Tárbıe tálimi

Elbasy N.Nazarbaev Qazaq­stan halqyna Joldaýy men «Ǵa­syrlar toǵysynda» atty eńbe­ginde kóne mádenı muralardy jınap qor­landyrý, zııaly qaýymǵa mem­lekettik tilde álemdik ǵylymı oı­lardyń, má­denıet pen ádebıettiń úzdik jetistikteri negizinde gýmanıtarlyq bilim berýdiń tolym­dy qoryn jasaýdy mindettegen edi. Elbasynyń osy tarıhı stra­te­gııalyq baǵyt-baǵdaryn iske asy­rý jolynda pro­fes­sor Sh.Ber­kimbaeva bastaǵan Qazaq memlekettik Qyzdar pedagogıkalyq ýnı­ver­sı­tetiniń bir top ǵalymdary 2004 jyldan beri Qazaq táliminiń 30 ǵasyrdy qamtıtyn 10 tom­dyǵyn shy­ǵarý (redaktory jáne quras­tyrýshy professor S.Qa­lıev) isimen úzdiksiz aınalysyp keledi. Taıaý­da Tálim antologııa­synyń soń­ǵy 9 jáne 10 tomdaryn «Sóz­dik-Slo­var» baspasy arqy­ly shy­ǵaryp, oqyrman kópshilik­ke usyndy. Antologııanyń ár tomy ár dáýir­diń mádenı muralaryn sóz etý­ge arnalǵan. Máselen, birinshi tom «Jyr taǵylymdary» dep ata­la­dy. Onda aýyz ádebıeti úlgi­leri­niń halyqtyq tálim ónegeleri maz­muny men mánine qaraı 41 tar­maq­shaǵa bólinip, jyr, taqpaq, tolǵaý, jum­baq, maqal-mátel, aı­tys túrlerinde berilgen. Onda ba­lanyń denesin, aqyl-oıyn jetildirý, eńbekke, óner­ge baýlý, tórt túliktiń paıda­sy, qorshaǵan orta­nyń syryn ta­nyp bilýge baýlý, ańshylyq pen qolóneriniń adamǵa paıdasy, jas urpaqty mergendikke, batyrlyqqa, shynshyldyqqa, adaldyqqa tárbıe­leý t.b. másele­lerge zer salynǵan. “Qarasóz taǵylymdary” dep ata­­latyn ekinshi tomda halyq ertegi­leriniń mazmuny men mánin ashý­dyń jol­dary kór­setilgen. Bul tomnyń ha­lyq me­dısınasyna arnalǵan bó­limin­de aýrý-syrqaýlardy, janýarlar aǵzasy men ósimdikterdiń gúli­men, tamyrymen emdeýdegi halyq­tyq baı tájirıbeler sóz bolady. Úshinshi tom “Kóne jazba muralar ta­ǵy­ly­my” dep atal­ǵan. Onda biz­diń jyl sanaý dáýiri­miz­den bu­ryn­ǵy 1-myń­­jyl­­dyqtaǵy Zaratýshtra, Aves­ta jyr­lary, Anaharsıs, Tumar, Zarına patsha­lar­dyń erlik isteri ja­ıyndaǵy ańyz­dar men jazba derekter, “V-VIII ǵǵ. jazba ta­ǵy­lymdar” (Orhon jazýy, Oǵuz qa­ǵan, Qarluq Ke­meń­ger, “Yrq bilig” eskertkishteri) – “IX-XIII ǵǵ. mu­syl­­mandyq ta­ǵy­­lymdar (Qor­qyt ata, Ál-Horez­mı, ál-Farabı, Bırýnı, Ábý Álı ıbn Sına, J.Bala­sa­ǵu­nı, M.Qash­ǵarı, A.Iúg­nekı, A.Iasaýı t.b.) tý­ra­ly maǵ­lumattar berilgen. Tórtinshi tom “Handyq dáýir­degi (XV-XVIII ǵ.ǵ.) bıler men aqyn-jyraýlardyń tálimdik oı­lary­na” arnalyp, Maıqy bı, Asan qaıǵy bastaǵan qazaqtyń 30-ǵa tar­ta sheshen-bıleri men aqyn-jy­raý­lar­dyń oı-tolǵaýlary usynylǵan. Besinshi tom “Qazaqstannyń Reseıge baǵyný kezindegi aǵartý­shy­lyq-demokratııalyq oılar” dep ata­lyp, oǵan Shoqan, Yby­raı, Abaı, Shákárim bastaǵan 14-15 aǵartý­shy aqyn-jazýshylar eń­bek­teri­nen úzindiler berilgen. “Keńestik dáýirdegi pedagogıka ǵylymynyń qalyptasyp da­mýy” dep atalatyn altynshy tomda A.Baı­­tur­sy­nov, M.Dýlatov, H.Dos­mu­ha­medov, N.Quljanova, J.Aı­maýy­tov, M.Ju­mabaev, Q.Jubanov, M.Áýezov bastaǵan aǵartýshy qo­ǵam qaırat­kerleriniń ǵylymı eńbekteri, oqý­lyq­tary men oqý-ádistemelik qu­ral­darynyń maz­muny baıandalǵan. Jetinshi tom “Merzimdi basy­lymdar ta­ǵylymy” dep atalady. Onda “Da­­­la ýálaıaty”, “Túrkistan ýálaıa­ty”, “Qazaq” gazetteri men “Aı­­qap”, “Muǵalim”, “Abaı” jýr­nal­darynan bastap, XX ǵ. aıaǵyna deıingi ár jyl­­darda jaryq kór­gen 100-ge tarta gazet-jýrnaldar betterinde ja­rııa­­lanǵan oqý-aǵartý, mektep, ult mádenıeti jaıyndaǵy maqala­lar­dyń úzindileri suryp­ta­lyp usynyl­ǵan. Segizinshi tom “Shetel ǵa­lymdarynyń qazaq tálimi jónindegi oılary” dep ata­lyp, bes bólimmen be­rilgen. 1-bó­limde ejelgi tarıhtyń ata­sy Gerodottan bastap, Ammıanı Marsellın, Gılom de Rýbrýk, Plano Karpını, Marko Polo­lar­dyń (IX-XIII ǵǵ.) eńbek­terinen úzin­diler keltirilgen. 2-bó­­lim­de qy­taı, moń­ǵol, japon ǵa­lymdary Sý-­Bı­haı, Vań Mınjy, Ýan Pınhýa, Vań Hýan, Tyń Shymın, Veı Lentoo, Ýan Chılýn, Seven Jamerano eń­bek­teri­nen úzindi­ler berilgen. 3-bó­lim­de par­sy, arab saıahatshy ǵa­lym­­dary­nyń (IX-XV ǵǵ.) kóshpen­diler máde­nıeti jónin­degi jaz­­ba­lary usy­nyl­ǵan bolsa, 4-bó­­limde XVIII-XX ǵ.ǵ. Reseı, batys Eýropa el­deriniń 14-15 saıa­hatshy ǵa­lym­­dary­nyń qazaq máde­nıeti jónin­degi jaz­balary berilgen. Al 5-bó­limde XIX aıaǵy men keńestik dáýir kezindegi XX ǵ. Reseı otar­shy­lary­nyń tota­lıtarlyq saıa­satyn áshkere­l­eıtin AQSh, Kanada, Avstralııa ǵa­lym­dary eńbekterinen úzin­diler usy­nylǵan. Onynshy tomda egemen Qazaq­standa qazaq halqymen birge eń­bek etip, ulttar dostyǵyn kúsheı­týge tıisti úles qosyp otyrǵan mádenı ortalyq ókilderiniń bala tár­bıeleý dástúrleri sóz bolǵan. Antologııa tomdaryn quras­tyrý­­shy ǵalymdar tarıhı qujat­tar men arhıv materıaldarynyń, sondaı-aq shetel tilderinde ja­rııa­l­anǵan eńbekterdiń aýdarma­lary­nyń túpnusqamen sáıkes­ti­gine, fotosýretter men túsiniksiz sózderge túsiniktemeler berýge mu­qııat zer salyp, orasan eńbek sińirgen Máýlen QUDAIQULOV, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory. Serik NEGIMOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.