Jaqynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde mentaldi arıfmetıkadan «ISMA Kazakhstan» atty II respýblıkalyq olımpıada ótti. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen kelgen 1300-deı bala ishinen «KG» atalymy boıynsha astanalyq Zańǵar Bazylov júldeli úshinshi oryndy ıelenipti. Qarapaıym qatarlastary onǵa deıin sanaıdy, al alty jasar výnderkınd qosý-azaıtý amaldaryn áp-sátte esepteıdi. Búginde kalkýlıatordan ozǵan júırikterdiń qatary kóbeıip keledi. Balasyn mentaldi arıfmetıkaǵa jazdyrýshylar da tolastamasa, azaıar emes. Bir suraq: nege?
Mentaldi arıfmetıkanyń Qazaqstanǵa kelgenine 4-5 jyldyń júzi boldy. Alaıda, ataǵy 2015 jyldyń aıaǵynda keńge jaıyldy. Buǵan bir sebep – byltyr ǵana «Pýst govorıat» baǵdarlamasynda Malahov maqtaǵan oısha esepteýimen jurtty tánti etken astanalyq Danııar Qurmanbaevtyń aıdy aspanǵa bir-aq shyǵarýy edi. Áıteýir mentaldi arıfmetıka beleń alǵaly onyń tóńireginde daý-damaı da qyza tústi. Ásirese, matematıkter dabyl qaqty.
Máselen, akademık Asqar Jumadildaev «Abai.kz»-ke shyqqan suhbatynda: «Matematıka ǵylymy – teńiz. Mentaldi arıfmetıka sol teńizdiń bir tamshysy ǵana. Muny ıgergen adam sandardy tez kóbeıtýdi biledi. Odan ózge artyqshylyǵy joq. Bir esepti bireý 5 sekýndta, ekinshi bireý 1 mınýtta shyǵarýy múmkin. Menińshe, nátıje durys bolsa, boldy» deıdi. Professor sondaı-aq, bul jolǵa búkil qazaq túsip ketpese deıdi, sebebi, muny halyqtyń qaltasyn qaǵý úshin jasalǵan maǵynasy kúmándi sharýa dep kúdiktenedi.
Alaıda, taıaqtyń eki ushy bar. Paıdasyn paıymdaý úshin perzentiniń sannan jańylyspaı, tez esepteýine aı saıyn 16 myńdap aqsha tóleıtin ata-analarmen tildesýdi jón kórdik.
Sóz basynda respýblıkalyq olımpıadada úzdik úshtikke engen alty jastaǵy Zańǵar týraly aıtyldy. Ákesi Bahtııar Bazylov bizge bir qyzyq oqıǵany baıandap berdi.
Budan bir jyl buryn ol balabaqshadaǵy tárbıeshiden balasy jaıly jaǵymsyz pikirlerdi jıi estipti. «Zańǵar árip tanymaıdy, túk túsinbeıdi, sanaý bilmeıdi, oqýǵa yntasy joq» taǵysyn-taǵy shaǵymdary bitpeıdi eken. Balanyń da balabaqshadan basy salbyrap, kóńili túsip keledi. Kelesi kúni barýǵa qulqy da joq. Aqyry ákesi Zańǵardy balabaqshadan shyǵaryp alypty.
Bir kúni tanystarynan mentaldi arıfmetıka jaıly estip, balasyn soǵan jazdyrady. Zańǵar shot arqyly sanaýdy birden unatyp, «Áke, taǵy baraıyqshy» depti kelesi kúni.
Sodan beri bir jyldaı ýaqyt ótti. Zańǵar búginde mentaldi arıfmetıkanyń alǵashqy eki deńgeıin eńserip, úshinshisin meńgerip júr. Astanadan 30 bala qatysqan respýblıkalyq olımpıadadan Zańǵardyń júldemen oralýyn muǵalimi Zıbagúl Qanapına onyń basqalardan erektigimen túsindiredi.
– Esepterdi daýystap oqyǵanda, Zańǵar kibirtiktep, uzaq oılanyp baryp jaýap beretin. Aıtqan sandardy qaıtara suraıtyn, shatasyp ketemin dep qaıtalap aıtatyn. Bastapqyda túk shyqpaı ma dep ýaıymdadym. Biraq bir kúni esepterdi taqtaǵa jazyp, «Káne, Zańǵar, osylaı kórshi» dep edim, saýsaqtaryn oınatyp, kózdi ashyp jumǵansha birneshe amaldyń jaýabyn aınaqatesiz jaza berdi, jaza berdi. Men de tańǵaldym, ózi de solaı sheshe alatynyn kútpep edi. Birden «Apaı, maǵan taǵy esep berińiz de, vıdeoǵa túsirip alyńyzshy. Mamama kórsetemin» dep qýanypty.
О́nerin bizge de kórsetti. Zıbagúl Edilbaıqyzy taqtaǵa tiginen «54+35-24+23» dep jazǵany sol edi Zańǵardyń saýsaqtary toqtaýsyz jybyrlap, 88 ekenin dál tapty. «53+20+15+11?» degendi shyǵarýǵa, eresek oqyrman, qansha sekýnd ketti? Alty jastaǵy balaqaı esepti «99» dep 3 sekýndqa jeter-jetpes ýaqytta shaǵyp tastady.
Bir qyzyǵy, balabaqshada ashyla almaǵan kishkentaı mektepke daıarlyq synybynda úlgerim jóninen top jarypty. Ustazdar erekshe balanyń zerektigine tańǵalǵan. Árıne, san tanıdy, onyń ústine eki tańbalysyn bir-birine oısha qosady, azaıtady. Áripterdi de bir aıtqannan qaǵyp alady. О́leń shýmaqtaryn jatqa soǵady. Úsh aıǵa sozylatyn daıarlyq synybyn Zańǵar bir aıǵa jeter-jetpes ýaqytta támamdapty. Bala boıyndaǵy osy oń ózgeristerdi úı ishi mentaldi arıfmetıkamen baılanystyrady.
Shyndyǵynda mentaldi arıfmetıkanyń paıdasy ekenin «ISMA» halyqaralyq mentaldi arıfmetıka mektebiniń bas dırektory Aıjan Bektileýova senimmen aıtyp otyr.
– Mentaldi arıfmetıka – 5-16 jastaǵy balanyń aqyl-oı qabiletin oıda sanaq júrgizý arqyly damytatyn erekshe ádis. Ony meńgergen bala qosý men azaıtýdy, kóbeıtý men bólýdi, prosent pen túbir astyn tabý esepterin kalkýlıatordan jyldam shyǵarady. Mentaldi arıfmetıkanyń mańyzy – sol nátıjege jetýde balanyń mı bóliginiń sol jaǵy men oń jaǵy qatar jumys isteıdi. Abakýs deıtin esepshotta bala eki qolynyń saýsaqtaryn birdeı paıdalanady. Ábden jattyqqan soń, abakýsty kóz aldyna elestetip úırenedi de, kúrdeli esepterdi oısha shyǵarady. Sol arqyly balanyń zeıini artady, fotografııalyq este saqtaý qabileti qalyptasady, jedel qımyldap, jyldam oılanatyn bolady.
Iá, mentaldi arıfmetıka ǵylym emes. Jaı ǵana esepteýdiń tıimdi ári paıdaly ádisi. «Matematıkany eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Tez esepteýdi úırenemin dep balam eshteńeden kem qalmady. Kerisinshe, buryn bir shýmaq óleńdi jattata almaı ábigerge túsetinmin. Qazir, raqat, úsh-tórt shýmaqty bes-alty ret oqyp, aınaldyrǵan bir saǵatta zýyldatyp aıtyp shyǵady ózime. Bir kúni dúkenshiniń aqshamyzdy jep qoıǵanyn men emes, osy ulym baıqap qaldy. Sóıtse, alǵan taýarlarymyzdy oısha qosyp, qaıtarymnyń qansha bolatynyna deıin taýyp qoıypty» deıdi 9 jasar Aslan Rysqalıevtiń anasy Baqyt Erbolatqyzy.
Baǵasyna keler bolsaq, ata-ana biraz aqshadan qaǵylary anyq. Sebebi, mentaldi arıfmetıka 10 deńgeıden turady. Oqý uzaqtyǵy – 3-4 jyl. Aptasyna bir ret 90 mınýttan ótkiziletin sabaqtyń bir aılyq quny – 16 myńnan kem emes kóp jerde. Al, nátıjesi joǵaryda aıtylǵandaı. Degenmen, jetistikke jetý úshin sabaqtan tys kúnine 15-20 mınýt bólýi tıis deıdi oqytýshylar. Sondyqtan bala úıine qushaq-qushaq esepti arqalap ketedi. Árıne, bul onyń kompıýter aldynda telmirgeninen áldeqaıda jaqsy.
Qosh, ósip kele jatqan kishkentaı matematıkter bolashaqta qazaqstandyq bilim sapasyn kóterip, qazaqtyń alǵyrlyǵyn álemge áıgileıdi degen tilegimiz bar.
