Suńǵylanyń paıymdary

Kezinde AQSh-tyń otyz toǵyzynshy Prezıdenti Djım­mı Karterdiń Ulttyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi keńesshisi bolǵan, sol sııaqty, osy alpaýyt memlekettiń syrtqy saıa­sa­tynyń suńǵyla sarapshysy ári kúni búginge deıin attan túspeı kele jatqan ıdeology Zbıgnev Bzejınskııdiń «Strategııalyq kózqaras: Amerıka jáne álemdik bıliktiń daǵdarysy» («Strategic Vision: America and the Crisis of Global Power») atty monografııa­sy 2013 jyly jaryqqa shyqqan boıda,  «New York Times» gazeti ony eń tańdamaly týyndylar sanatyna qosqan bolatyn. Sondaı-aq, belgili synshy ári Pýlıtser syılyǵynyń ıegeri Mıchıko Kakýtanı atalmysh kitaptyń avtory týraly: «Álemniń gravı­ta­sııalyq ózeginiń Batystan Shyǵysqa qaraı oıysa bastaǵan dál búgingideı sheshýshi sátin,  qura­laıdy kózge atqan mergendeı, ýáli de ótkir tilimen dóp basqan», – dep lebiz bildirse, AQSh-tyń 2006-2011 jyldar aralyǵyndaǵy qorǵanys  mınıstri – Robert Geıts  jańa týyndyǵa bergen óz baǵa­syn bylaısha túıindepti: «Asa qajetti ári der kezinde soǵyl­ǵan uıqyashar qońyraý. Eger Amerıka qordalanyp qal­ǵan ishki daǵdarystaryn sátti aýyzdyqtaı almasa, onyń halyq­aralyq saldarynyń  qaıda aparyp soqtyratyny týra­ly tushymdy saraptama jatyr munda... Ádettegideı, oqyr­manyn birden úıirip áketetin Bzejınskıı usynyp otyrǵan bul oıly kitapty mindetti túrde oqý  paryz». Aıtsa aıtqandaı-aq, óz týyndysynda Z.Bzejınskıı búgingi tańda álem memleketteriniń bir-birimen tyǵyz baılanysty jáne bir-birine óte táýeldi ekenin tilge tıek ete otyryp,  planeta betindegi adamzat úshin, eń kókeıkesti másele  zamanaýı syn-qaterlerden qalaı aman qalýdyń amaldaryn izdestirý bolyp otyrǵanyn kól­deneń tartady. Sonymen qatar, Z.Bzejınskıı, ádette, aqpa­rat quraldarynyń nazarynan bir sát te tys qalmaıtyn halyq­aralyq jańjaldar men qarýly qaqtyǵystardyń qazirgi kezde tasada qalyp qoıa beretinine de nazar aýdarady. Avtordyń pikirinshe, qara bulttaı tónip kele jat­qan ekologııalyq, klımat­tyq, áleý­mettik-ekonomıka­lyq, azyq-túliktik jáne demogra­fııalyq syn-qaterlerdiń aldyn alýǵa nemese olardy boldyrmaýǵa baǵyttalǵan túbegeıli sharalardy, ázirshe, alpaýyt memleketter qolǵa ala qoıǵan joq. Olaı bolsa, dál qazir geosaıası turaqtylyqqa qol jetkizý de múmkin emes. Al geosaıası turaqtylyq bolmaǵan jerde jahandyq yqpaldastyq shara­lardyń tolyq iske asýynyń  da ekitalaı ekeni kókeıge qonym­dy túıindelgen. Sonymen qatar, avtor ja­han­dyq bılik vektorynyń ózgerýi men saıası silkinisterdiń kúsheıýi búgingi halyqaralyq jaǵdaıdyń óte jyldam shıele­ni­sýine tikeleı túrtki bolyp otyrǵanyn jasyrmaıdy. My­saly, Qytaıdyń yqpaly ós­ken saıyn ol memleket pen Reseı, Indııa nemese Bra­zılııa taraptarynyń arasyn­da tabıǵı resýrstar men qaýip­sizdikke nemese ekonomı­kalyq basymdyqtarǵa baǵyttalǵan saıystardyń údeı túsetinine jáne munyń saldary bolashaqta oryn alatyn syn-qaterler men shıelenisterge uryndyratynyna da shek keltirmeıdi jáne mundaı is-áreketter, óz kezeginde, Amerıka Qurama Shtattaryn da ózge memlekettermen yqpaldasýǵa nemese tıimdi geosaıası áriptestik ornatýǵa ıtermeleıtinin kóldeneń tartady. Joǵaryda atalǵan máse­le­lerdi jan-jaqty zerdeleı otyryp, atalmysh týyndysynda Z.Bze­jınskıı búgingi Amerıka men jahandyq bıliktiń daǵda­rysyna qatysty tórt kókeı­kesti saýaldy kóldeneń tartady. Birinshiden, avtor jahandyq bıliktiń ózgeriske ushyrap, Batystan Shyǵysqa qaraı oıy­sýy­nyń sebebin qalaı túsindi­rýge bolady jáne bul úderiske qa­lyptasyp otyrǵan jańa álem­dik bolmys pen adamzattyń oıa­nyp kele jatqan saıası bel­sen­diliginiń qandaı yqpaly bar? Ekinshiden, Amerıkanyń burynǵy tartymdylyǵy nege báseńdep keledi jáne onyń halyq­aralyq arenadaǵy quldy­raýynyń basty belgileri qandaı? Sonymen qatar, beıbit­shi­likpen aıaqtalǵan qyrǵı-qabaq soǵystyń nátıjesinde qol jet­kizgen jahandyq múmkindik­terinen AQSh qalaısha aıyrylyp qaldy? Endigi jerde Amerı­kany qaıta serpiltetin kúsh qan­daı bolmaq? Sosyn, AQSh-qa burynǵy álemdik basym­dyǵyn qaıta qalpyna kel­­tirý úshin, endigi jerde qan­daı geo­saıası baǵyt ustaný kerek degen sekildi kókeıkesti másele­lerdi  de avtor aınalyp ótpeıdi. Úshinshiden, eger Amerıka quldyrap, óziniń jahandyq basymdyǵy men bıliginen múl­de aıyrylyp qalatyn bolsa, munyń geosaıası saldary qandaı bolady jáne mun­daı quldyraýdyń tikeleı qurbandary kimder bolmaq? Sosyn, bul syn-qaterlerdiń jıyrma birinshi ǵasyrdaǵy jalpyplanetalyq máselelerge tıgizetin yqpaly qandaı bolady? Sondaı-aq, avtor 2025 jylǵa qaraı álemdik arenadaǵy Amerıkaǵa tán basymdyq sıpatqa Qytaı ıe bola ala ma degen rıtorıkalyq suraqtardyń jaýabyn da qosa izdeıdi. Tórtinshiden, 2025 jyldan ármen qaraı qaıta túleýge múddeli Amerıka óziniń uzaqmerzimdi geosaıası nysanalaryn qalaı aıqyndaýy kerek jáne óziniń dástúrli eýropalyq odaqtastarymen qanattasa otyryp, burynǵydan da zor ári qýatty Batysty qalyptastyrý maqsatynda AQSh Reseı men Túrkııany ishke tartýdyń tıimdi joldaryn qalaı úılestire alady? Sonymen qatar, Ame­rıka óziniń Shyǵystaǵy qos múd­desiniń arasyndaǵy tepe-teńdikti bu­zyp almaı, bir qalypty ustaý­ǵa qalaı qol jetkize alady? Onyń birinshisi Qytaımen yqpal­dasýǵa baǵyt­talǵan múdde bolsa, ekinshisi Azııa­daǵy Ame­rıkanyń konstrýk­tıvti róliniń tek Qytaı­men ǵana shektelip qalmaý­yn jáne eń bastysy, Azııa keńis­tigindegi qaýipti shıelenister men qaqtyǵystarǵa arandap qalmaýdyń amaldaryn  muqııat oılastyrý bolyp tabylady. Atalmysh saýaldardyń ja­ýabyn izdestirý barysynda avtor AQSh-tyń taıaý bolashaqtaǵy róli áli de bolsa salmaqty bolatynyna senimdi ekenin jasyrmaıdy. Solaı bola turǵanmen, búkilálemdik geosaıası tartylys osiniń Batystan Shyǵysqa qaraı jyljıtynyn da jadynan shyǵarmaıdy. Son­dyqtan da bolar, jańa Shyǵys­pen jahandyq baılanys orna­tatyn jańa Amerıkanyń ekono­mıkalyq turǵydan qýatty, áleýmettik turǵydan tartymdy, jaýapkershilik turǵysynan pármendi, strategııalyq tur­ǵydan saq, halyqaralyq tur­ǵy­dan abyroıly jáne tarıhı turǵydan ónegeli bolýyn kók­seıdi jáne olaı bolmaǵan jaǵ­daıda alpaýyt eldiń dittegen maqsatyna jetýiniń múlde ońaı bolmaıtynyn da ashyq aıtady. Aldyna joǵarydaǵydaı irgeli maqsattar qoıǵan Amerıkanyń búgingi jaı-kúıi qandaı degen kókeıkesti suraq ta týyndy avtoryn mazalaıtyny aıqyn kórinip tur. Bul máselege kelgende de Z.Bzejınskıı óz oıyn búgip qalmaıdy. Ashy shyndyqtyń betin aıqara ashyp tastaıdy. Munyń dáleli sońǵy saýalǵa berilgen jaýaptan anyq baıqalady. Máselen, avtordyń  pikirinshe, Amerıkanyń búgingi bolmysy men kóńil-kúıi máz emes. О́ıtkeni, tarıhı turǵydan kelgende, Amerıkanyń quldyraýdan qashyp qutyla almaıtyn  nyshandy sıpattary barshylyq. Alaıda, bóri aryǵyn bildirmes, syrtqa júnin qampaıtar demekshi, avtor álgindeı  sıpattardyń jańalyq emes ekenin eskerte kelip, pessımızmge  boı aldyrmaýǵa  jón silteıdi. Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri