Ulytaýǵa ini taý

Esimi elge eleýli Ana bir jyly Aıagózde ulttyq epo­symyzdyń shoqtyǵy sanalatyn «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyrynyń 1500 jyldyq toıy uıymdastyrylyp, el-jurt bir máre-sáre bolysty. IýNESKO ózi atsalysqan torqaly toıda halyq­aralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa, dúril­degen aqyndar aıtysy ótip jat­qan bir áre­dikte qatar otyrǵan qalam­dastar ortasyna: «Biz osy Qozydan taraımyz ba, álde Qodar­dyń urpaǵymyz ba?» degen ázil tastadym. Sol kezde aıtystan qoly qalt etken Júrsin Ermanov julyp alǵandaı: «Basqalaryńdy bilmeımin, men ózim Qodardyń tuqymy bolýym kerek», dep jaýap berip, jurtty dý kúldirdi. Shynynda da, batyr tulǵaly, er minezdi Júrsinge bulaı aıtý jarasatyn edi. Biraq bul bir qaraǵanda ǵana. Áıtpese dál osy Ermanovtyń názik lırıkalaryn oqy­ǵan­da ondaı «qodar­lyq» qyrlarynan kóz jazyp qalasyń. Keıde baıaǵynyń aqkóz batyrlaryndaı alshań basyp júretin, belden basyp sóıleıtin, tizege basyp qımyl­daıtyn minezi de keıde adyr-kedir-budyrlaý osy Júrsinniń qaı jerinen názik lırıka týady eken dep tańyrqaǵan da kezim bolǵan. Sóıtsem, ózi alpamsadaı Júrsinniń júregi qobyz­dyń qylyndaı názik eken. Úzeńgiles júrgen jyldarda bu­ǵan talaı kózim jetti. Artyq aıtylǵan arsyń-kúrsiń sóz ben odaǵaı ázildi aýyrlap, júregi jaralanyp qalǵanyna da kýá bolǵanmyn. Osyndaıda Lev Tolstoıdyń jıyrma to­ǵyz jasynda otyz jeti jastaǵy Afanasıı Fet týraly V.Botkınge: «Osy bir dobaldaı aqkóńil ofıserge uly aqyn­dardyń qasıeti, qaıdaǵy bir túsiniksiz názik syrly ójettik qaıdan bitti eken?», dep tańyrqaı jazǵan haty eske túsedi. Fet óziniń «Estelikterinde» Tolstoıdyń bul pikiri týraly: «..men bul kezde onyń bir de bir jolyn áli oqı qoıǵan joq edim, tipti ony ádebı esim retinde de estimep edim... Degenmen, tuńǵysh tanysqan sátten bastap-aq jas Tolstoıdyń boıy­nan pikir-paıym sala­syndaǵy búkil qa­lyptasqan nárseniń bárine degen ymyra-yryqsyz oppozı­sııa­ny baıqa­dym», dep jazǵan. Já, Júrsin bar bolmysymen Fet tektes názik lırık bolsa bolar, biraq biz Tolstoı emespiz ǵoı,  sózdiń tuzdyǵy retinde mysal keltirip jatqanymyz bolmasa... Men osy eki alyptyń bir birine baǵa bergen ózara pikirlerinde aıtylǵan nyshandardy bizdiń Júrsinniń oıy men boıynan da, shyǵarmalarynan da tap­qan­daı bolamyn. О́mirdegi nendeı qubylys, qandaı oqıǵaǵa bolsa da onyń eshkimge uqsamaıtyn ózindik pikiri bary belgili. Qısaıǵan jaǵyna jyǵylatyn birbetkeıligi keıde syńarezýlikke ula­syp kete jazdaıtyny da bar. Biraq arǵy túkpi­rinde syrt kózden qyzǵyshtaı qorǵashtap júrgen nurly názik sezimi móldirep jatatynyn «óleń degen ósekshi» ǵana jaımasa, bylaıǵy jurt bile bermes edi. Osy náziktik Júrsin Ermanovtyń sonaý alpysynshy jyldardyń aıaǵynda j­a­ryq kórgen jastardyń ujymdyq «Jas kerýen» jınaǵyna kirgen tyr­naqal­dy­synan-aq baı­­qalǵan. Sol tusta QazMÝ-diń jýrna­lıs­­tıkasynda oqıtyn jas aqyn, bolashaq syn­shy-ǵalym Asqar Egeýbaev jazda aýyl­ǵa kanıkýlǵa kelgende shóp shaýyp, qoı qyr­­qyp, velosıped teýip, týrnıkke asy­lyp júrgen maǵan Alma­tyda ózimen birge oqıtyn daryndy dos­tary týraly jyrdaı qylyp áńgime­leıtin. Olar: «Buraı tartqan arqanyn, býrlaktary Arqanyń», dep As­qar Egeýbaev jazǵan osy Júrsin, Tursyn, Nesipbek edi. Sondaǵy Asqardyń: «Osylardyń ishinde Júrsinniń minezi qıyn. Asaý. О́r. Anaý-mynaý yqty-jaryńa kónbeıdi. «Qa­zaq ádebıetine» shyǵaıyn dep turǵan óleńderin poezııany qaraıtyn gazet qyz­metkeriniń bir aýyz sózine sham­danyp, qaıtaryp alyp, qaıqaıyp júre berdi. Bir muǵalimniń sózin kótere almaı tipti oqýdy tastap, Jezqazǵanyna tartyp otyrdy», degen sózderi jadymda. Muny qazaq «bastan sóz asyrmaý» deıdi. Ondaı adamnyń joly qashanda kedergige toly, taǵdyry qıyn bolatyny da aksıomadaı aqıqat. Sózdiń batpan salmaǵyn sezdiń be, ulym, Ár sóz ózi kesedi óz kindigin. Kózdiń qunyn surama-suramasań Suraý kerek alaıda sózdiń qunyn! Bir sóz úshin azapqa tózgende adam, Sóz baǵasyn qapysyz sezgen babań. Attan jyǵyl jyǵylsań – oqasy joq, Jyǵylýǵa bolmaıdy sózden, balam! – dep jazady Júrsin Ermanov «Qudiretke júginý» atty kitabyndaǵy «Básire sóz» atty óleńinde. Mine, bul – aqynnyń kredo­sy! Sózdiń shynaıy qunyn túsine­tin, joǵyn joqtaıtyn, sóz ónerin tóbesine kóteretin naǵyz qazaq aqynynyń sózi. Ekeýmiz, ekeýmiz ǵana emes, Kók­she­taýdan bir mysqal óleńimen kelgen Járken Bódesh te bar, 1973 jyly Jazý­shylar odaǵynda ótken jas jazýshylardyń res­pýb­lıkalyq keńesinde Qadyr Myr­zalıev­tiń seksııasynda kezdesip, tanystyq. Birden ishtese sóıleskenimizben, jaqyn tabysyp, dostasa kettik dep aıta almaı­myn, biraq tilektes, nıettes bolyp qosh­tas­qanymyz esim­de. Ol sol jumbaq kúıinde jaly kúdi­reıip Jezqazǵanyna kete bardy. Sondaǵy Qadyr aǵa baǵalaǵan kesek minezdi, kemel órnekti, kes­kekti oıǵa toly shuraıly óleńderi «Janartaý» atty tuńǵysh kitap bolyp shyǵýy úshin óz jazý jozysynda ma, baspalardyń sóresinde me, attaı on jyl súrlenip jatýyna týra keldi. Sol burq etip atylǵan janartaý kúni búginge deıin áli sóngen joq, ot-jalyny burynǵydan da údeı túskenimen asa talǵampaz avtor ony áli kúnge deıin óz ishinde óz qolymen tunshyqtyryp, kúrgeılep, búrkemelep kele jatyr. Júrsin Ermanov saýsaǵyn soryp óleń týǵyzbaıdy, qaınaǵan ómirdiń ózinen ala­dy, bastan keshkenin, kózi kórip, kóńiline túıgenin jazady, júregin terbemegen, janyn qozǵamaǵan taqyrypqa barmaıdy da baspaıdy. О́miri – óleńimen, óleńi – ómi­rimen qabysqan, órimdeı órilgen sanaý­lynyń biri. Kezinde Svetaeva Pasternakqa: «Sizdiń taqyrybyńyz – Sizdiń ózińiz, Siz ony Kolýmb Amerıkany ashqandaı únemi kútpegen, oılamaǵan jerden ashasyz da jatasyz» dep jazǵan. Júrsin Ermanov ta dál sondaı aqyn. Onyń búkil ǵumyrynda jazǵan óleńderi áldeqaıda kóp bolar, biraq bizge bar usynǵany júz jıyrmadaı-aq jyr, onyń da jetpisin ǵana «Qustyń kóleńkesi» atty tańdamaly jınaǵyna engizipti. Úlkenimizge de, kishimizge de úıre­nerlik úrdis! Osyndaıda orystyń áıgili aqyny Mıhaıl Svetlovtyń: «Eger bir jınaq­tan tushymdy on bes óleń tabyla­tyn bolsa, onyń myqty kitap bolǵany», degen sózi eriksiz eske túsedi. «Uıat deıtin bir kináz, nápsi deıtin bir kesel – arbasady da jatady. Sodan ba eken, qanaǵattyń shapany men qııamettiń kebinin men aldymen ózime ólshep kóremin. Nazary susty bir qudiret jazǵanymdy jyrttyra beredi, kitabymdy kidirte beredi. Alpysqa kelgeninshe bar jazǵany bir tomǵa jeter-jetpes óleń bolǵan Abaı aǵa da kókjelkemnen qa­raı­dy da turady. Ol kisi de qatal-aq! Osy­laısha, bar men joqtyń, ot pen sýdyń ara­synda qapylǵan shamshyl shaıyrdyń tym bolmasa bir shýmaq óleńi, tym bolmasa bir qaıyrym sózi talǵampaz oqýshynyń tańdaıyn jibitýge jarasa netti dep úmittiń shyraǵyn úrlegennen basqa, qudiretke júgingennen basqa ne shara bar?!», dep jazady Júrsin aqynnyń ózi. Júrsin Ermanovtyń poezııasynda tabı­ǵat lırıkasy joqtyń qasy, ol tipti aınalasyndaǵy tabıǵat kórinisterine, taý, tas, orman, toǵaı, japyraq, bult, aı, jul­dyzdarǵa zer salmaıtyn da sııaqty, eger nazar aýdara qalsa odan jıvopıstik kartına emes, óz janynyń, óz qoǵamynyń ahýalyn ǵana kóredi. Mysalǵa, aqynnyń «Terisaqqan» atty jyry sonyń aıǵaǵy: Saǵymymen dalanyń jarysa aqqan, Jaqsylyqtyń aldynan jeli soqqan, Keıingi elge jyly sóz jetkizbekke, Habarshydaı qýanyp keri shapqan Arqada bir ózen bar – Terisaqqan. Qazaǵymnyń qaq jaryp keń dalasyn, «Terisaqqan» atanyp endi aǵasyń. Bálkim barlyq ózender teris aǵyp, Oń aǵatyn jalǵyz-aq sen ǵanasyń?! Bálkim barlyq ózennen sen danasyń... Eshkimge uqsamaý degen osy. Bul – Júrsinniń ózi týraly jaz­ǵan avtoportreti der edim. Jelmaıamen jer shol­ǵan Asan ata­syndaı, jıhan kezgen jıhan­ger­deı óz ja­nynyń ja­ńa qurlyǵyn ashyp otyr. Biz Sovet óki­meti tusynda standartpen ómir súrip, shab­­londy oılap, qa­lyptan aspaı, syzdy jerdi baspaı, «qundaqtaǵy adamdaı» ómir súrýge beıimdeldik, daǵdylandyq. Noqtaǵa basy syı­maǵan­dar kóztúrtki boldy, nemese qapastaǵy qusqa aınaldy. Totalıtarlyq júıe úshin erkin oılaıtyn, erekshe túı­si­netinder qashan da qaýipti element sana­tynda. Bizdiń halyq sol Sovet ókimeti kezinde álemdegi eń oqympaz el boldy. Biraq sonyń ózinde tek arnaıy ruqsat etilgen ádebıetti ǵana oqýǵa múmkindik berilgeni aıan. Alash alyptary men arys­tarymyzdyń ádebıeti kózden tasa, kóńilden tys tum­shalanyp ustaldy. Sebebi uıqydaǵy sana­ny oıatýǵa bolmaıtyn edi. Mine, sol tum­yldyryq­ty zamannyń ózinde osy «Terisaqqan» tektes óleń­derimen syzýly sheńberdi buzyp, qalyp­tasqan qaǵıdany talqandaı bilgen aqyndar bizde kóp emes. Bizde ýaqytqa qyzmet etý, óz dáýirin jyrlaý deıtin mártebeli uǵymdar bar. Munyń bári sol ótken bolmysymyzdyń beı­nesi, bastan keshken qoǵamymyzdyń kórinisi, qysqasha aıtsaq, eskiniń sarqyn­shaqtary dep qaıyra salsaq bolar edi. Vahtangov eskiniń sarqynshaqtaryn jaqsy saqtalǵan ólikke teńegen. Tákappar Svetaeva: «Biz oǵan qol qý­syryp qyzmet qyla­tyndaı ýaqyt degen son­shama nemene ózi?!» degen. О́z dáýirin madaq­taı jyrlaǵan aqynnyń ishindegi eń jadaǵaıy da, jaǵ­daıy jaqsysy da Demıan Bednyıdaı-aq bolar, ol Kremlde turyp, narkomdarmen qońsy ómir súrgen jalǵan­da­ǵy jalǵyz aqyn. Naǵyz saraı aqyny. Búginde áde­bıetten aty óshti. Alda-jalda aty atala qalsa búgingi oqyrmandar oǵan mú­sir­kep, kúle qaraıdy. Eń daryndysy Maıa­kov­­skııdeı-aq bolar, ol da aqyr sońynda atylyp óldi. Oǵan eshkim kúle almaıdy. Biraq aıanysh bildiredi. Sonyń bárin kórip-bile otyryp, dataly kúnderge, saıası-qoǵamdyq mańyzy bar naýqandarǵa nege óleń arnamadyń dep Júrsin Ermanovqa qalaı kiná artarsyń? Ol kósemderdiń tý­ǵan kúnine óleń arnamasa arnamaǵan shy­ǵar, biraq óziniń týǵan kúnin umytpaǵan, bir emes eki óleń arnaǵan. Bul da bolsa aqynnyń ózindik, maksımalıstik ereksheligine jatady. Qýanbaımyn bul kúni Qosyldy dep jasqa jas. Máńgiliktiń myltyǵy Meni beıǵam tastamas. Qasirettiń kógenin Qaıratym joq elemes. Kúlip turmyn degenim, Jylaǵannan kem emes. «О́mirińdi jalmaımyn», Dep saǵatym zyrlaıdy. Qýana da almaımyn, Ishti tesip bir qaıǵy. Ýyty bar kóńilde, Jazylmaıtyn jaranyń: Nege keldim ómirge? Nege ketip baramyn? Nege? Nege? Mine, bul – suraqtyń sura­ǵy. О́mirdiń mánin izdegen qanshama fılo­softardy qınaǵan, býynsyz jerden pyshaq uryp turǵan urymtal suraý. О́mir­diń aqy­rynda saýal bar, saýaldyń sońyn­da zaýal bar. Júrsin Ermanov aqy­ret al­dyn­da aıty­lar saýaldy óz týǵan kúninde ózine qoıady. Bul Omar Haııam­nyń: «Men kim­min? Qaıdan shyq­tym? Qaı­da bara­myn?», Sheks­pırdiń: «Bol, bol­­masań bordaı toz», deıtin ataly suraqtarymen taıtalasa alarlyq máńgilik suraý. Buryn­ǵy ótken myq­ty­lar­dyń: «О́leń jazsań aqyr­ǵy óleńińdi jaz­ǵan­daı jaz, ómir súr­seń aqyrǵy kún ómir súrgendeı bol», deıtin qaǵıdasy da qylań beredi. Biraq  búgingi kúnniń óz ta­laby bar emes pe? Jańa qo­ǵam, jańa qurylys, táýel­sizdik zamanyn kórip-bilip, bas­tan keship, jemisin ta­ta otyryp, aqyn qalaı ún­demeı qala alady? Eger aqyn bolsa? «Eger Portýgalııada jer silkinip, zilzaladan jer-dúnıe qırap jatsa, gúl men ja­py­raqty jyrlap oty­ryp alǵan aqynnan ne qa­ıyr?» degen sóılemdi Iаn Parandovskııden oqyp edim. Másele dáýirdi, qoǵamdy qur madaqtaýda emes, másele zamannyń shyndyǵyn asha bilýde. Bul turǵydan alǵanda: Ulytaýdyń urany –  ular, ular, Ulary joq, Bul taýdyń munary bar. Uly tastyń aldynda  uıattymyz, Kim aýyrar uıattan,  kim arylar?! Ulytaýǵa bardyń ba? Ular qaıda? Uly qaıǵyń ýyljyp tunar boıda. Ury tisiń sekildi ý sezimiń, Ýyn jaıyp ýildep týar ma  oıda... Ulytaýym, Ulyǵym, Ultym meniń, Uran iler basyńa bult ilmegin. Ularyńdy oılama, ulyńdy oıla, Baýyry bútin bar deısiń bul kúnde kim? Ulytaýym, ulyǵym, ultym meniń! «Ury tisiń sekildi ý sezi­miń», degendi Júrsinnen basqa qaı aqyn aıta aldy eken? «Uly­taýym-aý, ularyń­nyń taǵ­dyryn uldaryń qushpa­synshy» dep turǵan joq pa? Aqyn­nan budan artyq qandaı azamattyq pozısııa talap etýge bolady? Onyń «Aqynnyń úıi», «Abaıǵa muń shaǵý», «Jambyldy qorǵaý», «Keń­shi­lik Myrza­bekov­ti Almatydan attan­dyrý», «Golfst­rım», «Orazaly», «Eki sýret», «Ápke», «Mú­ıiz kesý», «Qara shashym aǵa­rady», «Áıel­ge oda», «Makýlatýra», t.b. qadaý-qa­daý óleńderiniń árqaısysy bir bólek álem, jyrlap turǵan, qobyzdyń ishegindeı kúńi­renip turǵan dúnıeler. Aıtys ónerin tiriltý arqyly ózine óshpes eskertkish ornatyp úlgirgen Júrsin Er­manovtyń bul ólmes eńbegin aıtpaǵannyń ózinde jazba poezııa­myzǵa qosqan súbeli úlesin eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Muhtar Áýezovtiń qoıyn dápterin­degi jazbalardyń ishinde mynadaı támsil bar: «Túlki arystanǵa: «Meniń kúshigim qandaı kóp. Jyl saıyn tabam jáne kóp-kópten tabam. Seniki ne, bári bireý-aq?» – degende, Arystan: «Bireý de bolsa ol arys­tan ǵoı!» –depti. Bizdiń áde­bıetimizde qazir asyra siltep, aqtara jazý, qopara qozǵap, qotara tógý, kóp kitap shyǵarý etek alyp turǵan kezde «jú­regi­men arystan­nyń, qozydaıyn kógen­deldim» deıtin Júrsin­niń arystan minez, túıetolǵaǵy­men dú­nıe­ge ilýde bir kelip jatatyn ustyndaı kitaptary týraly osylaı aıt­saq artyq emes. Sany az, kólemi shaǵyn demeseń, shy­naıy sezim, tunyq oı, erkindikke sýarylǵan erke shabyt, qanatty kóńil, tereńnen bastaý alatyn tumadaı káýsar qaıǵy, bultqa qol sozǵan bıik parasat... qysqasy aqynnyń óz oqyrmanyna tartar syıy az emes. Júrsin talanty – jarqyn, aıryq­sha, erekshe, ózgeshe talant. Adamzatta ónerdiń syzyp bergeninen ózge bolashaq joq, eger olaı bolmaǵan jaǵ­daıda bizder ótken shaqqa qaıta oralamyz desedi danyshpandar. Abzaly, sol ótkenge qaıta oralmaý shyǵar. О́ner syzyp bergen, óleń siltep kórsetken bolashaq búginginiń de, urpaqtardyń da enshisinde. Ulyqbek ESDÁÝLET, aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Almaty.