Muhtar ALTYNBAEV,
Armııa generaly, memleket
jáne qoǵam qaıratkeri:
– Semeı polıgonynda 1949 jyldan bastap 456 ıadrolyq synaq júrgizilipti. Hırosımamen salystyrsaq, bul kórsetkish 2,5 myń ese kóp. Sondyqtan, ıadrolyq polıgon ýaqytynda jabyldy. Bul – álemdegi alǵashqy jáne ázirge sońǵy oqıǵa. Qazaqstan dúnıe júzindegi qýaty jaǵynan tórtinshi oryndaǵy ıadrolyq qarýynan bas tartty. Ol kezde polıgondy jabý, ondaı sheshimge kelý ońaı bolǵan joq. Sondyqtan, Qazaqstan mundaı qadamǵa barý arqyly halyqaralyq qoǵamdastyqqa úlgi boldy.
Ol kezde ár túrli pikirler boldy. Bizde ıadrolyq qarýdyń úsh dıvızııasy turdy. Olardy qaldyrý kerek, keıbir musylman elderinen qarajat bólgizemiz degen de pikirler aıtyldy. Demek, sondaı qıyn da kúrdeli kezeńde Elbasynyń durys sheshim qabyldaýy ońaıǵa túspedi. Iаdrolyq synaqtyń zalaly áli de bar. Júzdegen jyldar boıy sol jerlerdi qalpyna keltirý kerek. Ony qalpyna keltirý de qıyn. Máselen, aýyl sharýashylyǵyna berý úshin kóp jumys isteý kerek. Qazir bul másele de kóterilip jatyr. Demek, halyqaralyq aýqymdaǵy mundaı jıyndar ıadrolyq qarýsyzdaný máselesindegi kez kelgen túıinniń nátıjeli sheshilýine yqpal etedi dep oılaımyn.
Bernard NORLEIN,
«Global Zero» uıymynyń múshesi, Fransııa áskerı-áýe kúshteriniń burynǵy qolbasshysy:
– Mundaı konferensııanyń róli aıryqsha. Sebebi, biz qaýipsizdik máselesi ózekti bolyp turǵan, onyń baǵasy kún saıyn artyp bara jatqan álemde ómir súrýdemiz. Qazir álemdegi jaǵdaı kún ótken saıyn kúrdelene túsýde. Sondyqtan ıadrolyq qarýsyz álem qalyptastyrý jáne oǵan umtylý strategııasy halyqaralyq qoǵamdastyq úshin mańyzdy bolýy tıis.
Iаdrolyq qarýdyń qaýpi orasan. Ol – óte joıqyn qarý. Ony qoldanýdyń áseri tek bir-eki elge ǵana qaýip-qater tóndirmeıdi, onyń búkil álemge tıgizer zalal-zardaby kóp. Al Qazaqstan – ıadrolyq qarýsyzdaný máselesinde búkil álemge úlgi kórsetken birden-bir el. Alǵashqylardyń biri bolyp, synaq polıgonyn japqan memleket retinde de kópke úlgi. Bul el ıadrolyq qarýǵa tyıym salý baǵytynda úlken jumystar júrgizdi. Bul batyl sheshim boldy. Biz búkil álemdi ıadrolyq qarýsyzdaný úderisine shaqyrýymyz kerek.
Bálkim, ıadrolyq qarýǵa ıelik etetin elder ózderin syrtqa myqty etip kórsetkisi keler. Alaıda, ol terrorısterdiń qolyna tússe, ne bolýy múmkin? Muny oılaýdyń ózi qorqynyshty.
Tileýhan QABDRAHMANOV,
Qazaqstannyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi:
– 1991 jyly Elbasy Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japty. Bul polıgonnyń zardabyn qazaq eli qatty tartty. Ol Keńes Odaǵynyń áli ydyramaı turǵan kezi. Ony jabý, árıne, ońaıǵa túsken joq. Bul Qazaq eli úshin eń úlken, eń mańyzdy sheshim boldy. Búginde atom qarýyn qoldaný pıǵyly bar elder áli de joq emes. Semeı synaq polıgonyn jabý sondaı áreketterge tyıym salýǵa jáne ony taratpaýǵa bastaıtyn birden-bir jol boldy. Iаǵnı bul ıadrolyq qarýsyzdaný máselesin odan ári jyljytýǵa aıtarlyqtaı dárejede sep bolǵan oqıǵa dep aıta alamyz.
Iаdrolyq qarýsyzdaný – úlken másele. Eger, dúnıe júzindegi elderdiń arasynda aýyzbirshilik bolsa, bul máseleni sheship, ony ári qaraı jyljytýǵa bolady. Biraq ol óte qıyn. Sheshimi ońaı tabylatyn másele emes. Jalpy alǵanda, Semeı synaq polıgonynyń jabylýyn Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qosqan úlken úlesi dep esepteımin.
Elimizdiń BUU sheńberinde, óńirlik sheńberde usynyp otyrǵan bastamasy kóp. Máselen, olarǵa Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýsyz aımaq qalyptastyrý, ıadrolyq qarýdy qysqartý, atomdy beıbit maqsatta paıdalaný sekildi bastamalaryn jatqyzýǵa bolady.
Oralbaı ÁBDIKÁRIMOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri:
– Semeı polıgonynyń jabylýy tek bizdiń elimizdiń ǵana emes, búkil álemniń jeńisi boldy dep senimmen aıta alamyz. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń halqymyzdyń tilegine oraı atalǵan ıadrolyq synaq alańyn jabý týraly batyl sheshimin jahan halqy úlken qýanyshpen qabyldady. Shyn máninde, Semeı synaq alańynyń jabylýy álemniń beıbitshilik súıgish turǵyndary arasynda serpilis týdyryp, ıadrolyq qarýsyz qoǵam qurýǵa degen ynta-yqylasyn arttyra tústi.
О́zderińiz bilesizder, Semeı polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolyp otyr. Bul bizdiń memleketimizdiń óz táýelsizdiginiń alǵashqy sátterin ıadrolyq qarýsyz el retinde bastaǵanyn bildiredi. Qazirgi tańda Qazaqstannyń jetistikterin moıyndamaıtyn el joq. Olardyń barlyǵy birinshi kezekte bizdiń elimizdi beıbitshilik ustanymdaryna saı keletin bastamalarymen tanıdy. Sondyqtan da, álem elderi Qazaqstanmen etene aralasyp, jaqsy qarym-qatynas ornatýǵa múddelilik tanytýda. Árıne, munyń barlyǵy elimizdiń bedelin ósire túsetini sózsiz. Osy oraıda, Prezıdentimizdiń eńbegin aıryqsha ataýǵa bolady.
Amangeldi SADANOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, bıologııa ǵylymdarynyń doktory:
– Qazaq halqyna qasiret alyp kelgen Semeı ıadrolyq synaq polıgony osydan 25 jyl buryn Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen jabylǵany belgili. Bul tarıhı sheshim adamzattyń esinen óshpeıdi. О́ıtkeni, álem qaýipsizdigi úshin jasalǵan osynaý batyl qadam beıbitshilikti jaqtaıtyn Jer shary turǵyndarynyń keleshekke degen senimin nyǵaıta tústi.
Iаdrolyq qarýsyz álem qurý – kóptiń tilegi, álemniń armany. Biz Memleket basshysynyń osy baǵyttaǵy eren eńbegine árdaıym kýá bolyp júrmiz. Qııýy qashqan tirliktiń qısynyn keltirip, kóptiń qalaýyna oraı sátti qadam jasaı biletin Prezıdentimizdiń ıadrolyq qarýdy joıý, taratpaý isindegi ómirsheń bastamalary álemdik qoǵamdastyqtan qoldaý taýyp kele jatqany árbir qazaqstandyqtyń maqtanysh sezimin oıatady dep oılaımyn.
Búgingi konferensııada jahandyq saıasatta ózindik orny bar tulǵalar Qazaqstannyń beıbitshilikke qatysty ustanymdaryn joǵary baǵalaıtynyn jetkizdi. Árıne, bul – elimizge, Elbasynyń eńbegine berilgen ádil baǵa.
Vıdadı SALAHOV,
«Qazaqstan ázerbaıjandary mádenı
ortalyqtary odaǵynyń» prezıdenti:
– Qazaqstan – ıadrolyq qarýdyń barlyq qaýipti qasiretin óziniń arqasymen sezingen el. Sondyqtan da Qazaqstannyń Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylýyna 25 jyl tolýyn atap ótýge tolyq quqy bar.
Synaq polıgonyn jabýǵa Memleket basshysynyń ózi bel býyp kiristi. О́ıtkeni, halyqtyń qaq ortasynan shyqqan belsendi uldary sol jyldary búkil álemge tanylǵan qozǵalysty uıymdastyra bildi. Qazaqtyń qasıetti jeri ıadrolyq ajdahanyń eń aýyr qasiretin basynan keshti. Kúni búginge deıin onyń jarasy jazylǵan joq. Onyń tolyq qalpyna kelýi úshin áli qansha jyl kerektigi de belgisiz. Adamdardyń densaýlyǵyna keltirilgen zalaldardyń qasiretin áli kúnge kórip júrmiz. Jastar arasynda da radıasııa qasiretiniń zalaldary kórinis berip jatady. Sonyń kesirinen qanshama adamnyń taǵdyry tálkekke tústi.
Búgingi forým polıgonnyń jabylýynyń 25 jyldyǵyn atap ótýmen qatar, onyń qasiretin adamzatqa tanyta túsýdi maqsat etip otyr. Keıbir elder munyń bizge qatysy joq dep oılasa, qatty qatelesedi. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev kóterip júrgen bastamalar jalpy adamzatqa qajet, ony álemniń progresshil bóligi qoldaıdy.
Sultan KARTOEV,
«Nevada-Semeı» antııadrolyq
qozǵalysynyń vıse-prezıdenti:
– Búgin Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen jabylǵanyna 25 jyl tolyp otyr. Búgingi forýmdy qazaqstandyqtar ǵana emes, búkil álemniń beıbitsúıgish halyqtary atap ótýde. О́ıtkeni, barlyq álem beıbitshilikti qalaıdy.
Iаdrolyq energııany tek beıbit maqsatqa ǵana qoldanýǵa bolady. Sonda ǵana ol adamzatqa paıdasyn tıgizedi. Osy maqsatpen Prezıdent 1992 jyly Qazaqstannyń ıadrolyq ortalyǵyn qurdy. Qazir onda atomdy beıbit maqsatqa paıdalanýdyń baǵdarlamasy iske asyrylyp jatyr. Osyndaı isterimiz bizdiń durys jolda ekenimizdi kórsetedi.
Búgingi kúni búkil álem atomdy beıbit maqsatqa qoldanýda Qazaqstannyń tájirıbesin durys dep sanaýda. Oǵan N.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin oqyp, úırenip jatqany mysal bola alady. Qazaqstandy aldymyzdaǵy júzdegen jyldardaǵy álemniń taǵdyryn sheshýge belsene qatysyp otyrǵan qoǵam dep batyl túrde aıta alamyz. Men Prezıdenttiń ıadrolyq qarý bir kezderde eshteńege de keregi bolmaı qoqysqa laqtyrylatyn bolady degenine shyn nıetimmen qosylamyn. Adamzattyń aqyl-oıy bir kezderde soǵan jetetin bolady. Al búgingideı forýmdar sol jarqyn kúnderdi jaqyndata túseri sózsiz.
Aqan BIJANOV,
Parlament Senatynyń depýtaty:
– Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldardyń halyqaralyq kúni dep BUU Bas Assambleıasynyń sheshimimen bekitilgen 29 tamyzda Astanada antııadrolyq halyqaralyq konferensııa ótkizilýiniń nyshandyq máni bar. Muny bizdiń Prezıdentimizdiń osydan 25 jyl buryn ıadrolyq synaq polıgonyn jaýyp, odan ıadrolyq qarýdan bas tartqan isteriniń jalǵasyp kele jatqandyǵynyń kórinisi dep uqqan jón.
N.Nazarbaev jahandyq antııadrolyq qozǵalys týdyrý, ıadrolyq qarýdan azat aımaqtar qurý, Iаdrolyq qarýlardy synaýǵa jappaı tyıym salý shartyna tezirek qosylý sııaqty bastamalar kótergenin bilemiz. Osylardyń bári álemniń kóptegen elderindegi progresshil adamzat ókilderinen belsendilikpen qyzý qoldaý taýyp keledi. Qazaqstan osy bastamalardy kótere otyryp, ony naqty iske asyrý joldaryn da kórsetýde.
Búgingi tańda álemniń 20-ǵa jýyq memleketi ıadrolyq qarýǵa tehnologııalyq turǵydan qol jetkizý múmkindigine ıe. Bul adamzatty qatty alańdatady. О́ıtkeni, ıadrolyq qarý eshqandaı jaýapkershilikti sezinbeıtin terrorıstik toptar men uıymdardyń qoldaryna túsip ketýi de ǵajap emes. Osyndaı jaǵdaıda Prezıdent N.Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýǵa jappaı tyıym salýǵa shaqyrǵan úni jalpyadamzattyq problema ekendigi aıdan anyq kórinedi. Sondyqtan da ony qoldaý barlyq adamzattyń qasıetti boryshy dep sanaımyn.
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV,
«Egemen Qazaqstan»
