Áke bedeli

«...Men kóp qazaqtyń balalary sııaqty, ákeniń isinen úlgi alyp, onyń qataldyǵyna shydap, ananyń tárbıesimen ósken adammyn».  N.Á.NAZARBAEV Sóz basy Tárbıe máselesine baılanys­ty jastarmen bolǵan bir kezdesýde: «Áke qandaı bolýy kerek? Ákeniń qatal bolǵany durys pa?» degen suraq qoıyldy. Ákeniń yqpaldy, talapshyl bolǵanynyń, áke ónegesimen ósýdiń, bala-shaǵa­sy úshin ákesi zor bedel ıesi bolýy­nyń urpaq tárbıesindegi ora­san zor mańyzy týraly udaıy kókeıimde júrgen oıdy aıtýdyń sáti túskende, basty dáıek retinde joǵa­ryda atalǵan kitap pen úzindi mysalǵa keltirilip edi. Odan ári áke týraly, onyń dástúrli qazaq otbasyndaǵy eshqandaı jaǵdaı, eshbir kúsh shaıqalta almaıtyn bedeli týraly pikir almasý, oı aıtý, tájirıbe bólisýdiń bárin qamtyǵan áńgime bastalyp ketti. Osy maqalany jazýǵa da sol kezdesý túrtki boldy. Jahandanýdyń, basqa máde­nıetterdiń yqpalynan bolar, bizdiń qoǵamda kóptegen qundylyqtarǵa degen kózqaras ózgerýde. О́kinishke qaraı, jaqsarý jaǵyna qaraı emes, nasharlaý, tómendeý jaǵyna qaraı. Onyń mysaldary attap basqan saıyn kezdesedi. Bireýdi bireýdiń uryp jatqanyn kórgender olardy ajyratýǵa, jábir kórýshini arashalaýǵa emes, jalma-jan telefonyna túsirip alýǵa umtylatyny nemese baıqamaǵandaı ótip ketýi – álimjettikke tózbeý, álsizdi qorǵaý sııaqty adamı asyl qasıetterdiń azaıýynan degen oı keledi. Al shańyraq kótergenderdiń tórtten biri ajyrasatynyn – otbasylyq qundylyqtardyń qadiri ketýinen demeı ne deımiz? Al sońǵy kezderdegi bilimdi, bilikti dep úmit artyp, joǵary laýazymdarǵa taǵaıyndalǵan jap-jas basshylardyń jemqor bolyp shyǵyp, ákeleriniń «attaryn shyǵaryp» jatqandarynan moral­dyq quldyraýdyń aıqyn belgisin kórýge bolady. Taıaýda solardyń bireýiniń ákesimen qalaı sóıleskenin kórip, jaǵasyn ustaǵan tanys qorǵaýshy kisi mol soma tólenetin jumystan bas tartqanyn bilemiz. Onyń bulaı etýiniń sebebin túsinbegen jemqor jigittiń týystary tańǵalypty. Jalynyp, shalǵaıyna oratylǵan sheshesi de onyń «Ákesin taptap keteıin dep tur­ǵan uldan ne úmit, ne qaıyr?» degen ýájin túsine qoımaǵan syńaıly... Bizdińshe bul – ortasynda, otbasynda ákeni syılaý, qurmetteý degen atymen bolmaǵan adamnyń minez-qulqynan habar beredi. Ádette, qylmystyq jolǵa tolyq emes otbasynda, qoǵamdyq nashar ortada óskender kóp barady desedi. Al sońǵy jyldardaǵy sybaılas jemqorlyqqa qatysty qylmystar keıipkerlerin oısha sholyp ótińizshi – olardyń ishinde «qarny toq, ýaıymy joq» ortada, eshkimnen (ákesinen de!) yqpaı ósken balalardyń kóp ekendigi oılantady. Mine, osyndaı mysaldar otba­syndaǵy ákeniń baıyrǵy bedelin, maqala basyndaǵy siltemede kel­tir­gendeı, oryndy qataldyǵyn qal­pyna keltirý kerek degen oıǵa jeteleıdi. Ol úshin eýropalyq tárbıe áserimen barǵan saıyn keń qoldanysqa ıe bolyp bara jatqan «áke – dosyń» degennen góri «áke – seniń jaryq dúnıege kelýińe sebepshi, sen bas ıer tulǵa» degen qazaqı uǵymdy ornyqtyrǵan durys. Árkimniń óz orny bar. Áke uly men qyzynyń qupııa syryn bólisip, sybyrlasyp júretin «dosynan» góri, otbasynyń aıbary, qorǵany, asyraýshysy jáne eń bastysy, balalary úshin bedeldi tulǵa bolýy kerek. Bul eki tarapqa da jaýapkershilik júkteıdi. Bala kezimizde bir jaqqa barǵy­myz kelip, anamyzdan suransaq, ol kisi «Ákeń jiberse – bararsyń» deıtin. Áldebir jaǵdaıǵa kelisetin bolsa da, áýeli «Ákeńe aıtaıyn» deıtinin biletinbiz. Meniń aldym­daǵy býyn ókilderi men qatarlastar muny joqqa shyǵarmasy anyq. О́kinishke qaraı, qazirgi qoǵamda sol bedeldiń berekesi kete bastaǵan sııaqty. Atqarǵan qyzmetime, zerttep júrgen taqyrybyma baılanysty otbasylyq máseleler tal­qyǵa túsetin jıyn, kezdesýlerge, telehabarlarǵa jıi qatysamyn. Sol jerlerde alıment tólemeý úshin óz belinen jaratylǵan bala­larynan qashyp-pysyp júr­gen «ákeler» týraly; ómirdiń qıyn­dyǵyna «kúıinip» ishimdikke salynyp ketken «otaǵasylar» týraly mysaldardy estigen saıyn; ákesiniń jýan judyryǵynan qorǵaý úshin áıelderdiń shıetteı bala-shaǵasymen «daǵdarys ortalyqtaryn» mekendep júrgenin kórgen saıyn... biz biletin, biz jyrǵa qosatyn ákeler dınozavr­lar sııaqty jer betinen joǵalyp kete me degen qaýip uıalap júr. Ákeler nege ózgerdi? Atalar men ákelerdiń boıyndaǵy iriliktiń búgingi urpaqtaryna darýy nege mardymsyz? Týǵanynan bastap áıelderdiń tárbıesinde bolyp, er adamnyń yqpalyn kem kórgen búgingi býyn azamattardyń ishinde «aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen» júretin, áıeldiń tabysyna aýyz ashyp otyratyn, erkekke tán iriligi az, usaqtyǵy basym, batyr babalarymyzdyń el qorǵaýshylyq rýhyn joǵaltyp, áskerge barýdan qashatyn, áıel demeı, qyz demeı, salǵylasyp ursysyp shyǵa keletin jigitter kóbeıip bara jatqandaı. Solarǵa qarap júrip, elsúıer uldy óz ónegesimen baýlyp ósirgen uly tulǵalar týraly kitaptardan oqyǵanymyzdaı, onyń ber jaǵynda ózimizdi tárbıelegendeı rýhy kúsh­ti, atadan balaǵa berilgen tárbıe tini myqty, adamı qadir-qasıetin saqtaı alǵan ákelerdi, sondaı ákelerdiń tárbıesin kórgen balalardy izdeıtin boldym. ARABIIаDAǴY AHMET Qazirgideı tikeleı reıs joq kezinde Dýbaı qalasyna kelgen­derdi Abý-Dabı áýejaıynan «Eır-Astana» kompanııasynyń avtobýsy jetkizip salatyn. Kólik júrgizýshisi: «Áne, sizder toqtaıtyn qonaqúıi» dep 43 qabattyq «Gloria hotel»-di kórsetip, bizdi jol bo­ıynan túsirip ketti. Mashınalar árli-berli toqtaýsyz júrip jatqan segiz qatarly avtojoldyń arǵy betindegi qonaqúıge qalaı baramyz dep turǵanymyzda: «Sizderge taksı kerek pe?» degen daýys estildi. Dýbaıda, tún jarymnan aýǵanda, qazaq tilinde qoıylǵan suraqqa ań-tań qalyp, es jıǵanymyzsha, qasy­myzǵa kelip toqtaı qalǵan kólikten jas jigit túsip, sálem berdi. Ol bizdi qonaqúıge ákelip, orna­lasýymyzǵa kómektesti. Qyzym túrli qaǵazdardy toltyryp jat­qanda men onymen jaqyny­raq tanystym. Aty Ahmet eken. Ákesi Sapar ótken ǵasyrdyń sek­senin­shi jyldary Keńes Odaǵy men Saýd Arabııasy arasyndaǵy shart­qa sáıkes asa úlken, jabyq qurylys nysanyn salysýǵa kelgen ınjener eken. Ýaqyt óte sol jerdegi iri kompanııalardyń biri qyzmetke shaqyrǵan kezde bala-shaǵasyn kóshirip alyp kelipti. Úsh uly, eki qyzy bar, Ahmet kenjeleri kórinedi. «Apalaryńyz arabtarǵa turmysqa shyqty ma?» degen suraǵyma «O ne degenińiz? Ákem olardy «Qazaqqa turmysqa shyǵasyńdar» dep ósirgen, solaı boldy da» dedi. Daýys yrǵaǵynda ákesiniń aıtqany jón ekendigine degen nyq senim bar. «Qazaqsha jaqsy sóıleıdi ekensiz», – dedim men súısingenimdi jasyrmaı. Ahmet: «Ana tilim ǵoı!» – dedi jaı ǵana. Sosyn: «Ákem­niń talaby solaı boldy. Ol kisi úıde arabsha sóıleýimizge ruq­sat etpeıdi. Bala kezimizde ony­syn túsinbegenbiz, qazir sol úshin tek alǵys aıtamyz», – dep qosyp qoıdy. Ana tiline qosa arab, aǵylshyn, fransýz, túrik til­derin­de erkin sóıleıdi eken. «Orys tilin úırenip júrmin. Qazaqstanǵa barsam, kerek bolady ǵoı» dedi. Júregim shym ete qaldy. Birer jyl buryn Qazaqstanǵa kelip ketipti. Týǵan jeri – Aqtóbe óńiri týraly aıtyp, «Oqýymdy bitirgen soń elge qaıtamyn», dep alyp-ushyp otyr. Maqsaty – taǵy da ákesiniń aıtýy boıynsha – alǵan bilimin Qazaqstannyń kórkeıýine arnap, týǵan jerge qazyq qaǵý jáne qazaq qyzyna úılený. «Eldegi adamdardyń sóz arasyna «bratan», «davaı», «konechno» dep sóıleıtinderi qyzyq kórindi. Sosyn jigitterdiń de, qyzdardyń da dóreki minez kórsetetinderi qolaı­syz áser etti. Al eń jamany, qyzdar bireýdiń otbasyn bu­zyp, kúıeýge shyǵa beredi eken – oǵan ákeleri qalaı ruqsat etkenin túsinbedim», – dedi Ahmet taǵy bir áńgimeleskenimizde. Oılap otyrsam, bul da bizdegi ákelerdiń aıbarymen yqtyryp, urpaǵyna túzý ómir súrý týraly myzǵymas ustanymyn sińiretin baıyrǵy bedeli azaıyp bara jatyr ma degen kúdigimniń beker emestigin kórsetetindeı. Biz bala bolǵan ýaqytta anamyzdy óıtip-búıtip degenimizge kóndirý múmkin bolǵanymen, báribir sońǵy sózdi áke aıtatyn. Áýletine keler sóz, túser tańba «pálensheniń ul-qyzy» dep, óziniń atymen qosa aıtylatynyn eskere otyryp, túpkilikti sheshimdi áke qabyldaıtyn. Ár jyldardaǵy derekterdi sa­lys­­tyryp otyrsaq, budan otyz, qyryq jyl buryn qazirgideı, bireýdiń áıelin tastatyp turmysqa shyǵý, áıeli bar ekenin bile tura júris jasaý, nekesiz bala týý fakti­leri de áldeqaıda az kezdesedi. Al búginde aramyzda ul-qyzyna kúnániń eń úlkeni – bireýdiń otbasyn buzý eke­nin aıtpaq túgili, otbasyly erkek­ten bala týyp alǵan qyzdarynyń shash­baýyn kóterip júrgen ákeler de kezdesedi. Ashy shyndyq. Shirkin, Ahmettiń ákesin ákelip, solarǵa áýlet abyroıyn oılaıtyn áke bolýdan «sheberlik sabaqtaryn» ótkizdirer me edi degen oıǵa qalam keıde. Ahmettiń ár sózinen ákeden úı­rený, ákeni pir tutý, otbasyndaǵy áke­niń orny týraly nyq ornyqqan senim baıqalatyn edi. Sol kúnderi Qazaqstan týraly surap, keıde qalanyń qaı jerine barý kerektigin aıtyp, bizben habarlasyp turǵan jas jigitpen áńgimelesken saıyn onyń tarıhymyz, salt-dástúrimiz, eldiń qazirgi jaǵdaıy týraly son­sha­lyq kóp biletinine súısindim. Jáne Ahmettiń áńgimelerinen onyń árbir jetistiginiń ar jaǵynda «ákem bilip júr degen... ákem úıretken... ákem aıtqan soń...» degen «túrtki» turǵanyna kózim jete tústi. Ahmet­pen qoshtasarda: «Ákeńizge tartqan azamat bolyńyz!», dep tilek aıttym. Ol: «O-o, ákemdeı bolý ońaı emes» dedi rııasyz taza kóńilmen. TORǴAIDYŃ «TARAS BÝLBASY» Mektep bitire sala oqý izdep ketip, odan keıin «qyz – jat jurt­tyq» degen ómir salty boıynsha, týǵan jerimnen biraz alystap ketken men qazir ǵana el azamattarynyń birli-jarym basqosýlaryna baryp, aralasa bastadym. Sondaı basqosýdyń birinde shashy appaq kúmisteı, túri de kelisti bir aǵaıǵa kópshilik shúpirlese amandasyp, ózi qatarlas bir kisi «Oý, Taras Býlba kelip qalypty ǵoı!», dep qushaq jaıyp jatty. «Bul kisi kim?» dedim mekteptes qurbyma qarap. Onyń: «Elde qyzmet etken. Oblys jabyl­ǵanda Almatyǵa kóshken» degen sóz­deri maǵan eshqandaı aqparat ber­gen joq. Kókeıimde «Nege Taras Býlba?» degen suraq turdy. Arada birneshe aı ótkende aǵaıdyń báıbishesimen tanysýdyń sáti tústi. Jasy seksennen assa da oıy anyq, sózi shıraq, jyly júzdi kisi eken, apaımen birden shúıir­kele­sip áńgimelesip kettim. Sóz ara­synda retin taýyp, aǵaıdyń «Taras Býlba» atanýynyń syryn surap edim, ol kisi áýeli: «Aıtsam ba eken?» degendeı synaı qarady. Sosyn «Arada otyz jyldan astam ýaqyt ótti... Qatarlastarymyzdyń kóbi joq. Sonda da bolsa, atymyz­dy atamaı-aq qoıshy», dep ótindi. Sebebin apaıdyń áńgimesin tyńda­ǵanda túsindim. «Aǵaıyńnyń arqasynda shalqyp ómir keshtim. Elge syıly, otbasyna qadirli boldy. Saıatshylyǵy bar edi, «qaban atamyz, qus atamyz», dep Aqkól, Saryqopa jaqqa jıi baryp turatyn. Oljasyn jurtqa tara­typ, shań-shań bolyp úıge kirip kelgeninde balalary moınyna asylyp, balaǵyna jarmasyp jatqanyna máz bolatyn. Sóıtip júrip, balalardyń óskenin de baı­qa­maı qaldyq. Úlken qyzymyz tu­r­mys­qa shyqpaq oıyn aıtqanda jáne ot­basyly adammen kóńil jarastyr­dym degende tóbemizden jaı túskendeı boldy. Ákesi «shyqpaısyń» dep short kesti. «Bireýdiń otbasyn buzyp, balalaryn tiri jetim etýge jol bermeımin» dedi. Men de aqylymdy aıtyp, raıynan qaıtarýǵa tyrysyp baqtym – qyzdyń kónetin túri joq. «Balalaryna qarasyp turady» dep ýáj aıtady ózinshe. «Jastyq shaqta jelik qaı erkekte de bolady. Ol – ótpeli jaǵdaı, al otbasy – kıeli, oǵan eshkimniń kıligýine bolmaıdy» dedi ákesi shegeleı sóılep. Qyz sonda da qısaıyp, ózinikin jón deı berdi. Kenet aǵaıyń «úıge alyp kel, kóreıik» dedi. Men kóndi dep oılap qalǵam... Sóıtsem, otaǵasym basqa oıǵa bekingen eken. Jigit kelgen kezde ishki bólmege kirip ketken ol myltyǵyn alyp shy­ǵyp, qyzyna kezedi. «Uıabuzar bol­ǵa­nyńsha ólgeniń artyq», – dedi tistenip. Sosyn jigitke qarap: «Qazir myna shirik jumyrtqany atyp tas­taımyn da... mılısııaǵa baryp berilemin... Al sen... sonsha qadirli bolsa, súıegin alyp ketip jerleýińe bolady!» – dedi sup-sur bolyp. Bárimizde ún joq. Jigit eki tizesi dir-dir etip til qatpaı tura berdi. Bir kezde «Bala-shaǵamdy tas­tamaı­myn desem, qyzyńyz ǵoı...», dep mińgirledi. Ony ári qaraı tyńdaýdyń esh mánisi joǵyn túsingen bolýy kerek, otaǵasym baryp esikti ashty da syrt­ty nusqady. Ol ilbı basyp shy­ǵyp bara jatqanda, qyz shyń­ǵy­ryp atyn atap edi, burylǵan da joq... Bul oqıǵa osylaı aıaqtaldy. Qaı-qaısymyzǵa da jeńil tıgen joq, shyraǵym, biraq, eń qatty qına­lǵan otaǵasym shyǵar dep oılaımyn. Shashy bir aptanyń ishinde aǵaryp ketti. Qyzym bir jaǵynan sony kórip, táýbesine kelgen sııaq­ty. Ári jas kezinde adamnyń ishki qýaty da molyraq bolady ǵoı – bizge qaraǵanda tezirek es jıyp, el qatarly kúnin kórip ketti. Bolǵan jaı týraly eshkimge tis jarǵan joqpyz – maqtanatyn nárse emes qoı. Ne de bolsa «bolmaı qalǵan» kúıeý jigitten shyqqan sııaqty. Birde qurdastary aǵańa «Sen Taras Býlba sııaqty «Iа tebıa porodıl – ıa tebıa ýbıý» depsiń ǵoı», dep qaljyńdap jatqanyn qulaǵym shaldy. Biraq: «Seniki jón! Naǵyz erkeksiń!», dep arqasynan qaǵyp, «Bulaı etý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi» degenderin da estidim», – dep aıaqtady apaı áńgimesin. TÝǴAN TILDIŃ TÚMENDIK JANAShYRY Qaraǵandy qalasynda uzaq jyldar boıy qazaq tilin damytý isimen aınalysyp kele jatqan Tóleýǵaısha Noqatqyzy esimdi jaqsy maman, abzal ana turady. Kezinde qazaq mektepterin ashqyzý jolynda ólsheýsiz eńbek etken Shona Smahan­uly aǵamyz týraly barsha qazaq biledi. Degenmen, sol jyldary búkil eldi qamtyǵan osy bastamany óńir-óńirlerde ilip áketip, basy-qa­syn­da turǵan adamdardyń attary kóp­ke tanymal emes. Solardyń biri – osy Tóleýǵaısha Noqatqyzy. О́tken jyly jaqyn dostarynyń uly úılenetinin, bolashaq jary sonaý Reseıdiń Túmen oblysynan ekenin habarlaǵanda qýanyshpen qosa ishinde bir «áttegen-aı» sezimi qylań bergenin ol jasyrmaıdy. «Qazaqsha bilmeıtin shyǵar... Qaraǵandy jastarynyń tili shúl­dir-shúldirge beıim. Olarǵa «Qazaq jeriniń kindiginde turyp, óz ana tilderińde sóılemegenderiń uıat», dep keıde jónge salyp otyramyz. Al qalyń orystyń ortasynda týyp-ósken adamnan qazaqsha sóıle dep qalaı talap etemiz?» dep oılapty. Tabaldyryq attaǵan úlpershek­teı jas kelinniń izin ala Túmen oblysy Ýporov aýdanynda ósip-óngen quda-qudaǵı Serǵalı Qalı­hanuly men Maǵrıpa Jaqsym­baıqyzy Áshimhanovtar bastaǵan jańa jegjattar da kelip jetedi. Mundaǵylardy orystyń ný orman­dy ólkesinen kelgen jańa quda­lar­dyń salt-dástúrge beriktigi, káde-joralǵylarǵa júıriktigi erekshe súısindiredi... Ásirese, qudalar toby­nyń ana tilimizde aıtylǵan baıyp­ty oı, ǵıbratty sózderi, kór­kem tilderi tańǵaldyrady. Tańǵal­dyryp qana qoımaı ózderiniń quda­lyq­ta da, toıda da tilekterin basqa tilde bildirgenderi úshin uıaltady... Mundaǵylardyń «Qazaq mek­tebinde oqydyńyzdar ma?» degen suraǵyna «Qaıdaǵy mektep? Bar bolǵany birneshe tútin turdyq ol jerde», – degen jaýaptary odan ármen qysyltady. «Sonda qazaqsha qalaı taza sóıleısizder!» dep qoı­map­ty qudaǵılardyń biri. «Ol – biz­diń otaǵasynyń arqasy. Ákesi úı ishinde sondaı tártip ornat­qan: esikten kirgennen keıin tek qazaq­­sha sóıleýimiz kerek. Bala-shaǵasy ákesiniń qabaǵyna qarap ósti, qazir de tik turyp syılaıdy. Týys­tary­myz ben jora-jol­das­tary­myz da Seraǵańnyń ustany­myn qoldaıdy», – depti Maǵrıpa qudaǵı. Aıtqandaı, ol kisiler taıaýda ata­mekenge oralyp, Qostanaı ob­lysynyń Lenın aýdanyna qarasty Berezovka selosyna qonys teýipti. «Endi sol jerdegi áke­ler sizdiń qudanyń jolyn qýyp, óz otbasylarynda sondaı tár­tip ornatsa, qandastarymyzdyń sany 40 paıyzǵa jeter-jetpes óńirde qazaq tiliniń damýyna naqty úles qosylar edi», – dedik biz osy áńgimeni estigende. Tildi úıretip qana qoımaı, orta ahýalyn zerdelep júretin Tóleýǵaısha Noqatqyzy: «Biz ana tili deımiz ǵoı. Biraq osy jyldar ishinde otbasynda kimniń yqpaly ústem bolsa, bala sonyń yńǵaıyna jyǵylyp, sonyń tilinde sóıleıtinine kózim jetti, – deıdi. – Qalada ósken qyzdar pysyq keledi ǵoı. Aýyldan kelip, sondaı qala qyzyna úılengen jigitterdiń otbasyna kirip shyǵyńyzshy – balalary shetinen oryssha sóıleıdi. О́ıtkeni, qazirgi zamannyń balalary suńǵyla – otbasynda kimniń bedeldi ekenin jaqsy biledi». Bul da – oılandyratyn jaı. Qoǵamda, otbasynda ulttyq qundy­l­yq­tarymyz ornyǵyp, onyń bir tarmaǵy retinde ákeniń orny men róli bekemdele túsýin oılasaq, ony iske asyrý keń aýqymda júrgizilýi kerek. Bul rette áke bedelin arttyra túsetin jańa formatty is-sharalardyń jóni bólek. Sonyń ishinde balalar kóp qoldanatyn elektrondyq quraldarǵa salynǵan ákeniń orny, ónegesi týraly taǵy­lym­dy mysaldardy arqaý etken shaǵyn rolıkter jas býynnyń sana­syna tezirek áser eter edi. Hal­qy­myzda «júz ret estigennen bir ret kórgen artyq» degen sóz bar, endeshe, buqaralyq aqparat quraldarynyń barlyq túrlerinde áke bedeli nasıhattalyp, osy maqala keıipkerleri sııaqty naqty adamdar jastarmen kezdesýlerge, tok-shoýlarǵa shaqyrylýynyń da paıdasy zor. Uldarymyzdy ómir boıy tek qana áıelder tárbıesiniń yq­pa­lynan shyǵarý úshin jasalýy kerek taǵy bir qadam – jas urpaq­qa tárbıe, bilim berý isine er-azamat­tardyń molynan tartylýy ekendigi daýsyz. Bul úshin eń aldymen peda­go­gıkalyq bilim ordalaryna ul bala­lardy qabyldaýda jeńildik jasalýy kerek. Odan keıingi másele pedagog­terdiń eńbekaqysyna kelip tireledi. Otaǵasy, asyraýshy bolǵan soń, onyń tabar tabysy da soǵan sáıkes bolýy kerek. Igi maqsatymyz úshin, mektepte muǵalim bolyp ju­­mys is­teıtin er azamattardyń jalaqy­syna ústeme aqy belgileý jol­dary qaras­tyryl­ǵa­ny jón bolar edi. Máselege baıyp­pen qarap, oılastyrsa, pedagog ustaz­dar­dyń qataryn er azamattarmen toltyrý­dyń bul jandy máselesi sheshimin tabar ma edi? Al bizdiń halyq úshin bilimdi, isker qyzdarymyzdyń bılikke aralasýy qanshalyqty mańyzdy bolsa, ulttyq qundylyqtarymyzdyń saqtalýy, uldarymyzdyń jas shy­byqtaı solqyldap turǵan shaǵyn­­da er azamattardan ónege alyp, ózderin jigitshe ustap úı­renýi, erkek bolyp qalyptasýy da son­shalyqty mańyzdy. Ustazdar ara­synda er azamattar sanynyń kóbeıýi uldarymyzdyń ulyqty bo­lyp ósýine, al óz kezeginde bul ot­­ba­syndaǵy, qoǵamdaǵy áke bede­li­niń artýyna oń yqpal eter edi. Kamal ÁLPEIISOVA, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa Sarapshylar keńesiniń hatshysy