarap­­shy­larynyń pikirlerin de tyń­da­dyq, olardyń arasynan birne­she keńesshi aldyq. Ásirese, Ekono­mıka­lyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna (EYDU) múshe mem­le­ketterdiń tájirıbelerin qaras­­tyrdyq. Sonyń ishinde Uly­brıta­nııa, Germanııa, AQSh, Reseı memle­ketteriniń osyndaı zańyn zerttep, tájirıbelerin eskerdik. Sondaı-aq, EQYU, EYDU jáne Ha­lyqaralyq jýrnalıs­ter uıymymen de osy zańnyń tóńireginde pikir almastyq. Sheteldikterdiń tájirıbesimen qa­tar, óz elimizdiń memlekettik bas­qarý tár­tibinde, saıası júıesinde shetel­dik­terge uqsamaıtyn, ózi­miz­de ǵana qalyp­tasqan keıbir erek­shelikteri bar ekenin de eskerdik. Zertteýlerdiń nátı­jesinde osy zań boıynsha ózimizge qolaı­ly ozyq mehanızmderdi tabýǵa tyrys­tyq. Aıta ketetin jaıt, bul zań jobasyn daıyndaýǵa Májilistegi «Nur Otan» partııasynyń fraksııasy basta­mashy bolyp, ony ázirleýdi bizge júktedi. Zań jobasyn ázirleý barysynda ­depý­tattarmen qatar, biz úkimetten de, ­úki­mettik emes uıymdar qatarynan da ma­­mandar tarttyq. Sondyqtan, bul zań kóp­­pen kelisilip, barlyq pikirler men usy­­nystar eskerilip, tolyqqan­dy bo­lyp týǵan zań dep aıtýǵa tolyq negiz bar. – «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degendeı, barlyq taraptardyń usynys-pikirleri eskerilgen eken, endeshe ol hal­qymyzǵa zor paıdasyn tıgizetin zań bolar degen úmittemiz. Endi osy zańnyń erekshelikteri týraly aıtyp berseńiz. – Zańnyń eń birinshi ereksheligi sol – onda qandaı aqparattardy ashyq alýǵa memleket shekteý qoı­maıdy degen suraqqa jaýap berilip, olardyń naqty tizimi de be­rilgen. Sonyń ishinde azamat­tardyń qaýip­sizdigi men densaý­lyǵyna qater tóndiretin tóten­she jaǵ­daı­lar men apattar jáne olardyń sal­darlary, sanıtarııanyń, demo­grafııanyń, kóshi-qonnyń, bilim berýdiń, mádenıettiń, áleý­met­tik qorǵaýdyń, sondaı-aq qyl­­mys­­tyq ahýaldyń jaı-kúıi, terrorızm aktileri, ekologııanyń, órt qaýip­sizdiginiń jaı-kúıi, sanı­tarlyq-epıdemıologııalyq jáne radıasııalyq jaǵdaı, tamaq ónim­deriniń qaýipsizdigi, jeke jáne zańdy tulǵalarǵa memleket beretin artyqshylyqtar, ótemaqylar men jeńildikter, Ulttyq banktiń altyn-valıýta qorynyń mólsheri, memlekettik qupııalardan basqa normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń mátini men olardyń jobalaryn qamtıtyn aqparattar jáne t.b. týraly málimetterge eshqandaı shekteý qoıylmaı, bári de qolje­timdi boldy. Bul tizbeni barlyq memlekettik organdardyń sheneý­nikteri aqparat berýden jaltaryp, shyǵarypsalma jaýap bermes úshin ádeıi naqtylap jazdyq. Zańnyń bul talaby – onyń negizgi normalarynyń biri. Osy zańda biz negizinen eki jańa uǵym engizdik. Onyń birinshisi – «aqparat paıdalanýshylar». Bul aqparatty sura­tatyn nemese paıdalanatyn barlyq jeke nemese zańdy tulǵalar. Qarapaıym til­men aıtqanda halyqtyń barlyq ókilderi. Ekinshisi – «aqparat ıelenýshiler». Oǵan memlekettik organdar, memlekettik uıymdar, mekemeler, kvazımemlekettik sektordyń sýbektileri jatady. Sony­men qatar, memleket tarapynan qarjy alatyn zańdy tulǵalar memleketten alatyn qarjynyń paıdalaný máselelerine baıla­nysty aqparatty halyqqa shek­teýsiz berýge mindetti. Bizde ta­bıǵı monopolıster bar ekenin bile­sizder, solardyń baǵany qalaı qalyp­tas­tyryp jatqany týraly aqpa­rat­tar da suraǵan halyqqa shekteý­siz kórsetilýi kerektigi zańda jazyldy. Osy zańnyń taǵy bir erek­sheligi sol, onda aqparatqa qol jet­kizýdi qamta­masyz etýdiń naqty tásilderi aıtylyp, olar sana­malap kórsetildi. Atap aıt­qanda, aqparattar suraý salý boıyn­sha, aqparat ıelenýshiler ornalas­qan úı-jaılarda jáne osy maqsat­tarda bólinip berilgen ózge de oryn­darǵa aqparatty ornalastyrý arqyly beriledi. Sondaı-aq, Parla­ment palatalary otyrystaryn, oblys­tardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ókiletti organdarynyń otyrystaryn, mem­lekettik organ­dardyń jyl qory­tyndylary boıynsha ótkiziletin alqa otyrystaryn ınternet-resýrs­tarynda onlaın rejimi arqy­ly ashyq kórsetýdi qamtamasyz etý arqy­ly aqparattar ashyq jetkiziledi. Zań boıynsha, barlyq orta­lyq atqarýshy organdar (Qor­ǵa­nys mı­nıstr­liginen basqa) mem­lekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi ýákiletti organ basshylarynyń, ákimderdiń jáne ulttyq joǵary oqý oryndary basshylarynyń esepterin tyńdaý men talqylaýlar ashyq túrde ótkizilip, paıdalanýshynyń qalaýynsha aqparat tolyǵymen beriledi. Sonymen qatar, aqpa­rattar BAQ, aqparat ıelenýshiniń ınternet-resýrsyna, «Elektrondy úkimet» veb-portalynyń tıisti qu­ramdastaryna ornalastyrý arqyly ashyq bolyp, barlyq paı­dalanýshyǵa qoljetimdi bolady. – Jasyratyny joq, bizdiń kóptegen zańdarymyzdyń iske asyrý tetikteri naqty bel­gi­lenbegendikten, onyń oryndalmaı jatatyn kezderi de kezdesedi. «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zań osyndaı olqylyqtarǵa jol bermes pe eken? – Joq, biz ondaı dúnıelerdiń bolatynyn aldyn ala eskerip, zańnyń jemisin halyq tolyǵymen kórýin qamtamasyz ettik dep aıta alamyn. Atap aıtqanda, biz aq­paratqa qol jetkizýdiń naqty tetikterin shıratyp turyp jazdyq. Ras, bizde keıbir zańdardyń oryndalý tetikteri kórsetilmegendikten, onyń talaptarynyń oryndalýyna qol jetkizý qıyn bolyp jatady. Biz sondaı olqylyqtardy qaı­talamaý jaǵyn qatań túrde esker­dik. Mysaly, bir azamatymyz memlekettik organǵa aqparat alǵysy kelip suraý berse, oǵan jaýap qansha kúnde kelýi kerek, kim jaýapty, jaýap qandaı túrde berilýi kerek, aýyzsha ne suraýǵa bolady, jazbasha suraýlar qandaı túrde bolady – bári shıratylyp, osy zańnyń talaptarynda qarastyryldy. Sonyń ishinde aýyzsha suraý salý­shyǵa aqparat ıelenýshilerdiń qury­lymdyq bólimsheleri, posh­talyq jáne elektrondy mekenjaıy, anyqtama qyzmetteriniń telefondary, sondaı-aq olardyń basshylary týraly máli­metter, ashyq konkýrstyq saýda-sat­tyqtar (aýksıondar, tenderler) ótkizý ýaqyty men orny, bos qyzmettik oryndardy bile alatyn telefon nómir­leri jáne t.b. aqparattardyń beri­letindigi naqty aıtyldy. Osyǵan deıin mundaı aqparattardy aýyzsha suraǵanǵa kóbinese eshkim jaýap bermeıtin. Zańnyń 11-babynda osy máseleler tolyǵymen qamtyldy. – «Zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shal» degendeı, bú­gingi jas­tar ınternet-resýrs­tardy qalaı qoldanýdy meńgerip, onyń súıegin shaǵyp, maıyn ishetin bolyp aldy. Sondyqtan, ınternet-resýrstarda aqparattar ornalastyrýdyń mańyzy zor. Zańda osy másele eskerildi me? – Álbette. Zańnyń 16-babyna biz osy ınternet-resýrstarda aqparat­tardy qalaı ornalastyrý normala­ryn tolyǵymen kirgizdik. Onda aqpa­­rat ıelenýshiler memlekettik orga­n­­nyń uıymdyq qurylymy men basshy­­lary týraly málimetterdi, resmı jańa­lyqtardy, alda bolatyn oqıǵa­lardyń kúntizbelerin, basshy­larynyń resmı sóılegen sózderi men málimdemeleriniń mátinderin veb-saıtqa ornalastyrýǵa mindetti ekeni aıtyldy. Sondaı-aq, memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalar, tujyrymdamalar men doktrınalar, aımaqtardy damytý jos­parlary, salany damytý strategııalary jáne t.b. ashyq kórsetý talap etil­gen. Respýblıkalyq jáne jer­gilikti bıýdjetter, Ulttyq qor qara­jattarynyń paıdalanylýy týra­ly aqpa­rattar, nysanaly jáne ózge de baǵ­darlamalarǵa qatysý, t.b. týraly aqpa­rattar berilýi normada kórsetilgen. Osy zańdy daıyndaǵan maman­dar­dyń oıynsha, ınternet arqyly aqparat berý aldaǵy ýaqyt­ta aqpa­ratqa qoljetimdiliktiń negizgi tásil­deriniń biri bolady. Sondyq­tan, biz osy normada bárin de qam­týǵa tyrystyq. Sonymen qatar, «Elek­trondy úkimettiń» veb-portalyna baılanysty máseleler de osy zańǵa kirgizildi. Ony «qazaqstandyq noý-haý» dep aıtsaq ta artyq bolmaıdy dep oılaımyn. «Elektrondy úkimettiń» veb-portalynda tórt ishki portal bolady. Onyń birin­shisi ashyq derekter, ekinshisi ashyq bıýdjetter, úshinshisi ashyq nor­matıvtik-quqyqtyq aktiler jáne tórtinshisi memlekettik organdar qyzmetiniń tıimdiligin baǵalaý ınternet-portaldary. Osynyń birinshisine barlyq memle­kettik organdardyń statıs­tıkasy, ıaǵnı ekonomıkalyq, áleý­­mettik derekteri shoǵyr­lan­dyry­lyp, ornalastyrylatyn bolady. Mysaly, bireýge ekonomıkalyq máse­lelerge baılanysty aqparattar kerek bolsa, sonyń bári bir jerden ta­bylady. Bul jýrnalısterge ǵana emes, jeke kásippen aınalysatyn aza­­­mattarymyzǵa jáne jalpy ha­lyq­­qa da tıimdi bolady dep oılaımyz. Ekinshi, veb-portalda barlyq mem­lekettik organdardyń memle­kettik bıýd­jetteri jarııalanady. Sonyń ishin­de oblystyq, qalalyq, aýdandyq ákim­dikterdiki de bar. Jalpy, bıýdjetke qatysty barlyq málimetter, qarajattardyń kirisi men shyǵysy barynsha ashyq bolýy kerek. Sondaı-aq, bıýdjet jobalary da ashyq bolady. Osy jobalar boıynsha halyqtyń usynys-pikirler aıtýyna múmkindik beriledi. Mysaly, bir jol salý máselesi boıynsha joǵarydan jasalǵan jobadan góri jergilikti halyqtyń usynysy oryndy ári tıimdi bolýy múmkin. Úshinshi máselege kelsek, zańdy ázirlegen barlyq mamandar búkil norma­tıvtik-quqyqtyq aktilerdiń bir jerge shoǵyrlanǵanyn qalaıtynyn aıtty. Sol eskerilip, zańdarmen qatar, Úkimettiń barlyq qaýlylary, ákimdikterdiń normatıvtik-quqyqtyq sıpaty bar barlyq qujattary osy portalǵa ornalastyrylatyn bolady. Bul da jurttyń bárine tıimdi bolady dep oılaımyz. Tórtinshi, memlekettik qyzmetterdiń tıimdiligin baǵalaý ınternet-portalynda baǵa berý júıeleri týraly aqparattar ornalastyrylady. Sonymen qatar, halyqtyń tarapynan baǵalaý júıeleri de kirgiziledi. Onyń tetikteri qazir oılastyrylyp jatyr. Ol kommentarıı ne­me­se reıtıng túrinde bolýy múmkin. Ne­mese saýaldama júrgizý túrinde de bo­­lýy ar­tyq bolmas edi. Osyny zańdy oryn­­daýshylar qazir qarastyryp jatyr. – Osy zańnyń barynsha paıdaly ári tıimdi bolýy úshin ne isteý kerek dep oılaısyz? – Ol úshin zańnyń jetistikterin, iske asyrylý tetikterin halyqqa jappaı túsindirýimiz kerek. Sonyń ishinde BAQ qyzmetkerlerine artylatyn júk az emes. Aldymen jýrnalısterdiń ózi osy zańdy paıdalanyp, atalǵan portal­darmen jumys isteı bilýi kerek. Onyń jumysyna baǵa berip, kem-ketigi bolsa jazyp, habarlaryna túsirip, halyq­qa jetkizgeni durys. Úkimettik emes uıymdar ókilderi de osy zańnyń tıimdi jumys isteýine atsalysqandary jón bolar edi. Qoǵamdyq uıymdar osy tórt portaldyń múmkindikterin aldymen ózderi paıdalanyp, sosyn onyń tıim­diligi týraly halyqqa aıtýlary kerek. Mysaly, bıýdjet jobasy talqy­lanyp jatsa, veb-portaldan ondaǵy derekterdi biletin qoǵamdyq uıymdar ózderiniń usynystary men pikirlerin aıtsa durys bolar edi. Mine, osylaı demokratııalyq úrdisterdi iske asyrý tetikterin halqymyz jappaı qoldanatyn bolsa ǵana ony tıimdi paıdalana alamyz. – Zańdy iske asyrý baǵytynda qazir qandaı naqty jumystar atqarylyp jatyr? – Búgingi tańda Investısııalar jáne damý mınıstrliginde aqparatqa qolje­timdilik jáne onyń áreketin anyqtaý máseleleri boıynsha arnaıy komıssııa qurylyp jatyr. Sol komıssııaǵa memlekettik organdardyń ókilderi ǵana emes, ÚEU men jýrnalıster qaýymynyń ókilderi de kiretin bolady. Bul komıssııa osy zańdy iske asyrýda jalpy baǵytty aıqyndap, ózderiniń usynys-pikirlerin berip otyrady jáne zańnyń oryndalýyna monıtorıng júrgizedi. Bizde kóp zańdardyń oryndalý tetikteri naqtylanbaýymen qatar, jaýapkershilik qarastyrylmaǵandyqtyń kesirinen olar júzege aspaı, qaǵaz júzinde qalyp jatady. Osy olqy­lyq qaıtalanbas úshin biz zańǵa jaýap­kershilik máselesin de engizdik. Eger memlekettik organdar tarapynan osy zańnyń talaptary oryndalmasa, Ákimshilik-quqyq buzýshylyq kodeksine engizilgen tolyqtyrýlarǵa sáıkes tıisti sheneýnikter óz qaltasynan aıyppul tóleıtin bolady. Kodekske engizilgen tolyqtyrýda aıyppuldyń kólemine deıin kórsetildi. Mine, osy tarmaqty biz zańnyń oryndalýyn naqty qamtamasyz etý úshin arnaıy engizdik. Degenmen, zańnyń oryndalýy, júzege asýy jolynda budan basqa da kóp jumystar isteýge týra keledi. Barlyq memlekettik organdardyń saıttaryn jańǵyrtý kerek, qazir ashyp qarasaq, olardyń kóbinen kerekti derekterdi, aqparattardy, jańalyqtardy taba almaımyz. Eger aqparat tolyq bolmasa, jańalyqtar kún saıyn jańartylmasa, ol «Aqparatqa qoljetimdilik týraly» zańdy tikeleı buzýshylyq bolyp tabylady. Sonymen qatar, komıssııanyń tıimdi jumys isteýine atsalysýymyz kerek. Sondaı-aq, «Elektrondy úkimettiń» tórt portalynyń aqparatpen toltyrylýy­na bárimiz de múddeli bolǵanymyz du­rys. Al zańnyń tıimdiligin jappaı aı­typ, halyqqa túsindirý jumysyna bar­lyq BAQ belsendi túrde atsalysýy kerek. Qazir Ulttyq komıssııanyń tapsyrmasymen birneshe semınar ótkizý qarastyrylyp otyr. Ákimdikterdiń, mınıstrlikterdiń janynan qurylǵan qoǵamdyq keńesterdiń belsendilikterin paıdalaný da kózdelýde. Jalpy, osyndaı jumystardy jú­zege asyramyz degen oıymyz bar. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken  Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»