«Juldyzdar» da salyqtan sytylmaıdy

Qazirgi ýaqytta  salyq tóleýshiler men bıznes ókilderine jasalyp jatqan jeńildikter men kepildikter san alýan. Bıznesti júrgizýge jáne salyq tóleýshilerge yńǵaıly bolý úshin ústimizdegi jyldyń birinshi qańtarynan bastap Salyq kodeksine, sonymen qatar, múlikti jarııalaýǵa baılanysty zańǵa da ózgerister engizilip, onyń merzimi 2016 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin sozyldy. Sonyń nátıjesinde qanshama sýbektiler tólenbegen salyq jaýapkershiliginen bosatylyp, jyljymaıtyn múlikterin zańdastyratyn quqyqqa ıe boldy. Iаǵnı, memleket tarapynan jasalyp jatqan mundaı jeńildikter ótkenge keshirim jasaý arqyly bolashaqqa senimmen qadam basýǵa zor múmkindikter berip otyrǵany aqıqat. Soǵan qaramastan, salyq tóleýden jáne múlkin jarııa etýden jaltaryp, kóleńkeli bıznestiń yqpalynan shyǵa almaı júrgender áli de az emes. Bul másele, ásirese, ánshi, toıshyl jáne oıynshyl qaýymnyń ishinde keń óris alyp otyr. Olar – mádenıet pen shoý bıznes ókilderi jáne asabalar. Mysaly, Almaty qalalyq má­denıet basqarmasynyń ótken jylǵy málimetin negizge ala otyryp, mádenıet jáne shoý-bıznes sa­lasy boıynsha kásipkerlikti júrgizetin salyq tóleýshilerdiń atqa­ratyn qyzmetine taldaý jasal­ǵan bolatyn. Sonyń ishinde 163 salyq tóleýshiniń 41-i ǵana jeke kásipker retinde tirkelgendigi anyq­taldy. Salyq tóleýshi retinde tirkelmegender – 122. Bul sıfrlardy tolyq málimet dep te aıtýǵa bolmaıdy. Sonymen qatar, jýyrda «Forbes.kz» jýrnalynda shoý bız­nes salasynda aty shyqqan jul­dyzdarymyzdyń reıtıngi jarııa­landy. Esimderi elge tanymal qanshama adamdarymyz kólemdi tabys ıeleri bola tura, salyq organynda tirkelmegen jáne memleketke bir tıyn da salyq tólemegen. Qymbat úıler men qymbat kólikterdi, qymbat kıimderdi paıdalanyp, qymbat klıpter túsirip júrgen belgili óner tarlandarynyń memleket múddesinen tys qalyp júrgeni ókinishti. Biz bul jerde memleket múddesi dep olar tólemegen qanshama mıllıondaǵan salyqty jáne jarııalanbaǵan jyljymaıtyn múlikterdi aıtyp otyrmyz. Sondyqtan da qazirgi ýaqytta mádenıet jáne shoý bıznes ókilderin salyq organynda tirkeý jáne salyqty májbúrli túrde deklarasııalaý máseleleri qatań qolǵa alyndy. Buǵan qosa prodıýserlik qyzmet, dybys jazý, klıpter túsirý sııaqty qyzmet salasy da salyqtyq baqylaýǵa alyna bastady. Mysaly, atalmysh jýrnaldyń málimeti boıynsha, belgili ánshi Búrkittiń 2015 jylǵy tabysy (dollardyń eski baǵamymen alǵanda) 1 mıllıon AQSh dollaryn quraǵan. Alaıda, ol jeke kásipker retinde salyq organynda tirkelmegen jáne ózi jasap júrgen shoý bıznesi boıynsha memleketke bir tıyn da salyq tólemegen. Belgili ánshiler Ashat Tarǵyn (tabysy 172,8 mıllıon teńge), Alısher Karımov (135 mıllıon teńge), Dılnaz Ahmadıeva (108 mıllıon teńge), Baqtııar Mamedov (90 mıllıon teńge), Álı Oqapov (54 mıllıon teńge), Janar Duǵalova da (45 mıllıon teńge) qomaqty tabys tapqandaryna qaramastan, salyq tóleýden boılaryn aýlaq salǵan. Al endi salyq tóleýshi jeke kásipker retinde tirkelgen óner juldyzdary da bar. Olar – Lýıza Karınbaeva men Maqpal Isabekova. Alaıda, salyq organynda salyq tóleýshi retinde tirkelgenimen, olar da salyq tóleýden jaltarǵan. Kóp adamdar salyq tóleýden jaltaryp júrgen áreketin kóleńkeli ekonomıkaǵa jatatynyna jetkilikti mán bermeıdi. Al kez kelgen zańsyz árekettiń suraýy da, jaýapkershiligi de bolatynyn umytpaǵan jón. Ústimizdegi jyldyń 31 jeltoq­san­ynda múlikti jarııalaý týraly Zań óziniń qoldanylý merzimin toq­tatady. Sodan keıin jumsalǵan (kiris pen shyǵys) ár tıynǵa jaýap beretin ýaqyt 2017 jyldan bastalady. Sebebi, 2017 jyldan bastap kezeń-kezeńimen jalpylama deklarasııa tapsyrý qolǵa alynady. Elbasymyz ózi respýblıka halqyna kezekti Joldaýynda jáne «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń sezinde: «Múlikti jarııalaý – sońǵy múmkindik, budan keıin eshqandaı jeńildik bolmaıdy. Bul jalpylama deklarasııalaý aldyndaǵy sońǵy akt» degen edi. Sonymen qatar, Elbasy 2017 jyldan bastap halyqaralyq Strasbýrg konvensııasynyń sheńberinde sheteldegi jáne offshorlyq aımaqtarda ornalasqan barlyq jyljymaıtyn múlik pen qarjyǵa tıisti tekserýler bastalatynyn da shegelep aıtty. – Bul salyqtan jáne óz múlkin jarııalaýdan boı tasalap júrgen mádenıet ókilderi men ártisterdi jáne asabalardy bekerden-beker tilge tıek etip otyrǵan joqpyz. Sebebi, keıbir ánshiler dańǵaradaı úıde turady, qymbat kólik minedi jáne jıi-jıi shetel asyp júredi. Alaıda, tapqan tabysynyń zańdylyǵyn dáleldeı alatyn eshbir qujaty joq, salyq organynda tirkelmegen jáne salyq tólemegen. Qaısybiri fılarmonııada, teatrda, «Qazaqkonsertte» nemese basqa bir mekemede qyzmet isteıtin bolyp tirkelgen. Tipti, keıbireýi eshbir jerde tirkelmegen. Aılyq jalaqylary da tómen. Al keıbireýinde tapqan aqshasyn dáleldeıtin eshbir qujattary da joq, áleýmettik tólemder men zeınetaqy qoryna bir tıyn túspegen. Al turǵan úıi men mingen kóliginiń quny bolsa mıllıon dollarǵa jýyq nemese odan da asyp ketedi, – deıdi Almaty qalalyq memlekettik kirister departamenti túsindirý jumystary basqarmasynyń bólim basshysy Beken Nurahmetov. Biz bul jerde bireýdiń qalta­syndaǵy aqshany sanaý emes, erteńgi kúngi jaýapkershilik máse­lesin aıtpaqpyz. Osy oraıda óner juldyzdary jalpylama deklarasııa bastalǵan kezde zań aldynda ne dep jaýap beredi? Mine, másele sonda. Zań aldynda bári birdeı. Qazirgi ýaqytta osy máselelerge baılanysty biraz normatıvti-quqyqtyq aktilerge tıisti tolyqtyrýlar men ózgerister engizilip jatyr. Sonyń biri – Qazaqstan Respýblıkasy Ákimshilik quqyq buzý kodeksiniń 275-babyna (Salyq salý obektilerin jáne salyqtyq eseptilikke jatatyn ózge de múlikti jasyrý) engizilgen ózgerister. Bul bapta jasyrylǵan múlik áshkere bolǵan jaǵdaıda salynatyn aıyppul kólemi 250-den 500 aılyq eseptik kórsetkishti (530 myńnan 1 mıllıon 60 myń teńgege deıin) quraıdy. Al endi qylmystyq jaýapkershilik máselesine kelip tireletin bolsa, ondaı jaǵdaıda sýbektiniń tartar jazasy (múlikti tárkileý men bas bostandyǵynan aıyrý) budan da aýyr bolatyny sózsiz. Bul tyǵyryqtan shyǵatyn jol bar ma? Árıne, bar. Bir aptada onnan asa toıǵa baryp, án aıtyp, qyrýar aqsha taýyp júrgen ánshiler jetkilikti. Bir aptada eki-úsh toı basqaryp júrgen tanymal asabalar da joq emes. Buǵan qosa bıshiler qaýymyn da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Basqa jeke tulǵalardy da umytpaǵan jón. Tabysty jaqsy tapsa da, olardyń kópshiligi salyq organyna bir tıyn da tabys salyǵyn tólep júrgen joq. Sebebi, olar óziniń qyzmeti úshin tólenetin aqshany konvertpen alady. Sondyqtan da salyq tólemegen sýbekt óziniń tabysynyń zańdylyǵyn da dáleldeı almaıtyny túsinikti. Osy olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin Múlikti jarııalaý týraly Zań talaptary sheńberinde bárin zańdastyrǵan jáne salyq tóleýshi retinde memlekettik kiris organynda tirkelgen abzal. Jyl­jymaly múlik pen qarjyny zań­dastyrý kezinde sýbekt barlyq jaýapkershilikten (qylmystyq, ákim­shilik, salyqtyq jáne tártip­tik) bosatylatynyn eskerte ketken jón shyǵar. Iаǵnı, mundaı jaǵ­daıda múlikti jarııa etýshi sýbek­tiniń kemshilikteri men salyq­tan jasyrǵan áreketterine eshqan­daı suraý bolmaıdy. Jáne de Qa­zaqstan Respýblıkasy Qyl­mystyq kodeksiniń 48-ba­bynyń talaptary boıynsha jarııa etilgen múlik tárkileýge de jatpaıdy. Belgili bir óner salasyndaǵy sýbekt aı saıyn toı-tomalaqtardan qyrýar aqsha tabý arqyly birneshe úı satyp aldy delik. Sonymen qatar, qolma-qol aınalymynda da qyrýar qarajaty bolsyn. Jyljymaıtyn múlikteri basqa bireýlerdiń atyna resimdelgen bolýy múmkin. Endi atalmysh zań sheńberinde sol jyljymaıtyn múlikterdi óz atyna senimdi túrde aýdaryp alýǵa bolady. Ol úshin memleketke on paıyzdyq alym tólenbeıdi. Al qolyndaǵy aqshany ekinshi dárejedegi bankke nemese Ulttyq poshta operatoryndaǵy esepshotqa salý arqyly jarııa etken jaǵdaıda da eshqandaı alym alynbaıdy. Iаǵnı, eshqandaı artyq shyǵynǵa batpaıdy jáne eshbir jaýapkershilikke tartylmaıdy. Osy oraıda, on paıyzdyq alym tek sheteldegi jyljymaıtyn múlikti (onyń ishinde basqa bireýdiń atyna resimdelgen), sonymen qatar, qoldaǵy aqshany bankke salmaı-aq, deklaratıvti túrde jarııa etken jaǵdaıda ǵana alynatynyn eske salyp ótken jón shyǵar. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY