Sanaly urpaq saltyn ustaıdy

Qashanda qazaqty aınalasyna tanytyp turatyn aıshyqty belgisi – ulttyq salt-dástúri, tarıhy. О́mirde ustanǵan halyqtyq ádet-ǵurpymyz ben nanym-senimderimizdi jáne solardyń mán-maǵynasyn biz osyǵan deıin aldyńǵy aǵa býynnan estip, esimizde qalaı saqtaǵan bolsaq, endi sony jas urpaqqa erinbeı túsindirip júrý – bizge paryz. Shyn máninde, ulttyq salt-dástúr ǵana halyqqa tabıǵı tán belgi. Bul halyqtyń minez-qulqy, ári onyń ashyq ne kómeski nıeti men peıilin sezdiretin raıy dep túsinýimiz kerek.  Balalarymyz da ózderinen keıingi keletin tolqynǵa  asyl qundylyqtarymyzdy talmaı aıtyp jetkize berýi kerek. Sonda ata-baba jolynan aınymaımyz. Arǵy ǵasyrlardan jetken altyn arqaý úzilmeıdi. Aıdyń, kúnniń amanynda  adasý, máńgúrttený degen keselder bolmaıdy. Parasat turaqtanady. Qurmetti Prezıdentimizdiń únemi aıtyp kele jatqan ǵıbratty nasıhat-nusqaýy da osy emes pe?!. Demek, Máńgilik El bolamyn deseń, ulttyq negizińdi saqtaǵan abzal. Osy oraıda ózim ustanatyn salt-dástúrimizdiń keıbiriniń mazmunyn asha ketsem deımin. Buny men de, basqalar tárizdi óz ákemnen talaı estigenmin. Ákem 92 jyl jasap ótken kisi. Men de, mine, seksenge ilinip turmyn. Ákem der kezinde bulardy óz atasynan, bizdiń úlken babalarymnan estigen bolar. Jón-josyq solaı. Qazaq kóshpeli halyq bolǵan. Kóship-qonýy ózi aınalysqan mal sharýashylyq jaıyna baılanysty. Babalarymyz maldy baǵa bilgen, odan óndiretin et pen súttiń babyn taba bilgen. Dámdisin qonaǵyna usynǵan. Soıys maldyń túrin jyl mezgiline qaraı tańdaǵan. Burynǵy-sońǵynyń joly  boıynsha maldy qonaq­tyń batasyn alyp baryp qana soıǵan. Qonaqtyń áleýmettik, qoǵamdyq orny, jas mólsheri, týystyq jaqyndyǵynyń dárejesine qaraı soıylǵan maldyń bas, sheke, jambas, jal-jaıa men qazy-qarta, quıryq, jilikterin tańdap asqan, sybaǵaly tabaqtar tartylǵan. Kádeli músheler tıisti adamdarǵa arnap pisirilgende kimniń qandaı músheni unatatyny emes, qalyptasqan dástúr qatań saqtalyp berilgen. Osyǵan baılanysty biraz yrymdar bar: «Qartaıǵansha otyryp qalasyń», dep kári jilikti qyzǵa bermeıdi; «byljyrap ketesiń» dep mıdy balalarǵa, «tolǵaǵyń qatty bolady» tolarsaqty dep jas kelinderge jegizbeıdi. Solaısha árbir adamnyń áleýmettik nemese týystyq ıá jynysy men jasyna qaraı sáıkes kádeli múshelerdi usynatyn etıkalyq joralǵylar bar. Qonaqtarǵa beriletin sybaǵaly as­ty «syıtabaq», «quda-qudaǵı ta­baq», «jeńgetabaq», «kúıeýtabaq», «kelin­tabaq», t.b. dep aıyryp ataıtyn jáne sol árbir tabaqqa sáıkes arnaıy músheler salatyn dástúr bar. Árbir tabaqtaǵy ony jeıtin adamdardyń quramyna baılanys­ty syıly músheler – quda-qudaǵıǵa bas, jambas, quıryq salynady, kúıeý balaǵa tós tartylady, óıtkeni, ol eki qabyrǵaly eldi tóspen biriktirgendeı, sińimdi bolsyn degeni. Dos-qurdasqa jaýyryn jaraıdy, «jaýyryndaı aralary jazylmasyn» degen emeýrinmen beriledi. Ońtústik jurtynda qoıdyń basyn­daǵy en salǵan qulaǵyn úı ıesi kesip alyp balasyna beredi, onda «osy enshini  ári qaraı sen jalǵastyrasyń» degen tuspal jatyr. Qazanǵa bastyń tisin qaǵyp salady, onyń mánisi, «biz tistesip, arazdaspaımyz» degeni, mańdaı quıqany qasqalaıdy, uzyn tilik «jolyń ashyq bolsyn», kóldeneń kesik «Alla jol júrgenińde kóldeneńinen saqtasyn» degendi bildiredi. Otaǵasy nemese onyń úlken uly tabaqtaǵy bastyń tumsyǵyn qonaqqa qarata qoıyp bata suraıdy. Baspen birge tabaqqa sıraq salmaıdy, ony balalarǵa beredi. Qazaqta aıaq kıimdi joǵary shyǵarmaıdy, túsinde kórse dushpan basqa shyǵadyǵa jorıdy. Bas jeýdiń de ózindik tártibi bar. Ony ustaǵan adam bastyń oń jaq ezýinen bir japyraq quıqa kesip alyp aýyz tıedi. Mánisi: qazaqta «Ezýinen enshi bergen» degen ataly sóz bar. Qalǵany ne bolady? Dastarqan basynda jurttyń kózi bas ustaýshyda, sondyqtan dástúr boıynsha ol janyndaǵylarǵa: «sheshen bol» dep bastyń tańdaıyn, «ánshi bol» dep kómekeıden, «teń qur­byńnyń aldy bol» dep mańdaıdan, «eki kózimniń biri bol» dep kózden, «palýan bol» dep jelke quıqadan, t.b. usynyp kópshilikke dám tattyrady. Ákemnen estigen bir áńgime bylaı óri­ledi. Birde qozy men laq aıtysyp qalady. Qozy maqtanyp, meni ká­deli qonaqqa soıa­dy, seniń etińdi eshkim unatpaıdy depti laqqa. Bul ras. Naýryz aıynan bastap qazaq qonaqqa kepe qozy soıady. Sonda laq: «Súmbile tús­sin, meniń de kezegim bir keler. Maqtanǵanyńdy kórermiz», deıdi. Al baıqasańyz, Súmbile juldyz (Sırıýs) 26 tamyzda týady. Súmbile týǵan soń qazaqtyń yrymy boıynsha adamdar sýǵa túspeıdi. «Súmbilede sý sýıdy», degen sóz osydan qalǵan. Súmbilede serke men laq pisedi, búırek maıy biteý semiz bolady. Osy kezderi qazaqtar qonaqqa serke nemese semiz laq soıady. Ádette, tamaqta qoıdyń jambasy men quıryǵy, jylqynyń qazy-qartasy, jal-jaıasy, sıyrdyń toqishegi qadirli. Sol sııaqty  eshkiniń búırek maıyn bes jalpaq omyrtqany buzbaı birge alady, syıly qonaqqa sol qalpymen tartylady. «Qozy men laqtyń aıtysynda» eshkiniń osyndaı  syıly búırek maıy qozy-quıryǵynan kem túspeıtini alǵa tartylady. Birde Jambyl oblysy Sý sharýa­shylyǵynyń basshy-qyzmetkerlerimen Moıynqumdaǵy bir úıde tústendik. Úıdiń qarııasy serke soıdyrǵan eken. Onyń sovhoz dırektory bolyp júrgen balasy qozy soıamyn dep ákesine qarsylassa kerek. Sonda men «qozy men laqtyń aıtysyn» aıtyp berip, serkeniń bási bıikteıtin maýsymy jaıly tórelik aıtyp, qarııanyń durys jasaǵanyn tilge tıek ettim. Aqsaqal: «saltymyzdy biledi ekensiń, qaraǵym!» dep rıza bolyp qaldy. Keri mysal sııaqty ekinshi bir jaıtty da aıta keteıin. Ákem aıtqan sóz. Bizdiń Qordaıdaǵy Ańyraqaı dala­synda qazaqtardyń jońǵarlardy jeń­geni belgili. Kúzde jońǵarlar ólgen jaýyngerlerin jerleýge kelipti. Olar múrdelerdi bir shuńqyrǵa kómip ústerine qansha adam kómilse, sonsha tas qoıady eken. Sonda qazaqtar olardyń eki elshisin tamaqqa shaqyryp, semiz serkeniń etin beredi. Kóbirek tuzdasa kerek. Eki elshi jolda shóldep bulaqtan salqyn sý iship, ishteri qatyp, qaıtys bolady. Jońǵarlar qazaqtarǵa kelip daý aıtady: O zamanda bu zaman elshini óltirgendi kórmedik, bul qalaı demeı me. As bergen qazaq óz ýájin aıtypty. Bizde kúzde semiz serke soıady, senderdiń adamdaryń serkeniń etinen soń sýyq sý ishken, sodan ishindegi et qatyp qalǵan bolýy kerek. Jońǵarlar adamynyń ishin jaryp kórse qazaqtardyń aıtqany ras bolyp shyǵady. Sol kezden bastap el arasynda «Jaýbúırekten jan qalmas» degen mátel qalǵan eken. Al qazaqtar eshki malyn qazan aıynyń 26-na deıin ǵana soıǵan. Buǵan qatysty bir maqal mynaý: «Qazanda qardy taýdyń basynda, aqyrapta aıaqtyń astynda kórdim» deıdi. Qazaq osy ýaqyttan bas­tap (8 qarasha) eshkiniń etin jemeıdi. Aıazǵa shydamsyz terisi juqa eshkiniń aryq eti qystyq azyq bola almaıdy, jegen adamdarǵa jaqpaıdy. Sýly, nýly jerdiń maly da qońdy, ondaı maldyń eti sińimdi. Osyǵan bir mysal. Tóle bı babamyz Qaratal men Ile boıyn jaılap otyrǵanda Ulanbıke degen qyzy jalaıyrdyń jigitine turmysqa shyǵady. Tórt aıdan soń Ulanbıke enesine: «Ákemniń tarǵyl buqasynyń basyna jerik boldym», deıdi. Enesi bul habardy erine jetkizedi. Sonda otaǵasy qýanyp: «Tóle bı qudamyz qyzyn bergende, buqasyn da berer», dep úsh jigitin quda aýylyna jóneltedi. Tóle bı olardy jaqsylap kútedi. Olardyń ishindegi sózge pysyqtaý jigit: «Ata súıinshi, qy­zyńyz sizdiń kıeli tarǵyl buqanyń basyna jerik boldy», degende Tóle bı qýanyp: «Alla buıyrtsa ómirge ul bala keledi eken, berdim suraǵandaryńdy», deıdi. Qudalaryna at mingizip, shapan jaýyp shyǵaryp salyp turyp bir ótinish aıtypty: «Qyzym buqanyń qaı jerin jeıdi, sony bildire salyńdar», deıdi. Qyz alystan sholyp júrip tarǵyl buqany kórgende qýanǵannan kózine jas keledi. Buqany soıyp etin jaqsylap pisiredi, piskennen soń qyz buqanyń tańdaıyn jáne jelke quıqasyn jep jerigin basypty-mys. Buqany ákelgenderdiń bireýi Tóle bıge kelip bárin buljytpaı baıan etedi. Sonda baba: «Bala sýyrypsalma sózge sheshen, ózi batyr, elin, jerin qorǵaıtyn batyr bolady eken», dep jorıdy. Qyzy ul tabady. Ol kezde qazaqtar náreste qyrqynan shyqqansha oǵan at qoımaıdy. Tóle bı oılanyp-tolǵanyp bir ulyn  qudalarǵa jumsap  sálem aıtady: «Quda el-jurtyn jıyp, azan shaqyryp balaǵa Eskeldi dep at qoısyn», deıdi. Ondaǵysy jalaıyr jurtyna bas bolatyn ıesi keldi degeni eken. Eskeldi sonda ári batyr, ári bı boldy (1692-1780). Balqash kóli mańynda jońǵarlarǵa qarsy ult-azattyq kúreste Eskeldi qol bastady. Al 2000 jyly Prezıdent Jarlyǵymen Almaty oblysynyń Kırov aýdany Eskeldi aýdany bolyp qaıta ataldy. Saltyna berik bolǵan eldiń yrymdap úmittengen nıeti aq eken, aqyrynda aqıqat shyndyqqa aınaldy, ol kúndi kózimiz kórdi... Qazaq uǵymynda boz bıe kıeli janýar dep sanalady. Sebebi, ol qulyn kezinde qara bolady, qunanynda býryl tartady, al 6-7 jasynda boz túske enedi. Boz bıeniń sútine túsken adam syrqatynan aıyqqan, halqymyz boz bıeniń sútine shomylǵan adamǵa qaıǵy-qasiret jolamaıdy dep yrym etken. Abylaı handy boz bıeniń sútine shomyldyryp, aq kıizge salyp han kótergen. Uly jeńisterge jetken tarıhı sátterde qazaqtar jeńis qurmetine qurbandyqqa ádeıi arnap boz bıe shalatyn bolǵan. Qazaq óziniń myńdaǵan jylǵy sharýashylyq turmysy tájirıbesinen osyndaı tálim alyp, paıdasyn kóre bilgen. Qazaq kóp túıeniń ishindegi jalǵyz órkeshti aq nardy kıeli sanaǵan. Abylaı handa da sondaı bir kıeli aq nar bolǵan desedi. Birde úsh júzdiń basy qosylyp jaýǵa attanarda Abylaıdyń ordasynda kúmispen qaptalǵan qońyr tústi te­genesinen qymyz ishiledi. Sonda О́te­gen batyr Abylaıdyń qymyz quı­ǵan tegenesin qalap alatyny bar. «Aby­laımen birge boldym, elimdi sendireıin», dep aıtqan bolsa kerek. Abylaı О́tegendi aǵa tutqan jan eken, sózge kelmesten qalaǵan tegenesine kıeli aq naryn da qosa bergizipti deıdi el aýzynda saqtalǵan eski ańyz. Abylaıdyń qymyz ishken tegenesi О́tegen batyrdyń Qordaıdaǵy urpaqtarynda búginge deıin saqtalyp keldi, buǵan ózim kýá boldym. Halyqtyq salt-dástúr jaıly ómir­degi, turmystaǵy, qarym-qaty­nastaǵy basqa da jaǵdaılarǵa qatysty basqa da ǵajaptarǵa ulasyp kete beretin tylsym oqıǵalar men támsil áńgimelerdi bul burynǵylardyń ertegisi dep júre tyńdaǵan sovet zamany endi ketti. Biraq sovettiń salyp ketken tyıym zańdarynyń sanadaǵy izderi tolyq óshe qoıǵan joq. Áldebir qorqynysh, sekemshildik áli de artqa tartyp turady. 70 jyldan asa ýaqyt jasaǵan sol sovettiń salt-dástúrinen kóbinen ázer-ázer arylyp kelemiz. Odan halyqtyq salt-dás­túr áldeqaıda ǵumyrly bolyp, tipten, máńgilik jasaı beretinine kózimiz sońǵy 25 jylda jetýdeı jetip-aq kele jatyr. Nurdáýlet ÁLIBEKULY, Jambyl oblysynyń qurmetti azamaty Jambyl oblysy