Chernobyl úreıi

nemese qaterli sáýleler shyrmaýynda ótken 30 jyl Meniń «chernobyldik» ekenimdi, dálirek aıtqanda, «qazaqstandyq chernobyldik» ekenimdi kezdeısoq bilgen nemese biletin tanystarym men áriptesterimniń deniniń aldymen qoıatyn saýaly «Densaýlyǵyń qalaı?», «О́ziń suranyp bardyń ba?», «Chernobyl AES-i nege jarylǵan?» bolyp keledi. Mine, otyz jyl osy saýaldarǵa tózimmen ári túsinistikpen jaýap berip júrmin. Radıasııa týraly maǵlumaty zor azamattardyń aldymen densaýlyq týraly suraýy tegin emes. О́ıtkeni, atom jarylysynan keıin paıda bolǵan ıondy sáýleler eń aldymen adam aǵzasynyń eń sezimtal, eń álsiz býyndaryna áser etedi... Onyń ústine, ıadrolyq jarylystan kóz ashpaǵan elimizdiń atom zardaby týraly ilimi dúnıejúziniń kez kelgen halqynan alda bolmasa kem emes ekeni jáne aıdan anyq. Ǵasyr apatyna teńestirilgen Cher­no­­byl AES-indegi sol ıadrolyq ja­rylystyń bolǵanyna 30 jyl toldy. Sonymen, óz zamanynda óndiristik kórsetkishi óte joǵary bolǵan keńestik AES nege jaryldy? 1986-nyń jylashar kúni KSRO Bas hatshysy Mıhaıl Gorbachev pen AQSh Prezdenti Ronald Reıgan teledıdar arqyly ómir baqı bir-birin ata jaý sanaǵan álemdegi alyp eki eldiń halyq­taryn teledıdar arqyly alma-kezek qut­tyqtady. Álemdik «jańasha oılaý ıdeıasy» osylaısha júzege asqan syńaıly edi. Gorbachevtik qaıta qurýǵa (perestroıka) jedeldetý (ýskorenıe) baǵdarlamasy qosylyp, el damýy «dańǵyl jolǵa tústi». Alaıda, jedeltetý baǵdarlamasy 1986 jylǵy 26 sáýirdegi Chernobyl atom stansasyndaǵy asa iri tehnogendik apattan – ıadrolyq jarylystan soń boıyn jazyp úlgermeı, bastapqy ekpininen aıyrylyp, kóp uzamaı múldem toqtady. Bul jaıynda kóbimiz bile bermeımiz! Sol tustaǵy Chernobyl zardabyn joıýshy áskerıler arasyndaǵy orys chastýshkasy bul shyndyqty eki aýyz sózben bylaı áshkereledi: «Ýskorenıe – vajnyı faktor, No... ne vyderjal reaktor!» Sodan eldegi «qaıta qurý» óz ekpi­nimen alǵa júre berdi de, «jedeldetý» birtindep umyt qaldy. Men sekildi myńdaǵan chernobyldikterdiń bir bi­letini mynaý: bul «AES-terińiz» qazaq ertegilerindegi bir kóldiń sýyn taýysqan qubyjyq ispetti. Máselen, qalypty tehnologııalyq qyzmet temperatýrasyn saqtaý úshin Chernobyl AES-iniń uzyndyǵy 120 shaqyrymdaı Kıev sý qoımasynyń batys aýmaǵy boıynda salynýy da tekten-tek emes. Sýynyp turý úshin eń bastysy – sý kerek! Búkil batystaǵy Ekonomıkalyq ózara kómek keńesiniń (SEV) quramyna enetin KSRO-men odaqtas Batystaǵy barlyq sosıalıstik elder osy ChAES-ten elektr energııasy qýatyn alyp turdy. Bas memlekettegi óris alǵan «jańa­sha oılaý ıdeıasymen» qarýlanǵan keńes­tik ınjenerler óndiristik damyldaý qajettiligin «jedeldetý» maqsa­tymen ajdahanyń ot shashqan aýzyn tońazytqysh qosý arqyly sýytyp, sol arqyly birneshe aıǵa sozylatyn stan­sadaǵy jumysyn tez arada qaıta jalǵap jiberýdi maqsat tutady. Ol úshin sýytý úrdisi kezinde bas bermes qubyjyqtyń moınynan shynjyryn sheshken sekildi – qajetti kezde ıadrolyq qyzýdyń betin qaıtaratyn grafıt súńgilerdi atom janǵan on san peshtiń aýzynan ýaqytsha alý kerek boldy. Osy arada MAGATE-niń tarıhı málimetine súıensek, oqıǵa odan ári qaraı bylaı órbıdi. Erkine bulaısha qol suǵýdy alǵashynda moıyn­synǵandaı bolǵan reaktordaǵy qyzý atom shynymen-aq tońazytqyshtyń yzǵa­ryna des berip, sýyna bastaıdy. Keńes ǵylymyndaǵy tuńǵysh tájirıbe jemisin beretin qýanyshty sát týǵandaı edi! Alaıda, bári de aldamshy qubylys eken, qandaı reaksııanyń qalaı paıda bolǵany osy kúnge deıin beımálim, atomdar aıaq astynan «oıanyp», dúnıeniń bir ǵana sátte astań-kesteńin shyǵardy. «Tynysh jatqan jylannyń quıryǵyn baspas bolar» deıtin atalarymyzdyń sózi, mine, osyǵan saıady. Eń soraqysy – asa qýatty ári adam balasy úshin óte qaýipti atom jarylysy týraly keńes basshylyǵy sodan 4 kún boıy tis jarmady. Besinshi kún degende, ıaǵnı 30 ma­myrda eldiń bas gazeti «Pravdada» AES-tegi tehnıkalyq apat týraly qys­qasha habar berilgenine qaramastan, 1 mamyr – Halyqaralyq yntymaq kúnin Ýkraına astanasy Kıevten bastap eldegi barlyq eldi mekenniń turǵyndary kózge kórinbeıtin radıasııalyq sáýlelerdiń shyrmaýynda merekeledi. Danııa men Fınlıandııa, ásirese, Shvesııa el aýmaǵyna asa qaýipti radıasııa­lyq aýa aǵymynyń jóńkilip kelgenin tirkegeni týraly kúlli álemge úreı shaqyra dabyl qaqqanda ǵana baryp Saıası bıýro buǵan eriksiz qulaq túrdi. Jarııalylyqtyń joqtyǵynan 8-10 kúnniń ishinde aýmaqtaǵy jarty mıllıonnan astam keńestik beıbit azamat alǵashqy radıasııalyq «ý»-dyń dámin tatty. Bizder, chernobyldikter ol jaıynda sol «dámin tatqandardyń» óz aýzynan óz qulaǵymyzben estigen tiri kýágerlermiz. Aspan ashyq, kún jyly, jer-dúnıe kók jamylyp qulpyryp-aq turǵan eken. Turǵyndardyń deni tisterine áldeqandaı qum turyp qalǵandaı jaısyz jaǵdaıdy sezinedi. Kóp keshikpeı aýyzdary qurǵap, bireýleriniń júrekteri aınyp, bastary aınalyp, ózderin jaısyz sezingen. Bul – radıasııalyq qaýiptiń birinshi belgisi. Kózge kórinbeı «qýyryp» bara jatqan qupııa keseldiń bastapqyda qaıdan kelgenin halyq sezbegen. Bul kezde Ýkraınadan 5 myń shaqyrym jerdegi Qazaqstanda, odaqtas respýblıkalardyń barlyǵyndaǵy sekildi, zapastaǵy ofıserler men soldattardan qupııa túr­de áskerı quramdar jasaqtalyp jat­qan. О́ıtkeni, qýaty asa zor orasan radıa­sııalyq apatpen kúresýge áskeri jaǵynan dúnıejúzindegi aldyńǵy orynda turatyn KSRO armııasynyń, onyń ishinde hımııalyq qorǵanys áskeriniń qýaty jetpeıtini birden baıqalyp qalady. Bizdiń elimizde jaýapty mobıldi jıyn jasaý Selınograd qalasynyń tóńiregindegi Vıacheslav sý qoımasynyń mańynda ornalasqan №20040 hımııalyq qorǵanys polkiniń moınyna tústi. Áskerı quram jarylystyń alǵash kún­deri kúlli tehnıkasymen apatty aımaqqa attandy. Tarıhta 1986 jyl memleket jáne sol kezdegi memleket basshysy úshin qıyn jyl boldy. El Chernobyldiń aýyr zardabyn tolyqtaı túsinip bolmaı jatyp jaz aıynyń sońǵy kúni Novorossııskiden Odessa qalasyna bet alǵan «Admıral Nahımov» jolaýshylar kemesi «Peter Vasev» dep atalatyn júk tasymaldaǵysh (balker) kemesimen tún ishinde (23.20.) soǵysyp, apatqa ushyrady. Barlyǵy 1234 jolaýshynyń 423-i teńizdiń astyna ketti. Jyǵylǵan ústine judyryq! Soǵystan bergi ýaqytta dál munshama beıbit halyqty joǵaltý KSRO memleketin eseńgiretip jiberdi. «Bizde eldiń basyna tóngen qaýip joq» dep qanshama jerden kópe-kórineý búrkemelegenmen, MAGATE men ózge de halyqaralyq uıymdardyń qysymynan keıin ǵana Chernobyl AES-indegi shyndyqtyń beti jarym-jartylaı bolsa da ashyldy. Bulaı etýge Bas hatshynyń batyldyǵy tek...14 qyrkúıekte ǵana jetti. Bul tusta Aýǵanstandaǵy soǵys áli toqtamaǵan, beıkúná jastar dushpan oǵyna ushyp jatty. Jyl basynda ótken KOKP tarıhynyń aqyrǵy 27-shi sezinde Gorbachevtiń jasaǵan baıandamasynda «elimizdegi ult máselesi árqashan da bizdiń jetistigimiz» delingenimen, shynaıy ómirde Bas hatshy basqasha áreket jasap baqty. Oǵan jaýap retinde jeltoqsan aıynyń 17-18-i kúnderi Almatyda tuńǵysh ret ult jastarynyń kóterilisi burq ete qaldy. Aýyr jyldyń aqyrǵy oqıǵasy... Birinshi alty aılyq qyzmet etetin shaqyrylymnan kezekti eńbek demaly­synda júrýime baılanysty qalyp qalǵan men 1987 jyldyń 19 qańtary kúni, Jeltoqsan kóterilisine bir aı tolǵanda, almatylyq 45 leıtenant áriptesterimniń sapynda Almaty – Kıev ushaǵyna otyrdym. Kórinbeıtin jaýmen aıqasýǵa aqyl-esi bútin adam ózi suranyp bara ma? Almatydaǵy Qazaq KSRO áskerı komıssarıatynda 45-tiń ishindegi 9 saıası jetekshi, ıaǵnı rota komandıriniń saıası ister jónindegi orynbasarlary, arnaý­ly áńgimeden soń árqaısymyz áskerı komıssardyń orynbasary, polkovnık Gerdrovıch usynǵan bir paraq qaǵazǵa qol qoıdyq. Onda «Men... KSRO azamaty sanatynda KOKP Ortalyq Komıtetiniń, KSRO Mınıstrler Keńesiniń jáne KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń memlekettik tapsyrmasyn oryndaýǵa mindettimin» degen jazý bar edi. Bólek paraqshaǵa «Memlekettik qupııany saqtaımyn» degen qoltańbamyzdy qaldyrdyq. Bizdiń qazaqstandyq áskerı bólimshe «maıdan dalasynda» 28-shi hımııalyq qorǵanys polki ataýymen «shaıqasty». KSRO-nyń barlyq aımaǵynan kelgen hımııalyq qorǵanys áskerleri bir ǵana Bas shtabtyń nusqaýymen ChAES-ti qorshap alyp, áskerı mindetin oryndady. Árbir eki kúnde tekserý úshin qan tapsyrý ádeti bar edi. Jigitterdiń aldy ondaı tájirıbeden bir aıdan soń qashqaqtaı bastaǵany da esimde. Rotadaǵy 65 soldattyń saıası tárbıeshisi, ıaǵnı «zampolıt» retinde bárin de baıqap júrdim. Kórinbeıtin jaýdyń salǵan «kesiri» jigitterdi jalyqtyrǵan sekildi. Azdap bas aınalý, júrek atqaqtaı soǵyp, loqsý, tamaq qurǵap kebirsý – mine, radıasııanyń alǵashqy áser etý belgilerin kóp keshikpeı bastan ótkize de bastadyq. Dákeden jasalǵan arnaıy tumsyqqap­ty sheship júrseń, tisińmen óte maıda jabysqaq qum shaınaǵandaı áserde qalasyń. Qaýipti aımaqtyń ishinde de, syrtynda da árbir soldat pen ofıser táýlik ishinde qansha mıllırentgen doza alǵany muqııat jazylyp turdy. Qan quramyn tekserýden bastap, barlyǵy jaı ǵana jaýyngerlerdi kópe-kórineý aldaý úshin jasalǵan sharalar ekendigin 1991 jyly bir-aq bildik. «Izvestııa» gazetine bergen suhbatynda KSRO Gıdrometeorologııa ortalyǵynyń bas dırektory Iýrıı Izrael: «Chernobyl aımaǵynda áskerge berilgen barlyq dozımetrlerdiń kórsetkishi tómendetip qoıylǵan edi...», dep moıyndady. Bizdiń baǵymyzǵa, bálkim, keńes armııasynyń kúshimen keńes ınjenerleri alǵashqy ekpinmen jarylǵan 4-shi energoblokty tolyqtaı qorǵasynmen qorshap, sarkofag salyp tastaǵan edi. Asyǵys túrde úsh jylǵa arnap salynǵan sarkofag áli tur. Aıtpaqshy, nege sarkofag? Sebebi, joǵaryda «ómir jasynyń» tizimin bergen jartylaı ydyraǵan hımııalyq elementtiń barlyǵy sol sarkofagtiń ishinde kúni búginge deıin shala janyp, byqsyp jatyr. Shoqtyń syrtyna tońazytqysh qurylǵy qoıylǵan, ǵımarat tektes dál osyndaı ekinshi qurylǵyǵa arnaıy kúrdeli súzgi ornalastyrylǵan. Belgili bir ýaqyt ishinde súzgiden shy­ǵyp jınalyp qalǵan radıasııalyq gaz ashylǵan lıýkten keńistikke «burq» etip shashylady. Radıasııalyq qaldyq sheteldik ekologtardyń shý shyǵarmaýy úshin kórsetilgen mólsherden aspaýy shart. Bul úrdis osylaısha 30 jyl boıyna jalǵasyp keledi. Atom shalasynyń áli qansha jyl dál osylaı byqsyp janatyny ǵylymǵa da beımálim. Aıtpaqshy, sezıı-134-tiń jartylaı ydyraýy eki jylǵa deıin sozylady. Adamdarǵa ajal sebetin de – osy tus. Meniń batalondyq áriptesim, leıtenant, jarkenttik ǵajap jigit Beısen Járkenov Almatyǵa jetken soń, osy elementtiń súıektegi ydyraý kezeńine tap keldi. Sezıı-137-niń elementi 17 men 30 jyldyń arasynda jartylaı ydyraıdy, ıaǵnı «óledi». Qur ólmeıdi, talaı adamnyń ómirin jalmaıdy! Stronsıı-90-nyń ómirsheńdigi 28 jylǵa sozylady, 100 jyldan ári sozylatyndary týraly aıtpaı-aq qoıaıyn. Aǵa leıtenanttar – Iýrıı Dmıtrıev, Eskendir Esenov (ekeýi de ǵylym kandıdattary edi), Aleksandr Koba – bárimiz Ýkraınanyń Polese aımaǵynda 159 táýlik áskerı qyzmetimizdi birge atqarǵan edik... Qazaqstannan 31 myń, Almaty qala­synyń áskerı komıssarıatynan sol kezeńde 17 600 adam Chernobyldegi atom elektr stansasy jarylysynyń zardaptaryn joıýǵa «qyzyl shaqyrtý qaǵazymen» áskerge alynǵanyn rastaıtyn qujat bar. Meniń biletinim, búginde Almatyda olardyń 323-i ǵana ómir súrip jatyr. Aqparattyq tehnologııanyń arqa­synda maps.google.com arqyly búginde Nıý-Iork kóshelerin «emin-erkin» aralaý, Chernobyldi 25 jyldan soń eske bir túsirip qoıǵan Fýkýsımanyń nemese mynaý turǵan Uzynaǵashtyń tóbesin kompıýter arqyly sholyp shyǵý búginde esh qıyndyq týdyrmaıdy. Keıde Chernobyl AES-iniń de ústinen sholyp, jarylǵan stansanyń oń qanatyndaǵy meniń rotamnyń jaýyngerleri kúnine eki saǵattan asyrmaı ýaqyt bólip dezaktıvasııa jasap, radıasııalyq tozańnan tazartqan ónerkásiptik (prombaza) aý­maǵy kózime ottaı basylady. Kóp jaıttar eske túsedi. Bir ókinishtisi, jabyq aýmaq ishinde ózim áldeneshe ret bolǵan jerlesimiz, Semeıden shyqqan Keńes Odaǵynyń Batyry, gvardııa kishi serjanty Qoıgeldi Aýhadıev jerlenip, eskertkishi qoıylǵan Paryshev selosyn taba almadym. Paryshev sekildi júzdegen selonyń aty kartadan óshirilgen. Onda halyq turmaıdy. Bir kezdegi qorshaýǵa alynǵan 30 shaqyrym radıýstaǵy osynaý jer aýmaǵy búginde... «Polese radıasııalyq-ekologııalyq qoryǵy» dep atalady. Adam izi myń jylǵa baspaıtyn máńgilik qoryq, túsinip kórińiz!.. Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY Sýretterde: Keshe. ChAES. 1987 jyl. 8 maýsym. Bas shtab bastyǵynyń saıası ister jónindegi orynbasary – polkovnık Vıktor Fýrman qazaqstandyq polktiń saıası jetekshilerimen birge. Búgin. Jyl saıyn 26 sáýirde, «Máńgilik alaý» basynda.