Mıllıondaǵan gektar alqaptyń tabıǵı qalpy dabyl qaǵarlyq jaǵdaıǵa jetken

Qazaq mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Ábdirahman OMBAEVPEN áńgime – Ábdirahman aǵa, bos jat­qan aýylsharýashylyq jer­lerin tıimdi paıdalaný týra­ly qadam jasalǵan tusta, túrli maqsattaǵy toptar muny beı­qam jatqan qalyń jurt­qa óz qalaýynsha túsindirip, bir sóz­ben aıtqanda, máseleni ý­shyq­tyra túsýdi kózdegen keıip tanyta bastady. Osy oraı­da, aýylsharýashylyq ǵaly­my retinde Qazaqstandaǵy jer­di paıdalaný jáne ıgerý má­selesinen áńgimemizdi bastasaq? – Áńgimemizdi bastamas buryn, kópshiliktiń kóńilin kúp­­ti etken jer máselesine baı­­­lanysty Elbasynyń mora­to­rıı jarııalaýy óte durys sheshim bolǵanyn atap ót­keni­miz jón. Jer – máselesi adamzat balasy úshin óte kúrdeli másele. О́ıtkeni, tirshiliktiń bar tetigi tikeleı osy jermen baılanys­ty. Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap Qazaqstannyń basty baılyǵy – jerdi tıimdi paıdalaný máselesi kezeń-kezeńge bólinip, ony josparly túrde ıgerý jumystary kún tártibine qoıyldy. Onyń eń alǵashqy qadamy – jerdi tıimdi paıdalaný maqsatynda ony halyqqa bólip berý, jerdi ıgerý men kútip-baptaýǵa múmkinshilik jasaý baǵdarlamasyn bekitýde el bıligi tarapynan kóptegen jumystar atqaryldy. Jerdi halyq ıgiligine jaratamyn degen tulǵalarǵa 49 jylǵa jalǵa berý týraly sheshim qabyldandy. Sodan bergi ýaqytta Qazaqstan­da egin sharýashylyǵynda jaq­sy nátıjelerge jetip, aýyl sharýa­shylyǵy ónimderiniń sapasy men aýqymy artsa, munyń barlyǵy sonaý egemendiktiń eleń-alańynda jerdi sharýaǵa jalǵa berýdiń nátıjesi. Jerdi tıimdi paıdalanýdyń taǵy bir túri, ol – mal sharýa­shylyǵyn órkendetýge de tikeleı baılanysty. Ata kásibimizdi jandandyrý, mal basyn arttyrý, azyq-túlik strategııasynyń áleýetin kúsheıtý de arnaıy jaıy­lymdyq jerler men mal ustaý oryndarynyń qamtylýy men tıimdi ornalastyrylýyna baılanysty. Qazirgi tańda Qazaq­standa 187 mıllıon gektar jaıy­lymdyq jer bar. Biz búgin sonyń 60 paıyzdaıyn ǵana paıdalanyp otyrmyz. Qalǵan jer bos jatyr, ıaǵnı onyń paıdasyn halyq ta, úkimet te kórip otyrǵan joq. Pálen myńdaǵan gektar jerler kezinde uzaq merzimge jalǵa berilgenimen, ol tek qujat júzinde ıesi bar terrıtorııa qalpynda tur. Onda ne myń­ǵyrtyp mal ustap jatqan, ne aýylsharýashylyq daqyldary men kókónis egip jatqan kisini kórmeısiz. Kerisinshe, aýyldyq jerlerde jerdi tıimdi paıdalanbaý sebebinen jumyssyzdyq beleń alyp, aýyl qazaǵynyń turmysy kúrt túsip ketý kórinisi kóbeıip ketti. – Jerimiz bos jatqan soń, oǵan qyzyǵýshy syrtkóz ben qunaryn emgisi keletinder tabylmaı ma? – Árıne, ózi de solaı ǵoı! Men 1991 jyly Ulybrıtanııada boldym. Anglııanyń aýa raıy men tabıǵı jaı-kúıiniń qolaı­lylyǵy sonshalyqty, temperatýra qysta +4, jazda +17 gradýstyń aralyǵynda ǵana bolady eken. Iаǵnı, adam balasynyń ómir súrýine jaıly, qalypty tabıǵat. Men osyǵan tań qalyp, bir aǵylshyn ǵalymyna «Sizder­diń jerlerińiz adam ómir súrýi úshin qolaıly eken» degenimde, ol maǵan «Bul jer bizge Alla taǵalanyń ózi bergen syıy. Jaratýshymyz adam balasyna jer bólgen kezde, aǵylshyn eń sońynan barypty. Sonda Jaratýshymyz adamzatqa endi úlestirer jerdiń joq ekenin aıtady. Sonda aǵylshyn turyp «Men de ózińiz jaratqan bir ulyńyzbyn. Qur qol qaıtarmaı, tilegimdi oryndańyz?!» depti. Sonda Alla taǵala «О́zimniń janymda saqtaǵan jerim bar edi, sony saǵan bereıin!» dep, bizdiń ata-babamyzǵa osy Ulybrıtanııa aýmaǵyn syıǵa tartqan eken», dep ázil-shyny aralas, óziniń týǵan jeri týraly qyzyqty hıkaıat aıtyp bergen edi. Sol aıtpaqshy, qazaqqa da Alla taǵala peıiline qaraı taýy men tasyn aıamaı, qunarly topyraǵy men ózen-kóli, ormandy alqaby men qulan jortar shóli bar keń-baıtaq Uly Dalany syıǵa tartqan. Tek, biz bul jerdi adamzat ıgiligi úshin ońtaıly jaratyp, keleshek urpaq úshin qunaryn joǵaltpastan paıdalana bilýimiz kerek. Jer suraýǵa keshigip barǵan aǵylshyn qusap, biz de týǵan jerimizdi durys ıgerýdiń belgili kezeńine aıaq basyp otyrmyz. Igiliktiń erte-keshi joq demekshi, jerimizdiń ár súıemin tıimdi paıdalanyp, qoınynda jatqan qazynany ornymen ala bilýimiz qajet. Qarap otyrsańyz, Arab eli sekildi birqatar memleketterde ózen-kól joq, qum sýyrǵan qý medıen dala ǵana bar. Eger olarda osyndaı jer bolsa, áldeqashan kóp isterdi atqaryp tastaǵan bolar edi. Bizde sýarmaly da, jaıylymdyq ta, ózen-kól men kenge baı taý-tas, qazba baılyǵy mol jerler jeterlik, sony nege el ıgiligi men urpaq bolashaǵy úshin paıdalanbasqa?! Basynan neler kún ótken qazaqtyń jer­lerin otarlaý saıasaty kezinde eń shuraıly jerlerine syrttan ákelip qońsy qondyrý da úl­ken saıasat qoı! Eshkim bul jer­di kesip ákete almaıdy, alaıda, biz­diń tıimdi paıdalana almaı otyrǵanymyzdy kórgennen keıin jan-jaqtan kóziniń suǵyn qadaý­shy­lar tabylary anyq jáne ony ózimiz de kórip-bilip otyrmyz. Shyndyǵyn aıtý kerek, biz áli kúnge tek kóshpeli turmys saltynan árige asa almaı kele jatqan jurtpyz. Ien jatqan jerdi ıgerýge emes, tek mal sharýashylyǵy­na ǵana ıek artyp, árli-berli kóship júrýmen shektelip otyrmyz. Negi­zinde, ǵylymı turǵydan eger jerdi tıimdi paıdalanbasa, onyń ósimdik álemi kúırep, to­py­raǵy errozııaǵa ushyraı bas­taıdy. Mal baspaǵan topyraq ta, qopsytylyp, daqyl sebilmegen alqap ta belgili bir ýaqyttan keıin ne tuzdy sortańǵa aınalady, ne aýyrady, ıaǵnı eshbir ónim bermeıtin jaǵdaıǵa dýshar bolady. Biz aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵalymdar retinde Qazaqstannyń barlyq aıma­ǵyndaǵy jerdiń ahýalyn baıqap otyramyz. О́zen-kóldi, sýly aı­maq­ta baqsha isimen, egin jáne mal sharýashylyǵymen aınalys­pasa, aınalasy 10 jyldan soń ol jerler tabıǵı qunarlylyǵyn joǵaltyp, Aral aımaǵy sekildi tuzdy alqapqa aınala bastaıdy. Osy rette qanshama mıllıon jerimizdiń tabıǵı qalpy qazirde dabyl qaqtyrarlyq jaǵdaıda ekendigin túsinýimiz kerek. – Aýylsharýashylyq jer­lerin jalǵa berý arqyly «ógizdi de óltirmeı, arbany da syn­dyrmaı» túıtkildi máseleni sheshýge bolady ǵoı? – Mana aıtyp óttim ǵoı, biz Táýelsizdik alǵaly beri jerimizdi tolyqtaı meńgerip, tıimdi paıdalaný maqsatynda kóptegen ister atqaryp kele jatyrmyz. Kezeń­dik baǵdarlamalarǵa saı, jerdi týystyq ne turǵylyqty mańyz­ǵa qaraı bólip berý úderisi ótip ket­ti. Bul degenińiz, baıaǵysha aıtqan­da, jer­gilikti sharýa adam­dary­nyń bas-basyna paı bólip berý. Onyń nátıjesi sonshalyq­ty jemisti bolmady. Bir sózben aıt­qanda, jer durys paıdalanyl­mady. Elimiz «Koopera­sııa týraly» zań qabyldady. Endi aýyl­sharýa­shylyq jerlerge ıe ártúrli deńgeıdegi jer ıelenýshilerdi biriktirip, maq­satty túrde tıimdi paıdalaný isin jandandyrýǵa kúsh salynady. Bir nárse anyq, eli­miz­diń zańynda «Jer sheteldik­terge satylmaıdy» dep shegelep turyp jazylǵan. Ol týraly mazasyzdanýdyń da qajeti joq. Al, mynaý qazirgi qozǵalyp otyr­ǵan «aýylsharýashylyq jerler­di jalǵa berý» máselesi, meniń oıymsha durys qadam. О́ıtkeni, jerdi kez kelgen adam alyp, ony baıaǵydaı bos qańtaryp qoımaıdy. Alsa, ózimizdiń azamattar egin egý, baqshalyq jáne dándi daqyldar óndirý arqyly bıznesti jolǵa qoıý úshin, ıaǵnı maqsatty túrde alady jáne ol jerlerge salǵan ınvestısııasyn qaıtarý úshin jerdi tıimdi paıdalaný áreketine kóshedi, júzdegen jumys oryndary ashylyp, el ekonomıkasyna jańa serpin beredi dep oılaımyn. Biz barymyzdy baǵalaýmen qatar, baǵalymyzdyń bereketin de kórýimiz kerek. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan» ALMATY