Qalaqshadaǵy qýat

nemese jasyl ekonomıka –bolashaq tańdaýy Elimizdiń qoınaýy baılyqqa toly. Biraq ol máńgilik emes. Kúnderdiń kúninde kómir de, temir de, munaı da, gaz da taýsylady. Jyl ótken saıyn olardy óndirý de, tasymaldaý da qıyndaı túsýde jáne qymbattaýda. Al álemdegi óndiristerdiń kóbeıýi men halyq sanynyń ósýi energııaǵa degen suranysty eseleı arttyra túsýde. Respýblıkada elektr energııasynyń basym bóligin jylý jáne gaz-týrbınaly elektr stansalary óndirip shyǵarady. Olar óndiris úderisinde kómirsýtekti otynnyń orasan zor kólemin paıdalanady jáne júz myńdaǵan tonna qaldyq lastaǵysh zattardy shyǵaryp, halyq densaýlyǵyna, qorshaǵan ortaǵa orasan zor zııan keltiredi. Qazaqstannyń teorııalyq jel áleýeti jylyna 1820 mlrd. kVt/saǵatqa jýyq, gıdroenergetıkanyń áleýeti jylyna 30 mlrd. kVt/saǵat, al kún ener­getıkasynyń áleýeti jylyna 2,5 mlrd. kVt/saǵat dep baǵalanǵan. Ǵalymdardyń pikirinshe, búginde qury­lysy bastalǵan qýaty 1320 MVt bolatyn «Balqash JEO salý» jobasyn iske asyrý qorshaǵan ortaǵa teris áserin tıgizedi. Bul jylý elektr stansasy ashyq tásilmen óndiriletin Ekibastuz kómirimen jumys isteıtin bolady. Jylý elektr stansasy jumys isteýi úshin táýligine 186 vagon quramynda kúli 40 paıyzdan asatyn Ekibas­tuz kómirin tasýǵa týra keledi. Kúl úıýge at­shaptyrym alań bólýdi talap etetin, ony tazartýǵa zamanaýı tehnologııalardyń paıdalanylýyna qaramastan, Ekibastuz kómirin tasymaldaý men onyń qaldyqtary qorshaǵan ortany lastaý qaýpin kúsheıtedi. Onyń ústine, stansanyń jumysy Balqash kóliniń sý aıdynyndaǵy jylý almasýǵa áserin tıgizip, óńirdegi ekologııalyq ahýal­dy odan ári nasharlata túsedi. Saıyp kelgende, HHI ǵasyr basynda Qazaqstan jalpy ekologııalyq jáne eko­no­mıkalyq jaǵdaı sharttarynyń buzy­lýynyń jahandyq problemasymen jáne sonyń saldarynan áleýmettik ál-aýqattyń nasharlaý qaýpimen betpe-bet keldi. Sondyqtan da bul qordalanyp qalǵan problemalardy sheshýdin tıimdi joldarynyń biri elimizdi «jasyl ekonomıkaǵa» kóshirý bolyp tabylady. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda kómirsýtegi ekonomıkasynyń dáýiri birte-birte aıaqtalyp kele jatqany anyq ekenin, adamzattyń ómir tirshiligi tek bir ǵana munaı men gazǵa emes, energııanyń jańǵyrtylatyn kózderine negizdeletin jańa dáýir kele jatqanyn atap ótti. Osy maqsatta Prezıdenttiń 2013 jylǵy 30 mamyrdaǵy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónindegi tujyrymdamasy bekitildi. Osyǵan baılanys­ty Parlament Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizdi. 2013 jyldyń jeltoqsan aıynda Parlament Astanada ótetin EKSPO-2017 Halyqaralyq kórmesin uıymdastyrý men ótkizý máseleleri jónindegi zańdy qabyldady. Qazirgi zamanǵy jahandyq syn-qaterlerge saı, kórme taqyrybynyń «Bolashaqtyń energııasy» atalýy óte oryndy. Halyqaralyq kórme elimizge jańa tehnologııalardy tartýǵa múmkindik beredi. Bul tehnologııalar balamaly energetıkany damytýǵa, «jasyl» energetıkany órkendetýde aldyńǵy qatardaǵy eldermen tájirıbe almasýǵa, klımattyń ózgerýi men kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylaryna baılanysty máselelerdi neǵurlym tıim­di sheshýge, sondaı-aq jańartylatyn ener­gııa kózderi taqyrybyna bıznes-qoǵam­dastyqtyń nazaryn aýdarýǵa úlken áseri bolady. Halyqaralyq energetıka agenttiginiń esebi álemde jańǵyrmaly energııa kóz­derine jahandyq kóshý óte belsendi júr­gizilip jatqanyn kórsetedi. Aıtalyq, «World Energy Outlook» 2015 baıandama­synda 2014 jyly iske qosylatyn álemdik jańa qýattardyń jartysyna jýy­ǵy jańǵyrmaly energııa kózderiniń qondyrǵylaryna tıesili dep atap ótildi. Sonyń nátıjesinde ja­ńartylatyn energııa kózderi qazirdiń ózinde kólemi jaǵynan álemde ekinshi elektr energııasynyń kózine aınalýda. Búginde Eýroodaqta «jasyl ekonomıka» sektory 2 trln. eýroǵa jýyq iskerlik aınalymǵa ıe jáne 22 mln-nan astam adamdy nemese EO-nyń eńbekke jaramdy halqynyń 9%-yn jumyspen qamtýda. Bul elderde «jasyl» sektorǵa aýqymdy memlekettik qoldaý qarastyrylǵan. «Jasyl» tehnologııalar naryǵyndaǵy álemdik kóshbasshylardyń biri – Germanııa. Qazirgi kezde, álem boıynsha patentteletin búkil tehnologııalardyń ekologııa sala­syndaǵy 23%-y jáne kún men jel energetıkasy salasyndaǵy 30%-dan astamy nemis kompanııalaryna tıesili. «Jasyl» sektor kásiporyndarynda 2 mln.-ǵa jýyq adam nemese Germanııanyń ekonomıkalyq belsendi búkil halqynyń 4,5%-y jumys isteıdi jáne bul kórsetkish turaqty ósýde. Jasyl tehnologııalardy oıdaǵydaı damytýdyń arqasynda Germanııa parnıktik gazdar emıssııasynyń deńgeıin tómendetýge aıtarlyqtaı qol jetkize aldy. 2022 jylǵa qaraı Germanııadaǵy 17 ıadro­lyq reaktordyń barlyǵy jabylýy tıis. Elektr jáne jylý energııasyn óndirý jóninen shved tájirıbesi nazar aýdarýǵa turarlyq. Bul el 2020 jylǵa qaraı kóptegen úılerdi otynsyz rejimge aýystyrýǵa um­tylyp otyr. Jańǵyrmaly energııa kózderine aýysqanda úı ıelerine salyqtyq jeńildikter usynylady, sonymen qatar avtomobılder úshin ekologııalyq taza túrlerin qoldanatyn júrgizýshilerge qalalyq avtoturaqtarda tegin oryndar berilip, salyq tóleýdi azaıtý kózdelýde. Danııa 2014 jyly elde óndiriletin elektr energııasynyń 39,1%-yn jel energııasy esebinen alý múmkin bolsa, 2020 jylǵa bul kórsetkishti 50%-ǵa jetkizý mindetin qoıyp otyr. Ulybrıtanııada 6,7 mln-nan astam úıdi elektr energııasymen jabdyqtaý úshin jel qondyrǵylary paıdalanylady. Bul elde jelige qosylǵan jáne derbes jel qondyrǵylary búkil elektr energııasynyń 9,3%-ǵa jýyǵyn shyǵarady. Sondaı-aq, álemdik tájirıbege súıen­sek, generasııalaýshy jabdyqty shy­ǵa­rý tehnologııalarynyń jetildirilýine baı­­lanysty JEK engizý barǵan sa­ıyn rentabeldi bola túsýde. Mysaly, qýaty birdeı jańa jylý elektr stansasy (JES) men jańa jańartylǵan energııa kózderi (JEK) obektisin salatyn bolsaq, ózin-ózi aqtaý merzimi ótken soń JEK óndiretin energııa JES energııasyna qaraǵanda 500 ese arzan bolady. О́ıtkeni, JEK úshin otynnyń orasan zor kólemin satyp alýdyń, kólikke shyǵyndanýdyń jáne qyzmetkerlerdiń qosymsha shtatyn ustaýdyń qajeti joq. Onyń ús­­tine memleket ta­rapynan JEK-ke preferensııalar 15 jyl merzimge ǵana beriledi, bul kezeń ótken soń JEK básekeles ortaǵa shyǵady. Bizdiń elimizde balamaly energııa alý úshin qajetti resýrstarmen qamta­masyz eti­lýi turǵysynan jel, kún jáne gıd­ro­ener­getıkalyq energııanyń eń qolaıly kózderi bar. Qazaqstannyń teorııalyq jel áleýeti jylyna 1820 mlrd. kVt/saǵatqa jýyq, gıdro­energetıkanyń áleýeti jylyna 30 mlrd. kVt/saǵat, al kún ener­getıkasynyń áleýeti jylyna 2,5 mlrd. kVt/saǵat dep baǵalanǵan. Qazaqstanda JEK sektoryn damytý «Jań­ǵyrmaly energııa kózderin paıdalanýdy qoldaý týraly» zań qabyldanǵan soń bas­taldy. Búgingi tańda elimizdegi zańnamalyq baza JEK jobalaryn mem­lekettik qoldaýdyń mynadaı tetikterin paıdalanýǵa múmkindik beredi:

• tutynýshylar baǵasynyń ındeksine jyl saıyn ındeksteı otyryp, 15 jylǵa tirkelgen tarıfter;
• JEK obektileri úshin jerdi rezervke qoıý jáne basymdyqpen berý;
• energııa berýshi jelilerge mindetti túrde qosylý;
• elektr energııasyn basymdyqpen berý;
• JEK qoldaý jónindegi esep aıyrysý-qarjy ortalyǵy (budan ári – EQO) tarapynan elektr energııasyn mindetti túrde satyp alý;
• JEK-ti elektr energııasyn jelilerge berý úshin tólenetin tólemaqydan bosatý;
• JEK-tiń aýytqýlaryn qar­jy­­­­lyq ret­teýdi EQO júzege asyrady.

Joǵaryda kórsetilgendeı, álemde JEK-ti damytýdy yntalandyrýdyń eń tıim­di tásili tirkelgen tarıfter bolyp tabylady, sondyqtan QR Úkimeti energııanyń «jasyl» kózderin damytýda durys jol tańdap aldy dep aıtýǵa bolady. Budan basqa, zańǵa sáıkes «Jańǵyrmaly energııa kózderin qoldaý jónindegi esep aıyrysý-qarjy ortalyǵy» JShS quryldy. Bul zańda kózdelgen tártippen jańǵyrmaly energııa kózderin paıdalanatyn obektiler óndirgen jáne Qazaqstannyń biryńǵaı elektr energetıkasy júıesiniń elektr jelilerine jet­kizilgen elektr energııasyn tolyq kólemde ortalyqtandyrylǵan túrde satyp alýdy júzege asyratyn «KEGOC» AQ-tyń 100% enshiles kásiporny. Búginde respýblıkamyzda kún ener­­gııa­syn ıgerý maqsatyna barlyq teh­no­logııalyq sıklǵa kerekti shıkizattar men jabdyqtar ózimizde shyǵaryla bastady. Atap aıtqanda, Astana qalasynda úsh jyldan beri halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin fotoelektrli modýlder shyǵaratyn «Astana Solar» JShS jumys istep tur. Zaýytqa kerekti kremnıı Almaty oblysy Úshtóbe qalasynda óndirilip, ol О́skemen qalasyna jiberiledi. О́skemende kremnıı túrli qospalardy tazartý arqyly óńdelip, sodan fotoelektr plas­tınkalary men kún uıashyqtary daıyn­dalady. Keıin olar Astanaǵa jetkizilip, sońǵy kezeńde daıyn ónimi – kún modýlderi daıyndalady. Iske qosylǵanyna az ýaqyt ótse de, zaýyt ónimderine suranys artýda. Zaýyt­ta shyǵarylǵan batareıa 25 jylǵa deıin jumys isteıdi. «Astana Solar» JShS 2017 jyly bolatyn EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine qatysyp, óz jobalaryn kórsetýdi maqsat etedi. Sońǵy kezderi respýblıkada JEK-ti paıdalaný baǵytynda birqatar jumystar atqaryldy. Bul rette Jambyl oblysy kósh bastap keledi. Oblysta 2010 jyly barlyq JEK nysandarynyń ornatylǵan qýat­ty­lyǵy 1,5-2 MVt-ty quraǵan bolsa, qazirgi tańda, jalpy qýattylyǵy 88 MVt bolatyn 8 JEK (SýES-4, KúnES-2, JelES-2) nysandary paıdalanýǵa berildi. 2015 jyldyń shilde aıynda «SPK «Taraz» AQ Brıtandyq «United Green» kompanııasy jáne «Samuryq Qazyna Invest» JShS-men birlesip alǵashqy «Jambyl oblysy Jýaly aýdanyndaǵy qýattylyǵy 50 MVt kún elektr stansasynyń qurylysy» qanatqaqty jobasyn paıdalanýǵa berdi. Bul joba Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ót­ken jalpyulttyq telekópir barysynda ashyldy. Atalǵan nysan Ortalyq Azııa boıynsha eń iri kún elektr stansasy bolyp tabylady. Munda 192 myń energııa óndiretin kún panelderi qoldanylǵan. Búginde nysanda 250 adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Respýblıkadaǵy energııa barynsha tapshy óńir – Ońtústik Qazaqstan oblysy. Bul óńir tutynatyn energııa mólsheriniń 60 paıyzdan astamyn ózge oblystardan tasymaldaýda. Sondyqtan, tarıf joǵary. Bul qarapaıym tutynýshylarǵa da, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine de aýyrtpalyq túsirip otyr. О́z kezeginde, Ońtústik Qazaq­stan oblysy respýblıkadaǵy balamaly energııa kózderi boıynsha eń áleýetti óńir bolyp esepteledi. Osyǵan baılanys­ty, oblysta balamaly energııa kózderin damytý baǵytynda 28 jobany júzege asyrý josparlanýda. Olar jalpy qýaty 24,8 MVt bolatyn 9 shaǵyn sý elektr stansasy, 310 MVt bolatyn 5 jel elektr stansııasy, 469 MVt bolatyn 14 kún elektr stansalary. 2014-2015 jyldary 3 joba iske asyryldy. Atap aıtqanda, «Kelesgıdrostroı» JShS-niń qýaty 2 MVt bolatyn «Rysjan» shaǵyn sý, «Aqsý-energo» JShS-niń jalpy qýaty 2 MVt bolatyn kúnnen qýat alatyn 2 elektr stansalary iske qosyldy. Al Saıram aýdanyndaǵy «Aqbaı Shymkent» jáne Shymkent qalasyndaǵy kún elektr stansalary iske qosylyp, qyzmet kórsetýde. 2016 jyly taǵy 3 jobany, 2017 jyly 7 jobany júzege asyrý josparlanýda. Osy oblystyń Otyrar aýdanynyń Kók­saraı eldi mekeninde nemis ınves­tor­larynyń qatysýymen «Promondıs Qazaqstan» JShS qýattylyǵy 35 MVt qu­raı­tyn kún elektr stansasy qurylysyn júrgizýde. Sondaı-aq, «Promondıs Qazaq­stan» JShS qatysýymen Báıdibek, Saıram, Otyrar aýdandarynda kún elektr stansalaryn salyp bitirý josparlanýda. 2015 jyly Aqmola oblysy Ereı­men­taý aýdanynda qýaty 45 MVt alǵashqy ónerká­siptik jel elektr stansasy paı­dalanýǵa beril­di, keleshekte onyń qýatyn 300 MVt-ǵa deıin keńeıtý josparlanýda. Energetıka mınıstrliginiń derekteri boıynsha, 2015 jyldyń ekinshi toqsanynda JEK obektileriniń belgilengen qýaty 235,69 MVt boldy, onyń ishinde jel elektr stansalary – 61,75 MVt, shaǵyn GES – 117,58 MVt, kún elektr stansalary – 55,51 MVt jáne bıoelektr stansalary – 0,85 MVt. Elimizdegi elektr energııasyn óndirýdiń jalpy kólemindegi JEK paıdalanatyn energııa óndirýshi uıymdardan alynatyn elektr energııasyn óndirýdiń úlesi nebári 0,78%. JEK obektileriniń elektr energııasyn óndirý 2015 jyldyń tórtinshi toqsanynda ótken jyldyń tıisti ýaqytysymen salystyrǵanda 20,1%-ǵa artty. Osylaısha, zańnamalyq turǵydan qa­byldanǵan sharalar elimizde JEK sektoryn damytýǵa belgili bir dárejede túrtki bolyp, bizdi ekologııalyq máselelerdi sheshýge basa nazar aýdaratyn damyǵan elder­ge jaqyndata tústi, sondaı-aq, sektordy ti­keleı sheteldik ınvestısııalar úshin tar­tymdy etýge múmkindik berdi degen qory­tyndy jasaýǵa bolar edi. Bul is júzinde de solaı. О́kinishke qaraı, JEK úshin mundaı qolaıly ınvestısııalyq klımat sońǵy kezderi daǵdarysqa baılanysty toqyraýǵa ushyrady. Atap aıtqanda, respýblıkanyń aqsha-kredıt saıasaty ózgergen soń JEK sektory tyǵyryqqa tirelip, tolyqtaı tura­lap qaldy, al 2014 jáne 2015 jyldary paıdalanýǵa berilgen obektiler bankrottyq sheginde tur. Munyń bas­ty sebebi, negizgi jabdyqtardyń (kún pa­nelderi, ınvertorlar, transformatorlar, jel qondyrǵylary, gıdrogeneratorlar) teńgemen balamadaǵy qunynyń ósýi. Bul jabdyqtar shetelderden satyp alynady jáne JEK jobalarynyń kúrdeli shyǵyndarynyń 95%-yn quraıdy. Bul jaǵdaı búgingi kúni dollar balamasyndaǵy tirkelgen tarıftiń 2 ese tómendegenimen shıelenise tústi. Bul tirkelgen tarıfter bekitilgen kezde bir AQSh dollarynyń baǵamy 183,51 teńge bolǵanda, 18,86 sent bolsa, búginde 1 AQSh dollarynyń baǵamy 360 teńgege óskennen soń 9,6 sentke tómendedi. Qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı JEK jobalaryn iske asyrýdy qıyndatyp jiberdi. Munyń sebebi, jobalar rentabeldi bolmaı ári ekonomıkalyq turǵydan orynsyz, tıimsiz, al iske asyrylǵan jobalar boıynsha operasııalyq jáne qarjylyq shyǵyndardyń basym bóligi sheteldik valıýtamen kórsetilýine baılanysty jumys istep turǵan stansalar defolt deńgeıinde tur, onyń ústine elimizde teńgemen uzaq merzimdi (10 jyldan astam) qarjylandyrý búgingi kúni múldem joq. Osy jaǵdaıda ózgertý jáne Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda JEK-ti damytý Qazaqstannyń «parnıktik gazdardy» qysqartý jónindegi mindettemesin oryndaý jáne EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine daıyndalý úshin 2016 jyldyń naýryz aıynda Parlament «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańyn qabyldady. Qabyldanǵan zań qoldanystaǵy zań­namany Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónindegi tu­jyrymdamaǵa sáıkes keltirýge baǵyt­talǵan, onda Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn, ómir súrý sapasyn arttyrý jáne eldiń álemniń neǵurlym damyǵan 30 eliniń qataryna kirýi arqyly qorshaǵan ortaǵa túsetin júkteme men tabıǵı resýrstardyń tozýyn barynsha azaıta otyryp, jańa turpattaǵy ekonomıkaǵa kóshý maqsatynda tereń júıeli jańartýlar aıqyndaldy. Zańǵa engizilgen túzetýler jańar­ty­la­tyn energııa kózderin ınvestorlar úshin tartymdy etip, 2020 jylǵa qa­raı Qazaqstan Respýblıkasynda óndirip shyǵarylatyn elektr energııasynyń jalpy kólemindegi JEK-tiń úlesin 3%-ǵa jetkizý jónindegi be­kitilgen nysanaly kórsetkishke qol jetkizýge múmkindik beredi, munyń ózi «jasyl» elektr stansalarynyń bel­gilengen qýatyn 2 000 MVt jýyqtatady. Sarapshylardyń pikiri boı­ynsha, JEK sektory taıaýdaǵy jyldary el ekonomıkasyna $4 mlrd. AQSh dollaryna deıin ınvestısııa­ ákelmek. Jobalar júzege asyrylǵan jaǵdaıda bıýdjetke keminde 20 mlrd. teńge jáne jyl saıyn elektr stansalary paıdalanylǵan jaǵdaıda 3 mlrd. teńgeden astam salyqtyq túsimder túspek, 15 myńǵa jýyq ýaqytsha jumys oryndary, 3 myńǵa jýyq turaqty jumys oryndary qurylmaq, onyń ústine SO2 balamada jyl saıyn 2 mln. tonnaǵa jýyq mólsherde «parnıktik gazdar» shy­ǵaryndylaryn qysqartýǵa múmkindik týady. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda bel­gilengen maqsattarǵa sáıkes elimizde 2050 jylǵa qaraı energııa tutynýdyń 50% ener­gııanyń balamaly jáne jańǵyrtylǵan túr­lerinen alý josparlanýda. Elimizde jańǵyrmaly energııa kózderin damytýǵa Parlament qabyldaǵan zań men Astanada EKSPO-2017 kórmesiniń ótýi, sózsiz, qýatty serpilis beredi. Qýanysh AITAHANOV, Parlament Senatynyń depýtaty