Qoldy bolǵan mal, sendelgen baqtashy

Ádette kúz aılarynda maldyń joǵalýy jıi kezdesedi. Onyń bas­ty sebebi – qaraýsyz qalýy, mal­dy baǵý jumystarynyń júıe­li, utym­dy túrde uıymdas­tyryl­maýy. Bul – aýyl ákimderine de úl­ken syn. Urlanbaıtyn mal joq. Tórt túlik­tiń túıeden basqa túri – iri qara da, jylqy da, qoı-eshki de urla­na­tyny jergilikti polısııa qyz­meti derekterinen aıqyn kórinedi. 2016 jyldyń jeti aıy ishinde mal urlyǵy saldarynan 104 mıllıon 392 myń teńge zalal kelgen. Sońǵy úsh jylda Oral óńirinde mal urlyǵyna qatysty eki myń jarym derek tirkelgen. Osy ýaqyttyń aralyǵynda 4757 bas mal qoldy bolǵan. Jergilikti polısııa qyzmetkerlerimen birlesip jasalǵan jýrnalıstik zertteýler mal urlyǵyn jasaıtyndardyń deni arnaıy qurylǵan toptar emes, negizinen jekelegen sýyq qoldy adamdar ekenin aıǵaqtaıdy. Olar – buryn sottalǵandar nemese arnaıy esepte turatyndar. Sońǵy kezde el ishinde jeke sektordyń ıeligindegi maldy baǵý­ǵa yqylas pen qulshynys tanyta­tyndar múldem sırep bara jat­qany baıqalady. Onyń ústine mal basyna keminde myń teńge aqy alynady. Osyny qymbatsynyp, turǵyndardyń kóbi malyn baǵymǵa qosa bermeıdi. Jergilikti turǵyndar arasynda baqtashynyń eńbekaqysyn tóle­meı, olardy sendeltip qoıatyndar da bar. Osyǵan bir mysal. Shal­ǵaı­daǵy óńirlerdiń birinde aýdan ortalyǵy turǵyndarynyń ıeli­gindegi iri qara maldardy baǵýdy kásip etken jandardyń biri – Serik Qasymov. Orta mektepti bitirisimen jekeniń malyn baǵýǵa bel býǵan ol uzaq jyl osy baqtashylyqty kásip etip keledi. Ashyǵyn aıtýymyz kerek, adal jumys istedi. Onyń baq­qan maly joǵalyp ketipti degendi eshkim de estimepti. Osy Serik Qasymov sekildi baq­­ta­shylardy sandaltpaı, aq-adal eń­beginiń aqysyn ýaqytyly tóleý­diń yńǵaıly ári ońtaıly jolyn izdestirý qajet-aý degen oı ke­ledi. Qazir alys aýdandarda aýylsha­rýa­shylyq tutyný koo­pe­ratıv­teri quryla bastady. Máse­len, Jal­paq­tal aýylynda osyndaı koope­ra­tıv­tiń tóraǵasy ótken jyly aýyl turǵyndarynyń maldaryn qaraýyldap, kózden tasa qyl­maýǵa eki baqtashy shyǵarǵan. Bul istiń nátıjesi táp-táýir. Jal­paq­­­tal­da mal urlyǵy tirkel­me­gen. Eger ózge óńirlerde de qu­ryl­­­ǵan koo­pe­­ra­tıvter osy táji­rı­be­ge qulaq assa, budan eshkim de utyl­mas edi. Batys Qazaqstan Reseıdiń Samara, Saratov, Orynbor, Volgograd jáne Astrahan oblystarymen shektesedi. Mal shekarany bilmeıdi. Eki kúnniń birinde kórshiles eldiń shekarasyna ótip ketip jatady. Onyń izin kesip, taýyp alý da ońaı emes. Múmkindiginshe maldyń shekara­dan ótpeýin qadaǵalaǵan jón ǵoı. Eger ótip ketse, mal ıe­lerine kómektesetin organ bar. Ol – jergilikti polısııa. Batys Qazaq­stan oblystyq Ishki ister depar­t­amenti jergilikti polısııa qyz­meti basshysynyń orynbasary Kenjebek Qospaevtyń aıtýynsha, Qazaqstannan Reseı aýmaǵyna ótip ketken maldy qaıtaryp alýǵa eshqandaı ákimshilik kedergi joq. Taıaýda Qaztalov  aýdanynan shekara asqan bir úıir jylqyny ýchaskelik polısııa qyzmetkerleri tez taýyp ákelgen. Osy materıaldy ázirleý barysynda oblysta mal urlyǵyn tyıý úshin arnaıy «Jol kartasy» jasalǵanyn bildik. Bul joba birneshe maqsatty kózdeıdi eken. Birinshi, turǵyndar arasynda qaýipsizdik sharalary jóninde aqparattyq túsindirý jumystaryn júrgizý. Ekinshisi – urlyqtyń aldyn alý jóninde naqty is-sharalar kesheni. Osy oraıda respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzy bar avtojoldar arqyly mal tasymaldaıtyn júrgizýshilerdiń qujattary men júk kólikteri tekserýden ót­kizi­­le­di. Ári sol jerde tasymal­dy kim­­der uıymdastyrǵany anyq­ta­la­­­dy. Úshinshiden, et ónimderin sa­ta­­­­tyn úlkendi-kishili oryndarda saý­­­da júrgizý quqyna baılanys­ty qu­jat­tar da nazardan tys qal­maıdy. Sondaı-aq óńirdegi vete­rı­nar­lyq qyzmet ókilderi aldaǵy kezde ár maldyń vete­rınarlyq qujaty, onyń bazasy jasalatynyn, tıisti derekter soǵan engiziletinin málimdep otyr. Soǵan saı árbir malǵa syrǵa salynyp, onyń nómiri jazylmaq. Bul jańa tásil maldyń ıesi kim ekenin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Qaraýsyz mal – jol-kólik apat­­taryna da sebepshi. Mundaı jaǵ­daıda da maldyń qulaǵyndaǵy syr­ǵa arqyly onyń ıesin anyqtap, tıisti jaýapkershilikke tartýǵa bolady. О́tken jyly óńirdegi veterı­narlyq sala ókilderiniń usynys-tilekterine sáıkes Batys Qazaq­stan oblystyq máslıhaty úı jan­ýar­laryn ustaý erejesin beki­­tipti. Alaıda jergilikti polısııa qyzmeti jetekshi ókiliniń aıtýynsha, erejede qoıylǵan talaptar oryn­dalmaı otyrǵan kórinedi. Erejeniń aty – ereje. Bul qujattyń Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly nemese Qylmystyq kodeks sekil­di tártip buzǵandardy jaýap­kershilikke tartýǵa zańdy kúshi joq. Sondyqtan da Batys Qazaq­stan oblystyq Ishki ister depar­tamentiniń jergilikti polısııa qyz­meti qoldanystaǵy zańnamalyq talaptar men normatıvterge óz­geris­ter men tolyqtyrýlar en­gizý týraly Ishki ister mı­nıstr­ligine tıisti usynystar jasa­ǵan. Bul usynys qaralý ústinde eken. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy